Taraxacum kok-saghyz rodin турини турли стимуляторлар таъсирида уруғ унувчанлигининг таҳлили
Аннотация
Ушбу мақолада T. kok-saghyz турига турли стимуляторлар таьсир эттириб уруғ унвчанлиги ўрганилган. Taraxacum kok-saghуz нинг биоэкологик хусусиятларини инобатга олган ҳолда уруғларини унувчанлигининг турли стимулятор таъсир эттириб оптимал уруғ унвчанлиги аниқланди. Олинган натижалар асосида Ўзбекитсон иқлим шароитида очиқ майдонда экишга тавсия этилди. Калит сўзлар: Taraxacum kok-saghуz, уруғ унувчанлиги, турли хил ситмулятор, уруғ палла. Аннотация. В этой статье вид T. kok-saghy был изучен на предмет его плодовитости путем воздействия различных стимуляторов. Принимая во внимание биоэкологические свойства Taraxacum kok-saghуz , было определено, что семена обладают оптимальной плодовитостью за счет воздействия различных стимуляторов их прорастания. На основании полученных результатов республика Узбекистан был рекомендован для посадки в открытом грунте в климатических условиях.
Ключевые слова: Taraxacum kok-saghuz, всхожесть семян, различные стимуляторы, стадия семян
Abstract
In this article, the T. kok-saghyz species was studied for its fertility by exposure to various stimulants. Taking into account the bioecological properties of Taraxacum kok-saghyz, it was determined that the seeds have optimal fertility due to the effects of various stimulators of their germination. Based on the results obtained, the Republic of Uzbekistan was recommended for planting in the open ground in climatic conditions. Keywords: Taraxacum kok-saghyz, seed germination, various stimulants, seed stage. УДК: 633.31:631.52 Кириш. Дунёда озиқ-овқат маҳсулотларининг озуқавий қийматини ошириш мақсадида, кенг ассортиментдаги дори- вор ва хушбўй-зираворларга бўлган талаб йил сайин ортиб бормоқда. Доривор ўсимликлар хомашёсига бўлган эҳтиёж- ларни маҳаллий шароитда етиштирилган ўсимликлар ҳисо- бига қондириш долзарб муаммолардан бири ҳисобланади. Д.П.Проценко [1; 77 б] маълумотларига кўра ўсимлик уруғлар 3 йил сақланса уруғ унувчанлиги 88% бўлади. 0 0С дан паст ҳароратда уруғларнинг ҳаётчанлиги 12 йил сақланиб қолади. 5 0С ва ундан юқори хона ҳароратида ўсимлик уруғлари ёмон сақланади. Тупроқларга тушган уруғлар 20 ойдан 50 йилгача ҳаётчанлигини сақлаб қолади. Қоқиўт ўсимлиги – анемохор. Ўсимликлар уруғлар қулай шароитда 250-500 м гача, ноқулай шароитда яъни кучли ёмғир ёққанда ва бошқа салбий миллар таъсирида уруғлар 40 м гача ерга тушади [2; 344-350 б]. Битта ўсимлик ҳар бир гулида 54 тадан то 250 тагача уруғ бўлади, битта ўсимлик 150 тадан 7 минг гача уруғ бўлади. 1 м2 майдонга 195 тадан то 2433 тагача уруғ, 1 га 170-459 млн гача уруғ тушади [3; 147 б, 4; 61-63 б]. Taraxacum туркуми турлари ер шарининг турли мамала- кат ва минтақаларда ўрганилиш даражаси турлича. Илмий манбаларда бу Taraxacum туркуми турларига тегишла маъ- лумотларни ўрганиш давомида шу нарса маълум бўлдики, кўпгина мамлакатларда бу ўсимликни ўрганиш бўйича кўп ва кенг кўламдаги тадқиқотлар амалга оширилган, аммо Ўзбекитсон Республикасида Taraxacum туркуми бўйича мах- сус тадқиқотлар олиб брилмаган. Юқоридаги маълумотлар асосида Ўзбекистон ҳудудида Taraxacum kok-saghуzни интродукция қилиш учун ушбу турни уруғларини унувчанлигига турли стимулятор таъсир эттириб ўрганиш ва келгусида озиқ-овқат ва фармацевтика саноати учун кенг фойдаланиш мақсадида Тошкент аграр универси- тети лабораториясида тадқиқотлар олиб борилди. Тадқиқот оьекти ва усуллари. Taraxacum kok-saghyz Rodin турини лаборатория шароитида уруғ унувчанлигини турли хил стимулятор таъсир эттириб ўрганишдан, ҳамда очиқ майдонда экишга тайёрлашдан иборат. Уруғларни унув- чанлигини Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси ҳузуридаги Ботаника илмий-тадқиқот институти тамонидан ишлашлаб чиқилган усул ёрдамида олиб борилди. Taraxacum kok-saghyz Rodin уруғларини уруғ унувчанлигини аниқлашд Тошкент давлат аграр университети Экология ва ботаника” кафедрасида олиб борилди. Тадқиқот натижалари. T. kok-saghyz уруғларига турли хил стимуляторлар таъсир эттириб, уруғ унувчанлиги аниқланди. Ҳар бир ўсимлик уруғидан 10 донадан олиб, 18.05. куни бир сутка 5 хил стимуляторга яъни ГК:АД 4:1 10-6м, ГК:КН 4:1 10-6м, ГКМАТ: АД 4:1 10-6м, ГКМАТ:КН 4:1 10-6м, оддий сувда солиб ивитилди. 19.05 куни 5 тадан 5 хил стимулятор эрит- масига T. kok-saghyz бир сутка ивитилган ўсимлик уруғларни Петри ликопчасига хона ҳароратида экилади. Уруғлар такрор ивитилиб Петри ликопчада уруғ унвучанлиги кузатилди. 1-жадвалда T. kok-saghyz ўсимлигини 5 хил симулятор эритмаларининг таъсир эттирилганда уруғ унувчанлиги 5ГК:КИМ 4:1 10-6м ва 8ГКМАТ: Аg 4:1 10-6м стимуляторларда уруғ унувчанлиги юқорлиги аниқланганлигини кўриш мумкин (1-2-расмларга қаранг). 2-расмда Т. officinalе ва T. kok-saghyz ўсимликларининг 5 хил стимулятор эритмаси таъсирда олинган натижаларнинг диаграмма кўринишидаги таҳлиллари берилган. Тадқиқот натижасида ГК:АД 4:1 10-6м, ГК:КН 4:1 10-6м, ГКМАТ: АД 4:1 10-6м, ГКМАТ:КН 4:1 10-6 м ва оддий сувли стимуляторли эритма концентрациясида T. kok-saghyz ўсимлиги уруғлариниг унувчанлиги 70-90% кўрсаткичини ташкил қилиши аниқланди.