UO‘K: 633.11:631.527(575.1)

KUZGI YUMSHOQ BUGʻDOYNING NAV VA DURAGAY TIZMALARINI NAZORAT KOʻCHATZORIDA QIMMATLI XOʻJALIK BELGILARI BOʻYICHA OʻRGANISH

Uzaqov Fazliddin Ergashovich iD

Don va dukkakli ekinlar ilmiy-tadqiqot institutining mustaqil izlanuvchisi

e-mail: uzaqovfazliddin12@gmail.com

Annotatsiya. Kuzgi yumshoq bugʻdoyning dunyo genofondi koʻchatzoridan tanlab olingan namunalari va mahalliy sharoitda yaratilgan duragay tizmalarining seleksiya nazorat koʻchatzoridagi xoʻjalik-biologik belgilari boʻyicha oʻtkazilgan tadqiqot natijalari keltirilgan. 2018–2019 yillarda oʻtkazilgan tajribalarda 20 ta nav, namuna va duragay tizma oʻrganilib, andoza sifatida erta pisharlik boʻyicha Chillaki navi va yuqori hosildorlik hamda kasalliklarga bardoshlilik boʻyicha Krasnodar-99 navi tanlab olindi. Fenologik kuzatuvlar, biometrik tahlil va don texnologik sifat koʻrsatkichlari boʻyicha oʻtkazilgan tadqiqotlar natijasida KN-5224 namunasi eng erta pishar (28-may) va eng yuqori hosildor (78,8 s/ga) tizma sifatida ajralib chiqdi, shuningdek uning don sifat koʻrsatkichlari (oqsil 14,5%, kleykovina 30,5%, IDK 70 birlik, I sinf) yuqori baholandi. AS-2011-D11 va AS-2009-D1 duragay tizmalari ham hosildorlik (mos ravishda 71,1 va 70,8 s/ga) va sifat koʻrsatkichlari boʻyicha ijobiy natija koʻrsatdi. Sariq zang kasalligiga eng chidamsiz tizma sifatida AS-2011-D7 (S30) aniqlandi, andoza Krasnodar-99 navi esa oʻrtacha chidamlilik (MR10) namoyon etdi. Olingan natijalar asosida KN-5224, KN-4035, AS-2011-D11 va AS-2009-D1 tizmalari seleksiya jarayonining keyingi bosqichi — raqobatli nav sinash koʻchatzoriga oʻtkazildi.

Kalit soʻzlar. kuzgi yumshoq bugʻdoy, seleksiya, nazorat koʻchatzori, duragay tizma, fenologik kuzatuv, biometrik tahlil, hosildorlik, sariq zang, don sifati, kleykovina.

Аннотация. Представлены результаты исследований хозяйственно-биологических признаков образцов, отобранных из мирового генофонда озимой мягкой пшеницы, а также гибридных линий, созданных в местных условиях, в селекционном контрольном питомнике. В опытах, проведённых в 2018–2019 годах, было изучено 20 сортов, образцов и гибридных линий. В качестве стандартов были использованы сорт Chillaki по скороспелости и сорт Krasnodar-99 по высокой урожайности и устойчивости к болезням. По результатам фенологических наблюдений, биометрического анализа и оценки технологических показателей качества зерна образец KN-5224 выделился как наиболее скороспелая линия (28 мая) и наиболее урожайная (78,8 ц/га). Кроме того, его показатели качества зерна (содержание белка — 14,5%, клейковины — 30,5%, ИДК — 70 единиц, I класс) получили высокую оценку. Гибридные линии AS-2011-D11 и AS-2009-D1 также показали высокие результаты по урожайности (71,1 и 70,8 ц/га соответственно) и качеству зерна. Наиболее восприимчивой к жёлтой ржавчине оказалась линия AS-2011-D7 (S30), тогда как стандартный сорт Krasnodar-99 продемонстрировал среднюю устойчивость (MR10). На основании полученных результатов линии KN-5224, KN-4035, AS-2011-D11 и AS-2009-D1 были переданы на следующий этап селекционного процесса — в питомник конкурсного сортоиспытания.

Ключевые слова: озимая мягкая пшеница, селекция, контрольный питомник, гибридная линия, фенологические наблюдения, биометрический анализ, урожайность, жёлтая ржавчина, качество зерна, клейковина.

Abstract. This paper presents the results of studies on the agronomic and biological characteristics of accessions selected from the global gene pool of winter bread wheat and hybrid lines developed under local conditions, evaluated in a breeding control nursery. During the experiments conducted in 2018–2019, a total of 20 varieties, accessions, and hybrid lines were investigated. The cultivar Chillaki was used as the standard for earliness, while Krasnodar-99 served as the standard for high yield and disease resistance. Based on phenological observations, biometric analysis, and technological grain quality assessment, accession KN-5224 was identified as the earliest maturing line (May 28) and the highest-yielding genotype (78.8 c/ha). In addition, its grain quality parameters (protein content 14.5%, gluten content 30.5%, gluten deformation index (GDI/IDK) 70 units, Grade I) were highly rated. Hybrid lines AS-2011-D11 and AS-2009-D1 also demonstrated promising performance in terms of grain yield (71.1 and 70.8 c/ha, respectively) and grain quality. The hybrid line AS-2011-D7 was identified as the most susceptible to yellow rust (S30), whereas the standard cultivar Krasnodar-99 exhibited moderate resistance (MR10). Based on the obtained results, the lines KN-5224, KN-4035, AS-2011-D11, and AS-2009-D1 were advanced to the next stage of the breeding program, namely the competitive variety trial nursery.

Keywords: winter bread wheat, breeding, control nursery, hybrid line, phenological observations, biometric analysis, grain yield, yellow rust, grain quality, gluten.

KIRISH

Kuzgi yumshoq bugʻdoyning yuqori hosildor, erta pishar, kasalliklarga bardoshli va sifat koʻrsatkichlari yuqori boʻlgan yangi navlarini yaratish zamonaviy seleksiyaning dolzarb vazifalaridan biri hisoblanadi. Bunday navlarni yaratishning muhim bosqichlaridan biri — dunyo genofondi koʻchatzoridan tanlab olingan namunalar va mahalliy sharoitda hosil qilingan duragay tizmalarini seleksiya nazorat koʻchatzorida sinovdan oʻtkazish, ularning oʻsish-rivojlanish xususiyatlarini, hosildorlik elementlarini va don texnologik sifat koʻrsatkichlarini oʻrganishdan iborat. Ushbu bosqichda olingan maʼlumotlar asosida istiqbolli tizmalar keyingi seleksiya jarayoni — raqobatli nav sinash koʻchatzoriga tanlab olinadi [1, 2, 3, 5, 7].

Tadqiqotning maqsadi — kuzgi yumshoq bugʻdoyning dunyo genofondidan tanlab olingan namunalari va mahalliy duragay tizmalarining nazorat koʻchatzoridagi fenologik, biometrik va texnologik sifat koʻrsatkichlarini oʻrganish hamda hosildorlik va sifat jihatidan istiqbolli tizmalarni aniqlashdan iborat.

MATERIALLAR VA USLUBLAR

Tadqiqot seleksiya nazorat koʻchatzorida olib borildi. Dunyo genofondi koʻchatzoridan tanlab olingan namunalar hamda mahalliy sharoitda yaratilgan duragay tizmalarning nav sinov koʻchatzori tashkil etilib, namuna va tizmalarning xoʻjalik-biologik belgilari boʻyicha kuzatuv va tanlov ishlari olib borildi. Tajribada jami 20 ta nav, namuna va duragay tizma oʻrganildi, andoza sifatida erta pisharlik boʻyicha Chillaki navi, hosildorlik va kasalliklarga bardoshlilik boʻyicha Krasnodar-99 navi tanlab olindi.

Nav va duragay tizmalar seleksiyaning nazorat koʻchatzoriga 2018 yil 10 oktyabr kuni 1 m² maydonga 4–4,5 million koʻchat qalinligi hisobida ekildi [4, 8].

Namuna va duragay tizmalarning oʻsish-rivojlanish davri boʻyicha (unib chiqish, tuplash, naychalash, boshoqlash, sut, mum va toʻla pishish fazalari) fenologik kuzatuvlar olib borildi, qishga va sovuqqa chidamliligi baholandi. Dala sharoitida sariq zang kasalligiga chidamlilik “Xalqaro sariq zang koʻchatzorida nav va namunalarni baholash” uslubi (McIntosh R.A. va boshq., 1995) asosida quyidagi shkala boʻyicha baholandi: 0 — immunli (kasallik belgilari yoʻq), R — chidamli (kamdan-kam uredopustulasiz nekrotik-xlorotik dogʻlar), MR — oʻrtacha chidamli (kichik-oʻrta dogʻlar, kasallik rivojlanishi toʻxtagan), MS — oʻrtacha chidamsiz (oʻrtacha kattalikdagi xlorotik dogʻlar va uredopustulalar, kasallik rivojlanishda davom etgan), S — chidamsiz (yirik uredopustulalar, kasallik butun oʻsimlikni egallagan) [6].

Oʻsimliklarning biometrik koʻrsatkichlari (oʻsimlik boʻyi, boshoq uzunligi, bitta boshoqdagi boshoqchalar va don soni, bitta boshoqdagi don vazni, 1000 dona don vazni, 1 m² dagi mahsuldor boshoqlar soni, biologik hosildorlik imkoniyati) oʻlchandi. Hosildan olingan donning texnologik sifat koʻrsatkichlari — don naturasi, shaffofligi, oqsil va kleykovina miqdori hamda IDK koʻrsatkichi va sinfi — laboratoriya sharoitida aniqlandi.

NATIJALAR VA MUNOZARA

Fenologik kuzatuv natijalari. Nazorat koʻchatzoriga ekilgan namuna va duragay tizmalarning unib chiqish davri oʻrganilganda, andoza erta pishar Chillaki navi hamda KN-5224, AS-2011-D5, AS-2011-D8, AS-2006-D10, AS-2006-D3, AS-2009-D1 namuna va duragay tizmalari 19 oktyabrda toʻla unib chiqqani kuzatildi. Qolgan namuna va tizmalarning unib chiqishi bir-biridan sezilarli farq qilmasdan 20 oktyabr kuniga toʻla yakunlandi.

Tuplash fazasi eng erta andozadagi Chillaki navi, KN-5224, AS-2011-D1, AS-2011-D2, AS-2009-D1 namuna va tizmalarida 17–18 noyabr kunlari, AS-2006-D12, AS-2006-D3, AS-2006-D13 tizmalarida 19 noyabr kuni kuzatildi, qolgan nav va tizmalarda bu faza 20–22 noyabr kunlari toʻla yakunlandi.

Naychalash fazasi — hosil elementlari shakllanadigan muhim biologik davr — eng erta KN-5224 namunasida (9 mart), Chillaki va Krasnodar-99 andoza navlari hamda AS-2011-D10, AS-2011-D11 tizmalarida 10 mart kuniga toʻgʻri keldi. Oʻrta va oʻrta kech pishar namuna hamda tizmalarda bu faza 12–18 mart kunlari orasida kechdi.

Boshoqlash fazasi eng erta KN-5224 namunasida (13 aprel) va andoza Chillaki navida (14 aprel) kuzatilib, qolgan nav va tizmalarda 19–23 aprel kunlarida toʻla yakunlandi. Boshoqlashdan soʻng 3–5 kun davom etgan gullash fazasi, undan keyin 12–14 kunlik sut pishish davri kuzatildi. Mum pishish fazasi eng erta KN-5224 namunasida (13 may) va Chillaki navida (14 may) boshlanib, qolgan tizmalarda 26–29 may kunlariga toʻgʻri keldi (1-jadval).

Vegetatsiya davrining yakuniy bosqichi — toʻla pishish fazasi — eng erta KN-5224 namunasida 27 mayda, andoza Chillaki navida 28 mayda kuzatildi. Oʻrta pishar Krasnodar-99 navi, AS-2011-D1, AS-2011-D2, AS-2011-D5, AS-2011-D8, AS-2006-D10, AS-2006-D3, AS-2009-D1 tizmalari 7–9 iyun kunlarida, qolgan tizmalar 10–11 iyun kunlarida toʻla pishish fazasiga oʻtdi.

1-jadval

Tanlab olingan kuzgi yumshoq bugʻdoy nav va namunalarining nazorat koʻchatzorida fenologik kuzatuv natijalari, 2018–2019 y.

Sariq zang kasalligiga chidamlilik. Aprel oyining ikkinchi oʻn kunligi boshida oʻtkazilgan baholashda AS-2011-D7 tizmasi dala sharoitida sariq zang kasalligiga eng chidamsiz (S30) ekanligi aniqlandi. Chillaki navi (MS15), AS-2011-D1 tizmasi (MS20), AS-2009-D3 va AS-2006-D3 tizmalari oʻrtacha chidamsiz guruhga kirdi. Andoza Krasnodar-99 navi (MR10) va AS-2009-D1 tizmasi (MR5) dala sharoitida oʻrtacha chidamlilik namoyon etdi.

Biometrik koʻrsatkichlar tahlili. Oʻsimlik boʻyi boʻyicha andoza Chillaki navida 86,7 sm, Krasnodar-99 navida 90,7 sm koʻrsatkich qayd etildi. Oʻrganilgan tizmalar orasida eng baland boʻyli AS-2011-D1 (105,9 sm), AS-2011-D5 (98,2 sm), KN-446 (97,2 sm) boʻldi, KN-5224 namunasi esa 86,6 sm boʻy bilan yarim pakana guruhga kirdi. Qolgan duragay tizmalarning oʻrtacha boʻyi 91,5 sm ni tashkil etib, oʻrta boʻyli ekanligini koʻrsatdi.

Boshoq uzunligi boʻyicha eng yuqori koʻrsatkich AS-2011-D2 (10,3 sm), KN-446 (10,2 sm) va AS-2011-D1 (10 sm) tizmalarida qayd etildi, andoza navlarda bu koʻrsatkich 8,7–9,3 sm oraligʻida boʻldi. Bitta boshoqdagi boshoqchalar soni boʻyicha KN-5224 namunasi (21,5 dona) va AS-2011-D2 tizmasi (21,0 dona) ajralib turdi.

Bitta boshoqdagi don soni va don vazni koʻrsatkichlari boʻyicha ham KN-5224 namunasi yetakchilik qildi (mos ravishda 48,3 dona va 2,1 gramm), KN-446 namunasida don soni 45,7 donani tashkil etdi. 1000 dona don vazni boʻyicha eng yuqori koʻrsatkich KN-5224 (44,3 gr) va KN-4035 (42,5 gr) namunalarida qayd etildi.

2-jadval

Tanlab olingan kuzgi yumshoq bugʻdoy nav va namunalarining nazorat koʻchatzorida biometrik tahlil natijalari, 2018–2019 y.y.

1 m² maydondagi mahsuldor boshoqlar soni jihatidan KN-5224 (375,2 dona), AS-2011-D2 (374,7 dona) va AS-2011-D11 (374,2 dona) tizmalari yuqori koʻrsatkichga ega boʻldi. Hosildorlik tahlilida andoza Chillaki navi gektaridan 63,0 sentner, Krasnodar-99 navi 69,4 sentner don hosili berdi. Oʻrganilgan tizmalar ichida eng yuqori hosildorlik KN-5224 namunasida (78,8 s/ga), soʻngra AS-2011-D11 (71,1 s/ga), AS-2006-D10 (71,0 s/ga), AS-2009-D1 (70,8 s/ga), KN-4035 (70,6 s/ga) va KN-446 (70,4 s/ga) tizmalarida qayd etildi. Eng past hosildorlik AS-2011-D7 (59,2 s/ga) va AS-2006-D3 (58,8 s/ga) tizmalarida kuzatildi (5-jadvalga karang).

Donning texnologik sifat koʻrsatkichlari. Laboratoriya tahlillarida donning natura vazni andoza navlarda 793,7–797,5 gr/l ni tashkil etdi, eng yuqori koʻrsatkich KN-5224 (802,7 gr/l), AS-2011-D11 (801,7 gr/l) va KN-4035 (801,2 gr/l) namunalarida qayd etildi. Shaffoflik koʻrsatkichi boʻyicha KN-4035 (63,9%) va KN-446 (63,5%) tizmalari yetakchilik qildi. Kleykovina miqdori andoza navlarda 28,5–30,0% ni tashkil etdi, KN-5224 namunasida bu koʻrsatkich 30,5% ga yetdi, AS-2009-D1 (29,7%) va AS-2011-D11 (29,5%) tizmalarida ham yuqori natija qayd etildi. Oqsil miqdori boʻyicha ham KN-5224 namunasi (14,5%) yetakchi boʻlib, AS-2009-D1 (14,2%), KN-4035 (14,1%) va AS-2011-D11 (14,0%) tizmalari yuqori koʻrsatkichga ega boʻldi.

IDK koʻrsatkichi va sinfi boʻyicha andoza Chillaki navi va KN-5224 namunasi 70 birlik bilan I sinfga (kuchli don) kiritildi, qolgan nav va tizmalarning aksariyati 85–115 birlik oraligʻida boʻlib, II–III sinf (qimmatbaho va qimmatli don) ga mansub ekanligi aniqlandi (3-jadval).

3-jadval

Nazorat koʻchatzoridagi kuzgi yumshoq bugʻdoy nav va namunalarining sifat koʻrsatkichlari, 2018–2019 y.y.

XULOSA

Seleksiya nazorat koʻchatzorida oʻtkazilgan 2018–2019 yillik tadqiqotlar natijasida kuzgi yumshoq bugʻdoyning 20 ta nav, namuna va duragay tizmasining fenologik, biometrik va texnologik sifat koʻrsatkichlari oʻrganildi. Olingan natijalar asosida quyidagi xulosalarga kelindi:

1. KN-5224 namunasi barcha koʻrsatkichlar — erta pisharlik (27 may), yuqori hosildorlik (78,8 s/ga) va yuqori don sifati (oqsil 14,5%, kleykovina 30,5%, I sinf IDK) boʻyicha eng istiqbolli namuna sifatida ajralib chiqdi.

2. Hosildorlik boʻyicha AS-2011-D11 (71,1 s/ga) va AS-2009-D1 (70,8 s/ga) duragay tizmalari ham yuqori natija koʻrsatib, sariq zang kasalligiga nisbatan oʻrtacha chidamlilik namoyon etdi.

3. AS-2011-D7 tizmasi sariq zang kasalligiga eng chidamsiz (S30) va eng past hosildor (59,2 s/ga) tizma sifatida aniqlandi, bu uning keyingi seleksiya bosqichlariga tavsiya etilmasligini koʻrsatadi.

4. Mahsuldorlik va hosildorlik koʻrsatkichlari boʻyicha tanlab olingan KN-5224, KN-4035 namunalari hamda AS-2011-D11, AS-2009-D1 duragay tizmalari seleksiya jarayonining navbatdagi bosqichi — raqobatli nav sinash koʻchatzoriga oʻtkazildi.

ADABIYOTLAR

1. Adashev I.Q. Kuzgi bug'doy navlarini ekish muddatlarini don sifat ko'rsatkichlariga ta'siri // Ilmiy-amaliy jurnal, №3 [124], 2026.
2. Baboyeva S.S., Bohodirov U.Sh., Usmonov R.M. (2021). Qurg'oqchilik sharoitida yumshoq bug'doy navlarini xlorofillar soni bo'yicha fenotiplash. Academic research in educational sciences, 2(11): 14-23.
3. Baboeva S.S., Matkarimov F.I., Usmanov R.M., Turaev O.S., Togaeva M.A., Baboev S.K., Kushanov F.N. (2023). Climate change impact on chlorophyll content and grain yield of bread wheat (Triticum aestivum L.). SABRAO Journal of Breeding and Genetics, 55(6): 1930–1940.
4. Доспехов Б.А. Методика полевого опыта. — Москва: Агропромиздат, 1985. — 351 с.
5. Togaeva M.A., Toshpo'latov A.X., Baboev S.K., Xoliqov Q.Q., Kushanov F.N. Biofortifikatsiyalash uchun ba'zi yumshoq bug'doy navlarini DNK markerlari yordamida o'rganish. NamDU ilmiy axborotnomasi, 2020, 8-son, 57-63 b.
6. McIntosh R.A. and others. Wheat rusts: an atlas of resistance genes. — CSIRO Publishing, 1995. — Dala sharoitida sariq zang kasalligiga chidamlilikni baholash usuli.
7. Sodiqova O.X. Bekkross duragaylash ishtirokida olingan oilalarning qimmatli xo'jalik belgi ko'rsatkichlari // Ilmiy-amaliy jurnal, №3 [124], 2026, 13-b.
8. Qishloq xo'jaligi ekinlarini nav sinash davlat komissiyasi usuli (Metodika gosudarstvennogo sortoispitaniya sel'skohozyaystvennyx kultur). — Toshkent, 1984.