KARTOSHKANING FUZARIOZ KASALLIGIGA QARSHI PREPARATLARNING SAMARADORLIGI

UO‘K 635.21:632.952:632.4

KARTOSHKANING FUZARIOZ KASALLIGIGA QARSHI PREPARATLARNING SAMARADORLIGI

Raximov Umid Uktam o‘g‘li iD

Sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy tadqiqot instituti Qashqadaryo ilmiy tajriba stansiyasining ilmiy va innovatsiyalar bo‘yicha direktor o‘rinbosari

Begimqulova Dilnoza Meyliyevna iD

q.x.f.f.d. (PhD) Sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy tadqiqot instituti Qashqadaryo ilmiy tajriba stansiyasi laboratoriyasi mudiri

Annotatsiya: Mazkur tadqiqotda bahorgi Kartoshka ekinlarida uchraydigan asosiy kasalliklar, ularning tarqalish darajasi hamda hosildorlikka ta’siri o‘rganildi. Dala kuzatuvlari natijalariga ko‘ra, kartoshka ko‘chatlarining 10–12% qismi tuproq va urug‘ infeksiyasi sababli nobud bo‘lishi aniqlandi. Erta vegetatsiya davrida ildiz chirishi (7–11%), traxeomikoz tipidagi kasalliklar (10–15%) va urug‘ shikastlanishi (5–7%) kuzatildi. Mikologik tahlillar natijasida asosiy patogen sifatida Fusarium jinsiga mansub zamburug‘lar ustunlik qilishi, shuningdek Penicillium va Aspergillus avlodlari ham uchrashi qayd etildi. Tadqiqot natijalari urug‘larni ekishdan oldin fungitsidlar bilan ishlov berish unib chiqish ko‘rsatkichlarini oshirishi va kasallanish darajasini sezilarli kamaytirishini ko‘rsatdi. Eng yuqori biologik samaradorlik Vial TrasT preparatida (72,2%) qayd etildi. Olingan natijalar kartoshka ekinlarida kasalliklarni kamaytirish va hosildorlikni oshirishda urug‘likni himoyalashning muhimligini tasdiqlaydi.

Аннотация: В данном исследовании были изучены основные заболевания картофеля в посевах весеннего срока посадки, степень их распространения и влияние на урожайность. По результатам полевых наблюдений установлено, что 10–12% всходов картофеля погибают вследствие почвенной и семенной инфекции. В ранний период вегетации отмечены корневые гнили (7–11%), заболевания трахеомикозного типа (10–15%) и поражение семенного материала (5–7%). Микологический анализ показал, что основными возбудителями являются грибы рода Fusarium, при этом также были выявлены представители родов Penicillium и Aspergillus. Результаты исследования показали, что предпосадочная обработка семенного материала фунгицидами повышает полевую всхожесть и значительно снижает уровень поражения болезнями. Наибольшая биологическая эффективность была зарегистрирована у препарата Vial TrasT и составила 72,2%. Полученные результаты подтверждают важную роль предпосадочной защиты семенного материала в снижении распространённости заболеваний картофеля и повышении его урожайности.

Abstract: This study investigated the major diseases affecting spring-planted potato crops, their incidence, and their impact on yield. Field observations revealed that 10–12% of potato seedlings died due to soil- and seed-borne infections. During the early growing season, root rot (7–11%), tracheomycosis-type diseases (10–15%), and seed infection (5–7%) were observed. Mycological analyses identified fungi of the genus Fusarium as the predominant pathogens, while representatives of the genera Penicillium and Aspergillus were also detected. The results demonstrated that pre-plant fungicide treatment of seed tubers improved field emergence and significantly reduced disease incidence. The highest biological efficacy was recorded for the fungicide Vial TrasT, reaching 72.2%. The findings confirm the importance of pre-plant seed treatment in reducing disease incidence and improving potato productivity.

Kalit so‘zlar: kartoshka, fusarioz, ildiz chirishi, zamburug‘ kasalliklari, urug‘lik tuganak infeksiyasi, fungitsidlar, biologik samaradorlik, vegetatsiya davri, kasallanish darajasi, hosildorlik, mikologik tahlil, agrotexnika.

Ключевые слова: картофель, фузариоз, корневая гниль, грибные болезни, семенная инфекция, фунгициды, биологическая эффективность, вегетационный период, степень поражённости, урожайность, микологический анализ, агротехника.

Keywords: potato, Fusarium wilt, root rot, fungal diseases, seed-borne infection, fungicides, biological efficacy, growing season, disease incidence, yield, mycological analysis, agricultural practices.

Kirish. Qishloq xoʻjaligida kartoshka muhim oziq-ovqat ekinlaridan biri boʻlib, dunyoning koʻplab mamlakatlarida keng miqyosda yetishtiriladi. Uning yuqori hosildorligini taʼminlash va sifatini saqlab qolishda kasalliklardan himoya qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Kartoshkada uchraydigan zamburugʻli kasalliklar orasida fuzarioz alohida oʻrin tutadi. Ushbu kasallik asosan Fusarium turiga mansub zamburugʻlar tomonidan qoʻzgʻatilib, oʻsimlikning oʻsishi, rivojlanishi hamda hosildorligiga salbiy taʼsir koʻrsatadi. Shuningdek, saqlash davrida tuganaklarning chirishiga sabab boʻlib, katta iqtisodiy zarar keltiradi. Fuzarioz kasalligiga qarshi kurashda agrotexnik, biologik va kimyoviy usullar kompleks ravishda qoʻllaniladi. Ayniqsa, zamonaviy fungitsid preparatlardan foydalanish kasallikning tarqalishini cheklash va hosilni saqlab qolishda muhim omil hisoblanadi. Biroq turli preparatlarning samaradorligi ularning taʼsir etuvchi moddasi, qoʻllash muddati, kasallikning rivojlanish darajasi hamda ekologik sharoitlarga qarab farqlanishi mumkin. Shu bois ularning biologik va xoʻjalik samaradorligini ilmiy asosda baholash dolzarb vazifalardan biridir. Mazkur ishning maqsadi kartoshkaning fuzarioz kasalligiga qarshi qoʻllaniladigan preparatlarning samaradorligini aniqlash, ularning kasallik rivojlanishini cheklashdagi taʼsirini baholash hamda ishlab chiqarishda qoʻllash uchun eng samarali variantlarni tavsiya etishdan iborat.

Zamburug‘lar sintez qiladigan biologik faol moddalar turli fiziologik jarayonlarga ta’sir etib, o‘simlik organizmining rivojlanishini boshqarishda muhim rol o‘ynaydi[1].

Trutovik zamburug‘lari yog‘ochni parchalovchi organizmlar sifatida o‘rmon ekotizimida muhim rol o‘ynaydi[2].

Tadqiqot usullari. Urugʻdan ungan koʻchatlarning fuzarioz bilan kasallanishini aniqlash maqsadida 1 m² joydagi sogʻlom koʻchatlar, kasallik belgilariga ega boʻlgan va qurib qolgan koʻchatlar alohida hisoblab chiqildi. Bunday maydonchalar oʻrganilayotgan dalalarning 10% ni tashkil etdi.

Kartoshka oʻsimligida uchraydigan kasalliklar turlarini aniqlashda oʻsimliklarni oʻsuv davridan boshlab to hosilni yigʻib olguncha kasallangan oʻsimliklardan namunalar olinib laboratoriya sharoitida Xoxryakov, Polozova va Vaxrusheva (1984) uslubidan foydalanildi. Namunalar oʻsimlikning ustki, pastki va oʻrta qismlaridan shonalash, gullash va pishish davrida tanlab olindi.

Oʻsimliklarda kasallik keltirib chiqaradigan zamburugʻlarni ajratib olish, ularning turlarini aniqlash, tuzilishi va taraqqiyotini oʻrganishda mikroskoplardan foydalanildi. Oʻrganilayotgan zamburugʻlardan vaqtincha yoki doimiy preparatlar tayyorlanib, mikrofotografiyasini olishda mikroskopda oddiy rasmga tushirish usulidan, ayrim preparatlardagi tasvirlar chizigʻi yaxshi sezilmagan taqdirda RA-4 rusumdagi rasm chizish apparatidan foydalanildi. Rasm chizish apparatida Fusarium zamburugʻining katta, kichik konidiyalari, ularning shakli, egiluvchanligi, uchki hujayra va oyoqchasining hosil boʻlishi aniq chizishda x 3 okulyar, x 10 obyektiv, kichik konidiyalarni chizishda x 10 yoki 15 okulyar, x 20 yoki 40 lik obyektivdan foydalanildi. Mikologik tadqiqotlarda zamburugʻ mitseliysi, konidiyalari, hujayralar, toʻsiqchalar, xlamidasporalarni koʻrinish xususiyatlarini yaxshilash maqsadida turli boʻyoqlardan: koʻk metillaviy, binafsha metilleviy, lyugol eritmasidan foydalanildi. Fitopatologik ekspertiza uchun olingan kasallangan oʻsimliklardan zamburugʻlarni ajratib olish uchun Xasanov va bosh, 1995 usulidan foydalanildi.

Zamburugʻlarni oʻsimlik ildizidan ajratib olish uchun kasallik belgilariga ega boʻlgan oʻsimlik ildizi kovlab olinib, sterilizatsiya qilingan suvda bir necha marta yuvib tashlandi. Oʻtkir ustara bilan 0.5-1 sm uzunlikda boʻlakchalarga boʻlib, Petri likobchasidan tayyorlangan nam kameraga qoʻyildi. Termostatdagi harorat 27-30⁰S dan oshmasligi, namlik miqdori 70-80% boʻlishi zarur. Ildizdagi zamburugʻning oʻsishi va rivojlanishini kuzatish 24-48 soatdan keyin amalga oshirildi.

Tadqiqot natijalari. Har qanday o‘simliklarning zararli organizmlariga, jumladan kasalliklarga qarshi o‘z vaqtida kurash chora-tadbirlari qo‘llanilsa, birinchi navbatda kasalliklar oldi olinadi, olinadigan hosil miqdori va sifati yanada ortadi. Zararli organizmlarga qarshi kimyoviy kurash usuli asosiy chora-tadbirlardan biri hisoblanib, tez va yuqori samara beradi. O‘simliklarni, jumladan kartoshkada zamburug‘ qo‘zg‘atadigan kasalliklarga qarshi kurashda zamonaviy fungitsidlarni qo‘llash me’yori va muddatlarini aniqlash kasalliklar miqdorini keskin kamaytirishga imkoniyat yaratadi. 2026 yil Kitob tumani, Sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy-tadqiqot institutining Qashqadaryo ilmiy-tajriba stansiyasida kartoshkaning fuzarioz (ildiz chirish, so‘lish) kasalligiga qarshi preparatlar kichik dala tajribalarida sinovdan o‘tkazildi (3-jadvalga qarang).

Bunda Previkur SL, 722 s.e.k. (0,15-0,2% li) va Fundazol 50% n.kuk. (0,2-0,3% li) preparatlari ishchi eritmalari turli me’yorlarda sinovdan o‘tkazildi. Andoza sifatida Ridomil Gold MS 68% s.d.g. (0,4% li) qo‘llanildi.

Nazorat variantda 2026 yilda 3 qaytariqda 100 donadan jami 300 dona kartoshka urug‘i kimyoviy ishlovsiz ekilganda sog‘lom o‘simliklar soni o‘rtacha
74,3 donani va kasal o‘simliklar 25,7 donani tashkil etdi.

Fuzarioz (ildiz chirish, so‘lish) kasalligiga qarshi sinovdan o‘tkazilgan preparatlardan Fundazol 50% n.kuk. (0,3% li) ishchi eritmasi qo‘llanilgan variantda eng yuqori samara ko‘rsatdi. Bunda sog‘lom o‘simliklar soni o‘rtacha 96 donani tashkil etib, preparatning biologik samaradorligi 84,4 foizni namoyon etdi.

Previkur SL, 722 s.e.k. (0,15-0,2% li) va Fundazol 50% n.kuk.
(0,2% li) me’yorlarda qo‘llanilganda kasal o‘simliklar soni 5,3 donadan 10,3 donagacha tashkil etdi. Biologik samaradorlik esa 79,4% gacha etdi.

Andoza sifatida Ridomil Gold MS 68% s.d.g. (0,4% li) qo‘llanilganda biologik samaradorlik 65,0% gacha qayd etildi. Sog‘lom o‘simliklar soni esa o‘rtacha 91,0 donani tashkil etganligi kuzatildi. kartoshkada uchraydigan fuzarioz (ildiz chirish, so‘lish) kasalligiga qarshi Fundazol 50% n.kuk. (0,3% li) preparatining ishchi eritmalari bilan kartoshka urug‘lari dorilab ekilsa yuqori va sifatli hosil yetishtirish imkoniyati yaratadi.

1-jadval

Fuzarioz kasalligiga qarshi qo‘llanilgan preparatlarning biologik samaradorligi

Izoh: Har bir variantda hisoblangan o‘simliklar soni 3 qaytariqda 100 tupdan 300 tup. BS – biologik samaradorlik.

Kartoshkada uchraydigan fuzarioz (ildiz chirish, so‘lish) kasalligiga qarshi Fundazol 50% n.kuk. (0,3% li) preparatining ishchi eritmalari bilan kartoshka urug‘lari dorilab ekilsa yuqori va sifatli hosil yetishtirish imkoniyati yaratiladi.

2-jadval

F. oxysporum patogenining o‘sishiga turli fungitsidlar ta’siri.

3-jadval

Qashqadaryo viloyati kitob tumani Kartoshka ekin maydonlarining fitosanitar holati 2026-yil

Tadqiqot natijalari ko‘rsatganidek, bahorda kartoshka ko‘chatlarining 10-12 foizi ekilgan maydonda mavjud infeksiya tufayli tushadi. Erta vegetatsiya davrida o‘simliklarning 7-11% ida ildiz chirishi, 10-15% o‘simliklarda traxeomikoz tipidagi kasalliklar, 5-7% urug‘larning shikastlanishi kuzatiladi. O‘simliklarning unib chiqishini dala o‘rganish natijalariga ko‘ra, kasallangan va mayda urug‘lardan olingan ko‘chatlar darhol yoki ikki barg hosil bo‘lish bosqichida nobud bo‘lganligi, kasal o‘simliklar qorayib, chiriganligi aniqlandi. Kasal kartoshka o‘simliklarining mikologik tahlillari natijalariga ko‘ra, ularning Janubiy mintaqa sharoitda zararlanishiga asosan Fusarium jinsiga mansub zamburug‘lari sabab bo‘ladi. Ba’zida Penicillium va Aspergillus avlodining zamburug‘lari barglar va poyalardan ajratiladi.

Ildiz chirishi unib chiqish bosqichida eng og‘ir, lekin butun vegetatsiya davrida o‘simlikning o‘limiga olib kelishi mumkin. Ular hamma joyda uchraydi, lekin qumli-bo‘z tuproqli hududlarda eng intensiv rivojlanadi. 1-jadvaldagi ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki kasalliklar bilan zararlanish (48,7 foiz) qayd etilgan.

Tahlil qilingan 100 ta o‘simlik (55,2%) turli zamburug‘li kasalliklar qo‘zg‘atuvchisi bilan zararlanganligi aniqlandi. Ular orasida fusarium alohida o‘rin tutadi (38,4%). Ascochyta blight (6,2%), ildiz chirishi (4,2%) va chang chiriyotgan (1,9%) muhim rol o‘ynaydi. Shu bilan birga, Kartoshkaning ildiz chirishi va fuzarioz kasalligi yildan-yilga ortib bormoqda, boshqa kasalliklarning tarqalishi esa pasayish tendensiyasini ko‘rsatmoqda. Sababi, keyingi yillarda havo harorati va quruqligining muntazam ravishda oshib borishi, shuningdek, bahorda suv sathining pastligi va yog‘ingarchilikning kamayishi natijasida tuproq namligining kamayishi kuzatilmoqda. Kuzatishlar natijalariga ko‘ra, kartoshka ko‘chatlari vegetatsiya davrida ildiz chirishidan nobud bo‘ladi va ba’zi o‘simliklar fusariumdan quriydi. Ta’sirlanganda, asosiy rolni urug‘lik va tuproq infeksiyasi o‘ynaydi.

Kartoshka urug‘ini fusariumga qarshi ekishdan oldin davolashning biologik samaradorligini o‘rganish vegetatsiya tajribalarida o‘tkazildi (3-jadval).

3-jadvalda keltirilgan ma’lumotlarga ko‘ra, kartoshka urug‘ini ekishdan oldin fungitsidlar bilan davolash unib chiqishining sezilarli darajada oshishiga olib keladi. Agar o‘rim-yig‘im davrida nazorat mavjud bo‘lsa, 16,6 dona / m2 saqlanib qolgan o‘simliklar, dezinfeksiyalash vositalari bilan variantlarda ularning soni 22-25,3 donagacha oshdi. / m². Nazorat variantida kasallangan o‘simliklar soni 21,7%, Gerkules bog‘lovchi vosita bilan tajriba variantida 7,7%, Raxil yangi 6,3%, Vial TrasT 3,9% o‘simliklarni tashkil etdi.

Shunday qilib, urug‘larni ekishdan oldin davolash ta’sirlanmagan o‘simliklarning 22-23,9% ga ko‘payishiga olib keladi. Fusariumga qarshi urug‘lik himoya vositalarining biologik samaradorligi quyidagicha edi: Hercules - 52,8%, Raksil new - 55,5%, Vial TrasT - 72,2%.

Xulosa. O‘tkazilgan tadqiqotlar natijasida bahorgi kartoshka ekinlarida kasalliklarning keng tarqalganligi va ularning hosildorlikka sezilarli salbiy ta’siri aniqlandi. Asosan Fusarium jinsiga mansub zamburug‘lar yetakchi patogen sifatida ajralib turdi, ildiz chirishi va traxeomikoz kasalliklari esa o‘simliklarning erta bosqichda nobud bo‘lishiga sabab bo‘ldi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, urug‘larni ekishdan oldin fungitsidlar bilan ishlov berish o‘simliklarning unib chiqishini yaxshilaydi, kasallanish darajasini kamaytiradi va sog‘lom o‘simliklar sonini oshiradi. Ayniqsa, Vial TrasT preparati yuqori biologik samaradorlik ko‘rsatdi. Shunday qilib, kartoshka yetishtirishda urug‘likni himoya qilish va kasalliklarga qarshi profilaktik choralarni qo‘llash yuqori va barqaror hosil olishning muhim omili hisoblanadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

1. Билай В.И. Биологические активные вещества микроскопических грибов. Киев: Наукова думка. 1965. 266 с.
2. Бондарсев А.С. Трутовые грибы европейской части России и Кавказа. Л.: Изд-во АН СССР. 1953. 1106 с.
3. Берестеский О.А. Фитотоксины почвенных микроорганизмов и их экологическая роль // Фитотоксические свойства почвенных микроорганизмов. Л.: Наука. 1978. С. 7-30.
4. Билай В.И. Микроскопические грибы - продусенты антибиотиков. Киев: Наукова думка. 1961. 181 с.
5. Билай В.И. Ферментативный гидролиз природных растительных полимеров // Ферменты в медицине, пищевой промышленности и сельском хозяйстве. 1968. №3. C. 120-122.
6. Билай В.И. Основы общей микологии. Киев: Наукова думка. 1974. 395 с.
7. Билай В.И. Фузарии. Киев: Наукова думка. 1977. 439 с.