КУНГАБОҚАРНИНГ ЗАРАРЛИ ЭНТОМОФАУНАСИ
Аннотация
В этом статье изучено основной видовой состав повреж степень и их систематики растение подсолнечники которая выращивается в нашей Республике
Ключевые слова: Подсолнечник, вредносная энтомофауна, вредители, полужестокрылые, чешуекрылые. прямокрылые. Abstract: In that article is learned the main species composition, and demage degres (grade) pestis of tne plant sunfower which is growing in our Republic. Key words: sunfower, harmful entomofauna, hemiptera, lepidoptera, orthopterans. камайтиришдаги аҳамияти ўрганилган. Ғаллага экинларига сезиларли зарар келтирадиган ҳашаротлардан сўрувчи зараркунандалар бўлиб, улар ўсимлик ширасини сўриб, уни ривожланишдан ортда қолдиради ва ҳосилдорликни пасайтириб, сифатини бузади. Ўсимликларда ҳар хил юқумли касалликлар (айниқса вирус- ли) тарқалишига сабабчи бўлади. Айрим ҳашаротларнинг ширали чиқиндилари (ўсимлик битлари ва оққанот) ўсимликни барги ва бошқа қисмларни ифлослантириши туфайли сапро- фит замбуруғларнинг ривожланиши учун қулай муҳит яратиб, фотосинтез жараёнини издан чиқаради. Буғдой трипси тупроқнинг юқори қатламида кузги буғдой пояларида личинка фазасида қишлайди. Баҳорда тупроқ харорати 8-90С ва ундан юқори бўлганда личинкалар хара- катланиб қишловдан чиқади. Трипслар трипслар оиласи вакилларининг жаҳон фау- наси анча катта бўлиб 4500 га яқин турлари бор, улардан ҳамдўстлик давлатларида 300 тури, Марказий Осиёда эса 200 га яқин турлари учрайди. Ғалла экинларига ҳошияқанотлилар ёки трипслар (Thysanoptera) туркумининг флеотрипидлар (Phloeothripidae) оиласига мансуб бир неча турдаги ҳашаротлар зарар келти- ради. Буларнинг орасида кенг тарқалган ва зарари кучлиси буғдой трипси (Haplothrips tritici Kurd.) дир. Бундан ташқари, тамаки трипси ( Thrips tabaci Lind.), сули трипси (Stenothrips graminum Uzel.), жавдар трипси (Limothrips denticornis Hal.) ва пучгул трипси (Haplothrips aculeatus F.) ҳам ғалла экин- ларига зарар келтиради. Ушбу зараркунандалар Ўрта Осиё, Қозоғистон ва Шарқий Сибирнинг жанубий туманларида кенг тарқалган. Буғдойнинг сўрувчи зараркунандалари устида ўтказган илмий тадқиқот ишларида олимлар буғдой трипси ривожла- ниши, тарқалиши ва кўпайиши қулай бўлган жойлар сифати- да Украина, Марказий қоратупроқ вилоятлари ва Шимолий Кавказ, Самара вилояти ғаллазорларини қайд этишган. Сибир буғдойзорларида ўтказган тадқиқотларида буғдой трипси экинга сезиларли зарар етказаётганлигини аниқлашган. Буғдой трипси ва пучгул трипси буғдой, арпа ва бошқа бошоқли экинларнинг ихтисослашган зараркунандаси бўлиб, улар Марказий Осиё ва Европада кенг тарқалган . Буғдой трипсини ўрганиш устида илмий-тадқиқот ишла- рини олиб бораётган олимлар Қозоғистон ғаллазорларига сезиларли зарар етказаётган буғдой трипсини хавфли за- раркунанда сифатида алоҳида таъкидлашган. Буғдойда буғдой трипсини тарқалиши бўйича кузатувлар олиб бораётган мутахассислар Шимолий Қозоғистон ва Ғарбий Сибирда кенгроқ ареалда тарқалганлигини алоҳида қайд қилиб ўтишган.Маълумотларга қараганда буғдой трип- сини Ўзбекистон иқлим шароитида ҳамма ҳудудлардаги ғаллазорларда учратиш мумкин. Хулоса шуки, ғалла зараркунандаларини тарқалишини, биологик хусусиятларини, зарарини, уларнинг сонини камай- тирувчи энтомофагларини ўрганиш ва зараркунандага қарши курашиш учун ҳар хил вариантларда тажриба қўйиш зарур. Кураш чораларини такомиллаштириш ва самарали препа- ратларни энг самаралиларини танлаб олиш талаб этилади. АДАБИЁТЛАР: 1. Алимухамедов С.С, Хайитов Э.И. Ғалла ширалари ва уларга қарши самарали кураш усуллари/ Ўзбекистонда буғдой селекцияси, уруғчилиги ва етиштириш технологиясига бағишланган биринчи миллий конференция материал- лари. – Тошкент, 2004.- Б. 352-354. 2. Пўлатов 3, Хайитов Э. Бошоқли дон экинларидаги шираларга қарши кимёвий дориларнинг таъсири// Ўсимликларни зараркунанда, касаллик ва бегона ўтлардан химоя қилишнинг ривожланиш истиқболлари илмий- амалий конф. маъ- рузаларининг тезислари. - Тошкент, 2001. - Б. 46-47. 3. Хўжаев Ш.Т, Холмуродов Э.А. Энтомология, қишлоқ хўжалик экинларини ҳимоя қилиш ва агротоксикология асослари.Тошкент. – 2014. 4. Халилов К. ва б. Ғалла, пахта, сабзавот, полиз, боғ экинлари зараркунандалари ва касалликларига қарши кураш усуллари. – Тошкент: Фан, 2007. – Б.93-125. 5. Хамраев А.Ш, Хасанов Б.О, Очилов Р.О, Азимов Ж.А. ва бошқ. Ғалла ва шолини зараркунанда, касалликлар ва бегона ўтлардан ҳимоя қилиш. -Тошкент, 1999 – 122 б. Кунгабоқар бошқа қишлоқ хўжалик экинлари сингари кўплаб зараркунанда ва касалликлар билан зарарланади. Бу зарарли организмлар оммавий кўпайган вақтда олинадиган ҳосил 40 – 42% гача нобуд бўлиши мумкин.Шунинг учун ҳам