INFLUENCE OF ECOLOGICAL FACTORS ON THE FORMATION OF WHITEFLY (BEMISIA TABACI GENN.) POPULATIONS

Annotatsiya

<p>Mazkur tadqiqotda Aleyrodidae oilasiga mansub oqkanotlar, xususan issiqxona oqkanoti (Trialeurodes vaporariorum West.) va g‘o‘za oqkanoti (Bemisia tabaci Genn.) populyatsiyalarining sabzavot va poliz ekinlari agrobiotsenozlarida shakllanishi hamda rivojlanishiga ekologik omillarning ta’siri o‘rganildi. Tadqiqot ochiq dala sharoitida havo harorati, nisbiy namlik va o‘simlik xo‘jayin turlarining zararkunanda populyatsiyasi zichligiga ta’sirini aniqlashga qaratildi. Dala tajribalari iqtisodiy jihatdan muhim bo‘lgan bodring (Cucumis sativus L.), qovun (Cucumis melo L.), qovoq (Cucurbita pepo L.), tarvuz (Citrullus lanatus L.), pomidor (Solanum lycopersicum L.), baqlajon (Solanum melongena L.), bulg‘or qalampiri (Capsicum annuum L.), karam (Brassica oleracea L.) va sabzi (Daucus carota L.) ekinlarida olib borildi. Tadqiqot davomida entomologik va ekologik kuzatuv usullaridan foydalanildi. Vegetatsiya davri davomida havo harorati va nisbiy namlik muntazam monitoring qilindi. Tajribalar davrida havo harorati +22,4°C dan 44,6°C gacha, nisbiy namlik esa 32% dan 67% gacha o‘zgardi.</p> <p>Olingan natijalar ekologik sharoitlar va o‘simlik xo‘jayinlarining xususiyatlari oqkanot populyatsiyasi zichligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatishini aniqladi. Eng yuqori zararlanish darajasi qovun ekinlarida kuzatilib, o‘rtacha populyatsiya zichligi bir bargda 84,8 donaga yetdi. Yuqori populyatsiya zichligi qovoqda (74,7 dona/barg), bodringda (72,2 dona/barg) va baqlajonda (70,5 dona/barg) ham qayd etildi. O‘rtacha zararlanish darajasi bulg‘or qalampirida (52,2 dona/barg), tarvuzda (48,6 dona/barg) va karamda (48,3 dona/barg) kuzatildi. Tadqiq qilingan ekinlar orasida eng past zararlanish pomidorda aniqlanib, o‘rtacha zichlik bir bargda 41,4 donani tashkil etdi. Tadqiqot poliz ekinlari oqkanotlarning rivojlanishi va ko‘payishi uchun juda qulay ekologik hamda oziqlanish sharoitlarini yaratishini ko‘rsatdi. Nisbiy namlikning ortishi va mo‘tadil harorat populyatsiya o‘sishini jadallashtirib, zararkunanda rivojlanishini tezlashtirdi. Ekinlar o‘rtasidagi zararlanish farqlari o‘simliklarning biologik xususiyatlari, barg morfologiyasi, oziq moddalari tarkibi va agrobiotsenozdagi mikroiqlim sharoitlari bilan bog‘liq ekanligi aniqlandi.</p> <p>Natijalar ekologik boshqaruv usullari oqkanotlarga qarshi uyg‘unlashgan kurash tizimida muhim ahamiyat kasb etishini ko‘rsatdi. Ekinlarni to‘g‘ri joylashtirish, sug‘orish rejimini optimallashtirish, muvozanatli namlikni saqlash va nisbatan chidamli ekinlarni yetishtirish kimyoviy pestitsidlarni ortiqcha qo‘llamasdan zararkunanda populyatsiyasi zichligini kamaytirishga yordam berishi mumkin. Olingan ma’lumotlar oqkanot populyatsiyasi dinamikasining ekologik xususiyatlari haqida muhim ilmiy axborot berib, sabzavot va poliz ekinlarida ekologik xavfsiz va barqaror himoya tizimlarini ishlab chiqish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.</p>