MUNDARIJA

O‘SIMLIKLAR KARANTINIDA FITOSANITAR TADBIRLARNING AHAMIYATI

Obidjanov Dilshod Axmed Xuja o‘g‘li, iD

O‘simliklar karantini va himoyasi ilmiy-tadqiqot instituti, q.x.f.d.

O‘simliklar karantini tizimi qishloq xo‘jaligi va o‘rmon xo‘jaligi ekinlarini karantin ahamiyatiga ega zararli organizmlarning kirib kelishi, tarqalishi va yangi hududlarda qaror topishidan muhofaza qilishga qaratilgan davlat fitosanitar tizimining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Xalqaro o‘simliklarni himoya qilish konvensiyasi (IPPC) doirasida fitosanitar tadbirlar zararli organizmlarning kirib kelishi va tarqalishining oldini olish, ularni aniqlash, nazorat qilish hamda xalqaro savdoda ilmiy asoslangan fitosanitar talablarni qo‘llash vositasi sifatida qaraladi [1-3]. IPPC tizimidagi atamalar ISPM 5 orqali xalqaro miqyosda uyg‘unlashtirilgan.

Fitosanitar tadbirlarning ahamiyati, avvalo, o‘simlik mahsulotlari ishlab chiqarish barqarorligini ta’minlash bilan bog‘liq. Zararkunanda, kasallik va boshqa zararli organizmlar hosil miqdorini kamaytiribgina qolmay, mahsulot sifati, tovarbopligi va saqlanish xususiyatlariga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi [4-7]. Savary va hammualliflar asosiy oziq-ovqat ekinlarida zararkunanda va patogenlar katta iqtisodiy yo‘qotishlarni keltirib chiqarishi va oziq-ovqat xavfsizligiga mahalliydan global darajagacha ta’sir ko‘rsatishini ta’kidlaydilar [6].

Shu nuqtai nazardan, o‘simliklar karantini faqat chegarada yuklarni tekshirish bilan cheklanmaydi. Zamonaviy fitosanitar tizim fitosanitar xavf tahlili (PRA), monitoring, inspeksiya, namuna olish, laboratoriya diagnostikasi, karantin nazorati, zararsizlantirish, zararli organizmlardan xoli hududlarni belgilash va fitosanitar sertifikatlash kabi o‘zaro bog‘liq tadbirlarni qamrab oladi [2, 8-13].

Fitosanitar monitoring va kuzatuv karantin organizmlarini erta aniqlashda alohida ahamiyatga ega. ISPM 6 talablariga muvofiq tashkil etilgan kuzatuv tizimi zararli organizmning muayyan hududda mavjudligi, tarqalish chegarasi va fitosanitar holatini baholash uchun ma’lumotlar bazasini shakllantirish imkonini beradi [8]. Bunday ma’lumotlar keyinchalik fitosanitar xavf tahlili, zararli organizm maqomini belgilash va boshqaruv choralarini tanlashda asos bo‘lib xizmat qiladi.

Fitosanitar xavf tahlili (Pest Risk Analysis – PRA) karantin tadbirlarini ilmiy asoslashning asosiy vositalaridan biridir. PRA jarayonida zararli organizmning mamlakat yoki muayyan hududga kirib kelish ehtimoli, iqlim va xo‘jayin o‘simliklar mavjudligi sharoitida joylashib olish imkoniyati, keyingi tarqalishi hamda ehtimoliy iqtisodiy va ekologik oqibatlari baholanadi [9, 10, 14]. EPPOning PM 5 standartlari ham PRA uchun axborot yig‘ish, karantin zararkunandalari bo‘yicha qaror qabul qilish va xavfni boshqarish sxemalarini qamrab oladi.

Import qilinayotgan o‘simlik va o‘simlik mahsulotlarini fitosanitar nazoratdan o‘tkazishda namuna olishning ilmiy asoslangan usullari muhim o‘rin tutadi. ISPM 31-milliy o‘simliklarni himoya qilish tashkilotlariga import yuklarining fitosanitar talablarga muvofiqligini tekshirish uchun namuna olish metodologiyalarini tanlash bo‘yicha ko‘rsatmalar beradi [11]. Noto‘g‘ri yoki yetarli bo‘lmagan namuna olish karantin organizmlarini aniqlamasdan o‘tkazib yuborish xavfini oshirishi mumkin.

Laboratoriya diagnostikasi fitosanitar nazoratning keyingi muhim bo‘g‘inidir. An’anaviy morfologik va mikroskopik usullar bilan bir qatorda, serologik, PCR, Real-Time PCR va DNK barkodlash texnologiyalarining qo‘llanilishi zararli organizmlarni tur darajasida ishonchli identifikatsiya qilish imkoniyatlarini kengaytirdi [12, 15-17]. Ayniqsa, morfologik belgilari o‘xshash, yashirin rivojlanadigan yoki rivojlanishning dastlabki bosqichidagi karantin organizmlarini aniqlashda molekulyar usullarning ahamiyati yuqori.

Fitosanitar tadbirlar xalqaro savdoning xavfsizligini ta’minlashda ham muhim ahamiyatga ega. WTOning Sanitariya va fitosanitariya choralari to‘g‘risidagi bitimi (SPS Agreement) a’zo davlatlarga inson, hayvon va o‘simliklar hayoti hamda salomatligini muhofaza qilish uchun zarur sanitariya va fitosanitar choralarni qo‘llash huquqini beradi. Shu bilan birga, bunday choralar ilmiy prinsiplarga asoslanishi va yetarli ilmiy dalillarsiz saqlab turilmasligi lozim [18]. Bu tamoyil fitosanitar xavfsizlik va xalqaro savdoni asossiz cheklamaslik o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlaydi.

Globallashuv, xalqaro savdo va transport aloqalarining kengayishi o‘simliklar va o‘simlik mahsulotlari bilan birga zararli organizmlarning yangi hududlarga tarqalish xavfini kuchaytiradi. Shuning uchun import fitosanitar talablarini belgilash, chegara nazorati, fitosanitar sertifikatlash, yuklarni kuzatib borish va zarurat tug‘ilganda karantin yoki zararsizlantirish choralarini qo‘llash milliy fitosanitar xavfsizlikning muhim elementlaridir [1-3, 9-14].

Fitosanitar tadbirlarning yana bir muhim jihati – zararli organizmlardan xoli hududlar va ishlab chiqarish joylarini tashkil etishdir. Bunday hududlarni ilmiy asosda belgilash eksport mahsulotlarining fitosanitar ishonchliligini oshiradi, xorijiy bozorlarga kirish imkoniyatlarini kengaytiradi va qo‘shimcha fitosanitar ishlovlarga bo‘lgan ehtiyojni kamaytirishi mumkin [13, 19]. Bu ayniqsa meva-sabzavot, ko‘chat, urug‘lik va boshqa yuqori fitosanitar xavfga ega mahsulotlar savdosida muhimdir.

O‘simliklar karantini oziq-ovqat xavfsizligi bilan ham uzviy bog‘liq. Zararkunanda va kasalliklar ta’sirida hosilning kamayishi aholini barqaror oziq-ovqat bilan ta’minlash imkoniyatiga ta’sir ko‘rsatadi [4-7, 20]. Oziq-ovqatga bo‘lgan talabning o‘sishi sharoitida mavjud hosilni zararli organizmlardan himoya qilish yangi yerlarni o‘zlashtirish yoki ishlab chiqarish hajmini mexanik ravishda oshirish bilan bir qatorda muhim strategiya hisoblanadi. Godfray va hammualliflar aholi va iste’mol o‘sishi tufayli oziq-ovqat tizimiga bosim uzoq muddat davom etishini ko‘rsatgan [20].

Iqlim o‘zgarishi fitosanitar xavflarni yanada murakkablashtirmoqda. Harorat va namlik rejimining o‘zgarishi ayrim zararkunanda va patogenlarning geografik areali, rivojlanish tezligi, avlodlar soni va xo‘jayin o‘simliklar bilan munosabatlariga ta’sir qilishi mumkin [21]. Shu sababli fitosanitar monitoring tizimi statik emas, balki iqlim, savdo oqimlari va zararli organizmlar tarqalishidagi o‘zgarishlarga moslashib boruvchi tizim bo‘lishi lozim.

Zamonaviy sharoitda fitosanitar tizimni raqamlashtirish ham muhim ahamiyat kasb etmoqda. Elektron fitosanitar sertifikatlar, geoaxborot tizimlari, elektron ma’lumotlar bazalari, masofaviy monitoring va molekulyar diagnostika vositalari ma’lumot almashinuvini tezlashtirish va fitosanitar qarorlarning aniqligini oshirish imkonini beradi [22-24].

Adabiyotlar tahlilida, o‘simliklar karantinida fitosanitar tadbirlar: profilaktika, monitoring, xavf tahlili, inspeksiya va namuna olish, diagnostika, karantin choralari, fitosanitar sertifikatlash va qayta monitoringdan iborat yagona tizim sifatida amalga oshirilganda yuqori samara berishini ko‘rsatadi [1-3, 8-14]. Ularning ilmiy asosda tashkil etilishi milliy o‘simlik resurslarini muhofaza qilish, hosil yo‘qotishlarini kamaytirish, oziq-ovqat xavfsizligini mustahkamlash va qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining xavfsiz xalqaro savdosini ta’minlashda strategik ahamiyatga ega.

Foydalanilgan adabiyotlar

1. FAO. International Plant Protection Convention. – Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations.
2. IPPC Secretariat. ISPM 5. Glossary of Phytosanitary Terms. – Rome: FAO, 2026.
3. IPPC Secretariat. International Standards for Phytosanitary Measures (ISPMs). – Rome: FAO.
4. Oerke E.-C. Crop losses to pests // The Journal of Agricultural Science. – 2006. – Vol. 144, No. 1. – P. 31-43.
5. Strange R.N., Scott P.R. Plant disease: a threat to global food security // Annual Review of Phytopathology. – 2005. – Vol. 43. – P. 83-116.
6. Savary S., Willocquet L., Pethybridge S.J., Esker P., McRoberts N., Nelson A. The global burden of pathogens and pests on major food crops // Nature Ecology & Evolution. – 2019. – Vol. 3. – P. 430-439. – DOI: 10.1038/s41559-018-0793-y.
7. Agrios G.N. Plant Pathology. – 5th ed. – Amsterdam: Elsevier Academic Press, 2005.
8. IPPC Secretariat. ISPM 6. Surveillance. – Rome: FAO, 2018.
9. IPPC Secretariat. ISPM 2. Framework for Pest Risk Analysis. – Rome: FAO.
10. IPPC Secretariat. ISPM 11. Pest Risk Analysis for Quarantine Pests. – Rome: FAO.
11. IPPC Secretariat. ISPM 31. Methodologies for Sampling of Consignments. – Rome: FAO.
12. IPPC Secretariat. ISPM 27. Diagnostic Protocols for Regulated Pests. – Rome: FAO.
13. IPPC Secretariat. ISPM 4. Requirements for the Establishment of Pest Free Areas. – Rome: FAO.
14. EPPO. PM 5. Pest Risk Analysis. – Paris: European and Mediterranean Plant Protection Organization.
15. EPPO. PM 7. Diagnostic Protocols for Regulated Pests. – Paris: European and Mediterranean Plant Protection Organization.
16. Hebert P.D.N., Cywinska A., Ball S.L., deWaard J.R. Biological identifications through DNA barcodes // Proceedings of the Royal Society B. – 2003. – Vol. 270. – P. 313-321.
17. Folmer O., Black M., Hoeh W., Lutz R., Vrijenhoek R. DNA primers for amplification of mitochondrial cytochrome c oxidase subunit I from diverse metazoan invertebrates // Molecular Marine Biology and Biotechnology. – 1994. – Vol. 3, No. 5. – P. 294-299.
18. World Trade Organization. Agreement on the Application of Sanitary and Phytosanitary Measures (SPS Agreement). – Geneva: WTO.
19. IPPC Secretariat. ISPM 10. Requirements for the Establishment of Pest Free Places of Production and Pest Free Production Sites. – Rome: FAO.
20. Godfray H.C.J., Beddington J.R., Crute I.R. et al. Food security: the challenge of feeding 9 billion people // Science. – 2010. – Vol. 327, No. 5967. – P. 812–818. – DOI: 10.1126/science.1185383.
21. Wheeler T., von Braun J. Climate change impacts on global food security // Science. – 2013. – Vol. 341, No. 6145. – P. 508-513.
22. IPPC Secretariat. ePhyto Solution. – Rome: FAO.
23. EPPO. EPPO Global Database. – Paris: European and Mediterranean Plant Protection Organization.
24. CABI. Crop Protection Compendium. – Wallingford: CAB International.

UO‘K: 632.937

PANONYCHUS CITRI (McGregor) POPULYATSIYASINI BIOLOGIK BOSHQARISHDA TABIIY DUSHMANLARNING AHAMIYATI

Raximova Aziza Abduxalimdjanovna iD

Andijon qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalar instituti dotsenti, qishloq xo‘jaligi fanlari falsafa doktori (PhD)

e-mail: [email protected]

Annotatsiya. Maqolada sitrus qizil kanasi — Panonychus citri (McGregor) populyatsiyasini biologik boshqarishda tabiiy dushmanlarning o‘rni va ulardan integratsiyalashgan himoya tizimida foydalanish imkoniyatlari tahlil qilingan. Ilmiy adabiyotlar asosida Phytoseiidae oilasiga mansub yirtqich kanalar, shuningdek, ayrim yirtqich hasharotlar, tripslar va entomopatogen mikroorganizmlarning Panonychus citri sonini tabiiy ravishda cheklashdagi ahamiyati yoritilgan. Ayniqsa, Neoseiulus californicus, Euseius stipulatus, Galendromus occidentalis, Amblyseius hibisci va Phytoseiulus persimilis kabi yirtqich kanalarning biologik nazoratdagi imkoniyatlari ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, kimyoviy akaritsidlardan takroriy foydalanish natijasida yuzaga keladigan rezistentlik va foydali akarofaunaning kamayishi muammolari tahlil qilinib, biologik kurash vositalaridan foydalanish istiqbollari asoslangan.

Kalit so‘zlar: Panonychus citri, sitrus qizil kanasi, tabiiy dushmanlar, biologik kurash, Phytoseiidae, yirtqich kanalar, integratsiyalashgan himoya.

ЗНАЧЕНИЕ ЕСТЕСТВЕННЫХ ВРАГОВ В БИОЛОГИЧЕСКОМ КОНТРОЛЕ ПОПУЛЯЦИИ PANONYCHUS CITRI (McGregor)

Аннотация. В статье проанализирована роль естественных врагов в биологическом контроле численности цитрусового красного клеща Panonychus citri (McGregor) и возможности их использования в интегрированной системе защиты растений. На основе анализа научной литературы рассмотрено значение хищных клещей семейства Phytoseiidae, а также отдельных хищных насекомых, трипсов и энтомопатогенных микроорганизмов в естественном регулировании численности Panonychus citri. Особое внимание уделено видам Neoseiulus californicus, Euseius stipulatus, Galendromus occidentalis, Amblyseius hibisci и Phytoseiulus persimilis. Рассмотрены проблемы возникновения устойчивости вредителя к акарицидам и снижения численности полезной акарофауны при многократном применении химических препаратов. Обоснованы перспективы использования биологических агентов в интегрированной защите цитрусовых культур.

Ключевые слова: Panonychus citri, цитрусовый красный клещ, естественные враги, биологический контроль, Phytoseiidae, хищные клещи, интегрированная защита растений.

IMPORTANCE OF NATURAL ENEMIES IN THE BIOLOGICAL CONTROL OF PANONYCHUS CITRI (McGregor)

Abstract. The article analyzes the role of natural enemies in the biological control of the citrus red mite, Panonychus citri (McGregor), and evaluates their potential use in integrated pest management. Based on published scientific studies, the importance of predatory mites of the family Phytoseiidae, as well as selected predatory insects, thrips and entomopathogenic microorganisms, in the natural regulation of Panonychus citri populations is discussed. Particular attention is given to Neoseiulus californicus, Euseius stipulatus, Galendromus occidentalis, Amblyseius hibisci and Phytoseiulus persimilis. The paper also considers the development of acaricide resistance and the decline of beneficial mite fauna associated with repeated chemical treatments. The prospects of using natural enemies as components of integrated pest management in citrus production are discussed.

Keywords: Panonychus citri, citrus red mite, natural enemies, biological control, Phytoseiidae, predatory mites, integrated pest management.

KIRISH

Sitrus ekinlari yuqori oziqaviy va iqtisodiy qiymatga ega bo‘lgan mevali ekinlar qatoriga kiradi. Ularni yetishtirish jarayonida turli fitofag organizmlar hosildorlik va mahsulot sifatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shunday zararkunandalardan biri sitrus qizil kanasi — Panonychus citri (McGregor) hisoblanadi. Ushbu fitofag barg hujayralari tarkibidagi suyuqlikni so‘rishi natijasida o‘simlikning fiziologik holatini zaiflashtiradi, fotosintez faoliyatini pasaytiradi va kuchli zararlanish sharoitida barglarning muddatidan oldin to‘kilishiga sabab bo‘lishi mumkin.

Panonychus citri sitrus yetishtiriladigan ko‘plab hududlarda uchrab, agrotsenozlarda iqtisodiy ahamiyatga ega zararkunanda sifatida qayd etilgan. Zararkunandaga qarshi kurashda kimyoviy akaritsidlardan foydalanish keng tarqalgan bo‘lsa-da, ularni takroriy va uzoq muddat qo‘llash fitofag populyatsiyalarida rezistentlik shakllanishi, foydali organizmlar sonining kamayishi hamda agroekotizimdagi biologik muvozanatning buzilishiga olib kelishi mumkin [5].

Shu sababli Panonychus citri populyatsiyasini tabiiy ravishda cheklovchi organizmlarni aniqlash va ulardan biologik kurash vositasi sifatida foydalanish zamonaviy o‘simliklarni himoya qilishning muhim yo‘nalishlaridan biridir. Ayniqsa, yirtqich kanalar biologik nazorat tizimida katta ahamiyatga ega [1, 2].

Tadqiqotning maqsadi: Panonychus citri populyatsiyasini tabiiy ravishda cheklashda ishtirok etuvchi asosiy yirtqich organizmlarni ilmiy adabiyotlar asosida tahlil qilish hamda ularning biologik kurash va integratsiyalashgan himoya tizimidagi ahamiyatini baholashdan iborat.

MATERIALLAR VA USULLAR

Tadqiqotda ilmiy adabiyotlarni tahlil qilish, taqqoslash va umumlashtirish usullaridan foydalanildi. Panonychus citri ning tabiiy dushmanlari, ularning oziqlanish xususiyatlari va biologik nazoratdagi imkoniyatlari bo‘yicha xorijiy hamda mahalliy ilmiy manbalarda keltirilgan ma’lumotlar tahlil qilindi.

Tahlil jarayonida Phytoseiidae oilasiga mansub yirtqich kanalar, ayrim yirtqich hasharotlar, tripslar va entomopatogen mikroorganizmlarning Panonychus citri populyatsiyasini tabiiy cheklashdagi o‘rni baholandi.

Ilmiy manbalarda keltirilgan ma’lumotlar o‘zaro taqqoslanib, yirtqichlarning oziqlanish xususiyatlari, o‘lja bosqichlariga munosabati hamda biologik kurashdagi istiqbollari umumlashtirildi.

NATIJALAR VA MUHOKAMA

Adabiyotlar tahlili Panonychus citri populyatsiyasining tabiiy boshqarilishida Phytoseiidae oilasiga mansub yirtqich kanalar muhim o‘rin egallashini ko‘rsatdi. Ushbu guruh vakillari fitofag kanalarning tuxumlari, lichinkalari, nimfalari va voyaga yetgan shakllari bilan oziqlanishi orqali zararkunanda sonini cheklashda ishtirok etadi.

Biologik nazorat nuqtayi nazaridan Neoseiulus californicus, Euseius stipulatus, Galendromus occidentalis, Amblyseius hibisci va Phytoseiulus persimilis kabi turlar alohida qiziqish uyg‘otadi. Ularning samaradorligi oziqa mavjudligi, harorat, namlik, o‘simlik turi va agrotsenoz sharoitiga bog‘liq holda o‘zgarishi mumkin.

McMurtry va Croft tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda fitoseyid kanalarning turli oziqlanish strategiyalari va biologik nazoratdagi roli keng tahlil qilingan. Mualliflar ushbu yirtqichlarning agroekotizimlarda fitofag kanalar populyatsiyasini tabiiy ravishda cheklashdagi ahamiyatini ko‘rsatganlar [1]. Keyingi tadqiqotlarda fitoseyid kanalarning hayot tarzi va oziqlanish strategiyalari yanada batafsil tasniflangan. Ushbu ma’lumotlar biologik kurash uchun yirtqich turning mosligini baholashda muhim ahamiyatga ega [2].

Xiao va Fadamiro [3] tomonidan Neoseiulus californicus, Galendromus occidentalis va Phytoseiulus persimilis turlarining Panonychus citri ga nisbatan funksional javobi va o‘lja bosqichlariga bo‘lgan tanlovi o‘rganilgan. Tadqiqot natijalari ushbu yirtqichlarning P. citri bilan oziqlanish qobiliyatiga ega ekanligini ko‘rsatgan. Bunda yirtqichlik darajasi va o‘lja bosqichiga bo‘lgan tanlov turlar o‘rtasida farq qilgan.

Euseius stipulatus va boshqa fitoseyid turlarining sitrus agrotsenozlaridagi ahamiyati ham bir qator tadqiqotlarda qayd etilgan. Ushbu turlar tabiiy dushman sifatida saqlanib qolishi va zararkunanda populyatsiyasining keskin oshib ketishini cheklashi mumkin [4]. Fitoseyid kanalar bilan bir qatorda ayrim yirtqich hasharotlar ham tetranixid kanalarning tabiiy dushmani hisoblanadi. Jumladan, Stethorus avlodiga mansub qo‘ng‘izlar va Scolothrips avlodiga mansub tripslar turli o‘rgimchakkana turlari bilan oziqlanishi bilan ma’lum. Ularning biologik nazoratdagi ahamiyati muayyan agroekologik sharoit va o‘lja zichligiga bog‘liq.

Shuningdek, ayrim Stigmaeidae vakillari ham fitofag kanalar sonini tabiiy ravishda cheklashda ishtirok etishi mumkin. Shu sababli sitrus agrotsenozlarida faqat bitta biologik agentga emas, balki tabiiy dushmanlar majmuasiga e’tibor qaratish maqsadga muvofiq.

Biologik nazoratning yana bir yo‘nalishi entomopatogen mikroorganizmlardan foydalanish bilan bog‘liq. Beauveria bassiana va Hirsutella thompsonii kabi entomopatogen zamburug‘lar ayrim akariform zararkunandalarga qarshi biologik vosita sifatida o‘rganilgan. Biroq ularning Panonychus citri ga qarshi amaliy samaradorligini baholashda mahalliy ekologik sharoit, namlik, harorat va preparatni qo‘llash texnologiyasini hisobga olish zarur.

O‘zbekistonlik tadqiqotchilar A.R. Anorbayev, A.X. Rakhmonov va M.M. Usmonov tomonidan Phytoseiidae oilasiga mansub ayrim yirtqich kanalarning biologiyasi va ekologiyasi o‘rganilgan. Mualliflar Phytoseiulus persimilis va Neoseiulus californicus kabi yirtqich kanalarning biologik kurashdagi ahamiyatini ilmiy adabiyotlar asosida yoritganlar [9]. Ushbu ma’lumotlar O‘zbekiston sharoitida fitofag kanalarga qarshi biologik himoya vositalaridan foydalanish imkoniyatlarini baholashda ilmiy asoslardan biri bo‘lib xizmat qilishi mumkin.

Sh. Xo‘jayev [8] o‘simliklarni himoya qilishda foydali akarofaunaning ahamiyatini ta’kidlab, selektiv himoya vositalaridan foydalanish yirtqich kanalarni saqlab qolishning muhim sharti ekanligini qayd etgan. Bu yondashuv Panonychus citri ga qarshi biologik kurashni kimyoviy himoya bilan uyg‘unlashtirish imkonini beradi.

Shu nuqtayi nazardan, sitrus agrotsenozlarida akaritsidlarni tanlashda ularning foydali yirtqich kanalarga ta’sirini hisobga olish muhim. Kimyoviy preparatlarni asossiz va takroriy qo‘llash natijasida tabiiy dushmanlar sonining kamayishi va zararkunanda populyatsiyasining qayta tiklanishi tezlashishi mumkin [5]. O‘zbekiston sharoitida kelgusida Panonychus citri ning tabiiy dushmanlari tur tarkibini aniqlash, ularning mavsumiy dinamikasini o‘rganish, dominant turlarni aniqlash hamda laboratoriya va dala sharoitida biologik samaradorligini baholash muhim ilmiy vazifalardan hisoblanadi.

Ilmiy adabiyotlar tahlili Panonychus citri populyatsiyasini tabiiy boshqarishda Phytoseiidae oilasiga mansub yirtqich kanalar muhim biologik agentlar ekanligini ko‘rsatdi. Neoseiulus californicus, Euseius stipulatus, Galendromus occidentalis, Amblyseius hibisci va Phytoseiulus persimilis kabi turlar P. citri populyatsiyasini cheklashda istiqbolli tabiiy dushmanlar hisoblanadi.

Bundan tashqari, Stethorus avlodiga mansub yirtqich qo‘ng‘izlar, Scolothrips avlodi vakillari va ayrim Stigmaeidae vakillari ham fitofag kanalar sonining tabiiy boshqarilishida ishtirok etadi. Entomopatogen mikroorganizmlardan foydalanish esa biologik himoyaning qo‘shimcha yo‘nalishi sifatida qaralishi mumkin.

XULOSA

Ilmiy adabiyotlar tahlili natijalariga ko‘ra, Panonychus citri populyatsiyasini tabiiy boshqarishda Phytoseiidae oilasiga mansub yirtqich kanalar muhim biologik agentlar hisoblanadi. Ayniqsa, Neoseiulus californicus, Euseius stipulatus, Galendromus occidentalis, Amblyseius hibisci va Phytoseiulus persimilis kabi turlar biologik nazorat nuqtayi nazaridan istiqbolli tabiiy dushmanlar sifatida baholanishi mumkin. Stethorus avlodiga mansub yirtqich qo‘ng‘izlar, Scolothrips avlodi vakillari va ayrim Stigmaeidae vakillari ham fitofag kanalar sonining tabiiy boshqarilishida muayyan ahamiyatga ega. Entomopatogen mikroorganizmlar esa biologik himoyaning qo‘shimcha yo‘nalishi sifatida qaralishi mumkin.

O‘zbekiston sharoitida Panonychus citri ning tabiiy dushmanlari bo‘yicha maxsus dala tadqiqotlarini kengaytirish, ularning tur tarkibi va dominant turlarini aniqlash hamda biologik samaradorligini baholash zarur. Olingan natijalar sitrus ekinlarini integratsiyalashgan himoya qilish tizimini takomillashtirish, foydali akarofaunani saqlab qolish va kimyoviy akaritsidlardan foydalanish yuklamasini kamaytirish uchun ilmiy asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin.

ADABIYOTLAR

1. McMurtry J.A., Croft B.A. Life-styles of phytoseiid mites and their roles in biological control // Annual Review of Entomology. – 1997. – Vol. 42. – P. 291–321. DOI: 10.1146/annurev.ento.42.1.291.
2. McMurtry J.A., de Moraes G.J., Sourassou N.F. Revision of the lifestyles of phytoseiid mites (Acari: Phytoseiidae) and implications for biological control strategies // Systematic and Applied Acarology. – 2013. – Vol. 18, No. 4. – P. 297–320. DOI: 10.11158/saa.18.4.1.
3. Xiao Y., Fadamiro H.Y. Functional responses and prey-stage preferences of three species of predacious mites (Acari: Phytoseiidae) on citrus red mite, Panonychus citri // Biological Control. – 2010. – Vol. 53, No. 3. – P. 345–352. DOI: 10.1016/j.biocontrol.2010.03.001.
4. Vacante V. Citrus Mites: Identification, Bionomy and Control. – Wallingford: CABI Publishing, 2010.
5. Van Leeuwen T., Tirry L., Yamamoto A., Nauen R., Dermauw W. The economic importance of acaricides in the control of phytophagous mites and an update on recent acaricide mode of action research // Pest Management Science. – 2015. – Vol. 71, No. 9. – P. 1177–1187. DOI: 10.1002/ps.3899.
6. Moraes G.J. de, McMurtry J.A., Denmark H.A., Campos C.B. A Revised Catalog of the Mite Family Phytoseiidae. – Magnolia Press, 2004.
7. Zhang Z.-Q. Mites of Greenhouses: Identification, Biology and Control. – Wallingford: CABI Publishing, 2003.
8. Xo‘jayev Sh.T. Entomologiya, qishloq xo‘jalik ekinlarini himoya qilish va agrotoksikologiya asoslari. – Toshkent: Mehnat, 2015.
9. Anorbayev A.R., Rakhmonov A.X., Usmonov M.M. Biology and ecology of some phytoseiidae, mites important from the agricultural perception // Academic Research in Educational Sciences. – 2021. – Vol. 2, No. 1. – P. 923–929.

UO‘K: 595.7:634.743

Zarafshon vohasi sharoitida chakanda (Hippophae rhamnoides L.) o'simligi entomofaunasining tur tarkibi va biotoplar bo'yicha tarqalishi

Malikov Dilshod Boymurod o‘g‘li iD

Kattaqo‘rg‘on davlat pedagogika inistituti

e-mail: [email protected]

Annotatsiya. Maqolada Zarafshon vohasi sharoitida tabiiy holda o'suvchi dorivor o'simlik — chakanda (Hippophae rhamnoides L.) bilan trofik jihatdan bog'liq bo'lgan entomofauna va akarofaunaning tur tarkibi hamda uning ekologik guruhlari tahlil etilgan. 2023–2026 yillar davomida Zarafshon daryosi havzasi bo'ylab tashkil etilgan 7 ta ko'rsatkichli punkt va 10 ta doimiy kuzatuv stansiyasida olib borilgan dala tadqiqotlari natijasida chakandaning ildiz, poya, barg, gul va meva organlarida rivojlanuvchi 11 tur (turkumga oid taksonlar) qayd etildi, ulardan 10 tasi zararkunanda, 1 tasi esa tabiiy entomofag (Syrphidae) hisoblanadi. Aniqlangan turlar 5 turkumga (Diptera, Hemiptera, Acari, Lepidoptera, Coleoptera) mansub bo'lib, asosiy iqtisodiy zarar keltiruvchi turlar sifatida karpofag Rhagoletis batava, fillofag Capitophorus hippophaes hamda gall hosil qiluvchi Aceria hippophaena ajralib turadi. Olingan natijalar xorijiy — xususan Sharqiy Osiyo (Xitoy), Yevropa va Qozog'iston — hududlarida o'tkazilgan tadqiqotlar ma'lumotlari bilan qiyoslandi. Qiyosiy tahlil shuni ko'rsatdiki, Sharqiy Osiyoda ksilofag turlar (Deserticossus hippophaecolus, Holcocerus arenicola) yetakchi zarar manbai hisoblansa, Zarafshon vohasida karpofag va fillofag turlar ustunlik qiladi, bu esa mintaqaviy ekologik sharoitlarga bog'liq holda chakanda entomofaunasi tarkibining farqlanishini tasdiqlaydi.

Kalit so'zlar: Hippophae rhamnoides, entomofauna, Zarafshon vohasi, Rhagoletis batava, Capitophorus hippophaes, Aceria hippophaena, biotop, ekologik guruh, zararkunanda.

SPECIES COMPOSITION OF THE ENTOMOFAUNA OF SEA BUCKTHORN (HIPPOPHAE RHAMNOIDES L.) AND ITS DISTRIBUTION ACROSS BIOTOPES UNDER THE CONDITIONS OF THE ZARAFSHAN OASIS

Abstract. The article presents an analysis of the species composition and ecological groups of the entomofauna and acarofauna trophically associated with sea buckthorn (Hippophae rhamnoides L.), a medicinal plant growing naturally under the conditions of the Zarafshan oasis. Field studies conducted from 2023 to 2026 at 7 indicator points and 10 permanent monitoring stations established along the Zarafshan river basin revealed 11 species (taxa belonging to different genera) developing on the root, stem, leaf, flower, and fruit organs of sea buckthorn, of which 10 are pest species and 1 is a natural entomophage (Syrphidae). The identified species belong to 5 orders (Diptera, Hemiptera, Acari, Lepidoptera, Coleoptera); among them, the carpophagous species Rhagoletis batava, the phyllophagous species Capitophorus hippophaes, and the gall-forming species Aceria hippophaena stand out as the main sources of economic damage. The results obtained were compared with data from studies conducted in foreign regions — specifically East Asia (China), Europe, and Kazakhstan. The comparative analysis showed that, whereas xylophagous species (Deserticossus hippophaecolus, Holcocerus arenicola) constitute the leading source of damage in East Asia, carpophagous and phyllophagous species predominate in the Zarafshan oasis, confirming that the composition of the sea buckthorn entomofauna varies depending on regional ecological conditions.

Keywords: Hippophae rhamnoides, entomofauna, Zarafshan oasis, Rhagoletis batava, Capitophorus hippophaes, Aceria hippophaena, biotope, ecological group, pest.

ВИДОВОЙ СОСТАВ ЭНТОМОФАУНЫ ОБЛЕПИХИ (HIPPOPHAE RHAMNOIDES L.) И ЕЁ РАСПРОСТРАНЕНИЕ ПО БИОТОПАМ В УСЛОВИЯХ ЗАРАФШАНСКОГО ОАЗИСА

Аннотация. В статье проанализированы видовой состав и экологические группы энтомофауны и акарофауны, трофически связанных с облепихой (Hippophae rhamnoides L.) — лекарственным растением, произрастающим в естественных условиях Зарафшанского оазиса. В результате полевых исследований, проведённых в 2023–2026 гг. на 7 индикаторных пунктах и 10 постоянных станциях наблюдения, организованных вдоль бассейна реки Зарафшан, выявлено 11 видов (таксонов различных родов), развивающихся на корневых, стеблевых, листовых, цветочных и плодовых органах облепихи; из них 10 видов являются вредителями, а 1 вид — естественным энтомофагом (Syrphidae). Выявленные виды относятся к 5 отрядам (Diptera, Hemiptera, Acari, Lepidoptera, Coleoptera); среди них основными источниками экономического ущерба являются карпофаг Rhagoletis batava, филлофаг Capitophorus hippophaes и галлообразующий вид Aceria hippophaena. Полученные результаты сопоставлены с данными исследований, проведённых в зарубежных регионах — в частности, в Восточной Азии (Китай), Европе и Казахстане. Сравнительный анализ показал, что если в Восточной Азии основным источником вреда являются ксилофаги (Deserticossus hippophaecolus, Holcocerus arenicola), то в условиях Зарафшанского оазиса преобладают карпофаги и филлофаги, что подтверждает зависимость состава энтомофауны облепихи от региональных экологических условий.

Ключевые слова: Hippophae rhamnoides, энтомофауна, Зарафшанский оазис, Rhagoletis batava, Capitophorus hippophaes, Aceria hippophaena, биотоп, экологическая группа, вредитель.

KIRISH

Chakanda (Hippophae rhamnoides L.) o'zining boy biokimyoviy tarkibi va yuqori shifobaxsh xususiyatlari tufayli tabobat va oziq-ovqat sanoatida keng qo'llanilib kelinayotgan qimmatli dorivor o'simlik hisoblanadi. Zarafshon daryosi qirg'oqlari bo'ylab ushbu o'simlikning tabiiy populyatsiyalari saqlanib qolgan bo'lib, respublikamizning boshqa hech bir hududida chakanda shunday ko'lamda uchramaydi. Shu bilan birga, dunyo miqyosida iqlim o'zgarishi va antropogen omillarning kuchayishi natijasida chakandazorlarning fitosanitariya holati barqarorligiga tahdid soluvchi zararkunanda hasharotlar va kanalarning tarqalish dinamikasi o'zgarib bormoqda.

Xorijiy tadqiqotlarda chakanda entomofaunasining tarkibi va uning hosildorlikka ta'siri turli mintaqalarda keng o'rganilgan. Xususan, Yevropada chakanda pashshasi (Rhagoletis batava) mevaga yetkazadigan zarari (Būda va boshq., 2020; Mozūraitis va boshq., 2020), Xitoyning Sinjan-Uyg'ur mintaqasida esa ksilofag kapalaklar — Cossus cossus va Holcocerus arenicola turlarining poya va ildizga yetkazadigan zarari (Li va boshq., 2024; Nie va boshq., 2025) alohida iqtisodiy ahamiyatga ega ekanligi ta'kidlangan. Shunga qaramay, Zarafshon vohasi sharoitida chakanda entomofaunasining to'liq tur tarkibi, uning ekologik guruhlarga taqsimlanishi va biotoplar bo'yicha tarqalish xususiyatlari hozirgacha kompleks tarzda tadqiq etilmagan edi.

Ushbu maqolaning maqsadi — Zarafshon vohasi sharoitida chakanda o'simligi bilan trofik jihatdan bog'liq bo'lgan hasharotlar va kanalarning tur tarkibini aniqlash, ularni ekologik guruhlarga (zararkunanda/entomofag) ajratish hamda olingan natijalarni xorijiy mintaqalarda o'tkazilgan tadqiqotlar ma'lumotlari bilan qiyosiy tahlil qilishdan iborat.

Tadqiqot hududi va ob'ektlari. Tadqiqotlar 2023–2026 yillar davomida Zarafshon daryosi havzasining o'ng qirg'og'i bo'ylab joylashgan tabiiy va ikkilamchi biotoplarda olib borildi. Tadqiqot hududi dengiz sathidan 800 m (daryoning yuqori qismi, Tojikiston Respublikasi bilan chegaradosh o'tish hududlari) dan 700 m gacha (Cho'ponota tizmasi atrofi) bo'lgan balandlik gradiyentini qamrab oladi. Tadqiqotning asosiy vaqf o'simligi sifatida chakanda (Hippophae rhamnoides L.) va uning turli organlari (ildiz, yog'ochlashgan poya, barg, gul va mevalari), shuningdek ushbu o'simlik bilan konsortiv aloqada bo'lgan entomofauna va akarofauna vakillari tanlab olindi.

Namuna olish stansiyalari va davriyligi. Tadqiqot hududi bo'ylab biotsenotik ko'rsatkichlar va geografik joylashuvni hisobga olgan holda 7 ta asosiy ko'rsatkichli punkt va daryo oqimi bo'ylab 10 ta doimiy kuzatuv stansiyasi belgilab olindi. Tadqiqot davomiyligi — 2023–2026 yillarning vegetatsiya davrida (aprel–oktyabr oylari) har yili muntazam ravishda dala monitoringi o'tkazildi. Har bir stansiyada 1,5 sutkalik ekspeditsiyalar tashkil etilib, o'simlik organlarining zararlanish darajasi va hasharotlar hamda kanalarning mavsumiy dinamikasi o'rganildi.

Entomologik va akarologik yig'ish metodikasi. Hasharotlar va kanalarni yig'ish hamda namuna olishda klassik entomologik va akarologik metodikalardan (Fasulati, 1971; Bey-Biyenko, 1980) foydalanildi:

1) Barg, gul va yosh novda zararkunandalari: vizual ko'rik, entomologik to'r yordamida urib olish (shrot) hamda shoxlarni shablon ramkalarga qoqib tushirish usullari qo'llandi. So'ruvchi zararkunandalar (Capitophorus hippophaes, Nezara viridula) va gall hosil qiluvchi kanalar (Aceria hippophaena) uchragan barg va novdalardan fiksatsiyalangan preparatlar tayyorlandi.

2) Poya va ildiz zararkunandalari (ksilofaglar): Cossus cossus turining lichinkalarini aniqlash uchun poya hamda ildiz bo'g'izlaridagi kirish teshiklari va yog'och unlari tahlil qilindi, zararlangan poyalar yorib ko'rildi.

3) Meva zararkunandalari: Rhagoletis batava pashshasining zararini baholash uchun pishish davridagi mevalardan proportsional namunalar yig'ilib, laboratoriya sharoitida g'umbaklanish darajasi kuzatildi.

4) Entomofaglar: ksilofag kapalaklar qurtlaridan parazitoidlarni ajratib olish maqsadida daladan yig'ilgan zararlangan poya bo'laklari va qurtlar laboratoriya sharoitida maxsus entomo-kasetalarda o'stirildi.

Taksonomik identifikatsiya va statistik tahlil. To'plangan materiallar laboratoriya sharoitida MBS-10 stereomikroskop va zamonaviy raqamli mikroskoplar yordamida morfometrik tahlil qilindi. Turlarning taksonomik mansubligi Markaziy Osiyo va MDH mamlakatlari faunasi bo'yicha tegishli taksonomik aniqlagichlar hamda monografik manbalar yordamida tur darajasigacha aniqlandi. Olingan ma'lumotlar balandlik ko'rsatkichlari (800 m va 700 m) hamda daryo bo'yi punktlari bo'yicha nisbiy ko'p uchrash indeksi (dominantlik darajasi) asosida statistik guruhlandi.

Natijalar Zarafshon vohasida qayd etilgan tur tarkibi

O'tkazilgan dala tadqiqotlari natijasida Zarafshon vohasi hududida chakanda o'simligi bilan bevosita trofik aloqada bo'lgan 11 taksonomik birlik qayd etildi, ulardan 10 tasi zararkunanda, 1 tasi esa foydali entomofag hisoblanadi (1-jadval). Aniqlangan turlar 5 turkumga (Diptera, Hemiptera, Acari, Lepidoptera, Coleoptera) mansub bo'lib, oziqlanish xarakteriga ko'ra karpofag (Rhagoletis batava), fillofag (Capitophorus hippophaes, Euproctis chrysorrhoea, Curculionidae vakillari), gall hosil qiluvchi (Aceria hippophaena) hamda ksilofag (Cossus cossus) guruhlarga taqsimlangan.

1-jadval. Zarafshon vohasida chakanda o'simligida qayd etilgan taksonlar

Chrysomela populi (terak bargxo'ri) va Nezara viridula (yashil qandala) kabi keng polifag turlar chakandada asosiy emas, balki fakultativ oziqlanish xususiyatini namoyon etadi — bu turlar odatda boshqa o'simliklarda (jumladan tolzorlarda) rivojlanib, chakandaga faqat ma'lum sharoitlarda (yondosh o'simliklarning yetishmasligi, mavsumiy migratsiya) o'tadi.

Xorijiy mintaqalarda o'rganilgan qiyosiy turlar

Dissertatsiyaning adabiyotlar tahlili qismida keltirilgan xorijiy manbalarga ko'ra, chakanda entomofaunasi tarkibiga Sharqiy Osiyo (Xitoy), Yevropa va Qozog'iston chakandazorlarida qayd etilgan, biroq tadqiqot davomida Zarafshon vohasida uchramagan yoki kam uchraydigan yana 9 ta takson kiradi (2-jadval). Ushbu ma'lumotlar dissertatsiyaning qiyosiy adabiyotlar tahlili qismida xorijiy tajriba sifatida keltiriladi va mintaqalararo farqlarni baholash uchun asos bo'lib xizmat qiladi.

2-jadval. Xorijiy tadqiqotlarda o'rganilgan, Zarafshon vohasida uchramagan yoki kam uchraydigan qiyosiy turlar

Muhokama. O'tkazilgan adabiyotlar tahlili va dala tadqiqotlari shuni ko'rsatadiki, chakanda (Hippophae rhamnoides L.) entomofaunasi geografik mintaqalarga bog'liq holda keskin farqlanadi. Xitoy va Sharqiy Osiyo hududlarida bioekologik xavfi yuqori bo'lgan ksilofag turlar — Deserticossus hippophaecolus va Holcocerus arenicola yetakchi o'rinni egallasa (Wang va boshq., 2022; Li va boshq., 2024), Zarafshon vohasi va yondosh hududlarda karpofag Rhagoletis batava, fillofag Capitophorus hippophaes hamda gall hosil qiluvchi Aceria hippophaena turlari asosiy iqtisodiy xavf tug'diruvchi zararkunandalar sifatida namoyon bo'lmoqda.

Ushbu farqlanish, ehtimol, mintaqalarning iqlim-gidrologik sharoitlari, chakandazorlarning yoshi va zichligi, hamda tabiiy entomofaglar populyatsiyasining holati bilan bog'liq bo'lishi mumkin. Zarafshon vohasida ksilofag turlarning nisbatan kam qayd etilishi tadqiqot davri (2023–2026 yy.) va hududning cheklangan qamrovi bilan izohlanishi mumkin bo'lib, bu masala keyingi kengaytirilgan tadqiqotlar (jumladan ildiz-poya kesimidagi qo'shimcha monitoring) doirasida aniqlashtirilishi lozim.

Aniqlangan yagona tabiiy entomofag guruhi — Syrphidae oilasi vakillari — shiralar (jumladan Capitophorus hippophaes) soni ustidan tabiiy nazorat o'rnatishda muhim rol o'ynashi mumkin, biroq bu borada kompleks bioekologik baholash talab etiladi. Bu holat chakanda zararkunandalariga qarshi ekologik xavfsiz, entomofaglarga asoslangan kurash tizimini ishlab chiqishning dolzarbligini tasdiqlaydi.

XULOSA

. Zarafshon vohasi sharoitida o'tkazilgan tadqiqotlar natijasida chakanda o'simligi bilan trofik aloqada bo'lgan 11 taksonomik birlik (10 zararkunanda va 1 foydali entomofag) aniqlandi, ular 5 turkumga mansub. Asosiy iqtisodiy zarar keltiruvchi turlar sifatida karpofag Rhagoletis batava, fillofag Capitophorus hippophaes va gall hosil qiluvchi Aceria hippophaena ajralib turadi. Olingan natijalarning xorijiy manbalar bilan qiyosiy tahlili chakanda entomofaunasi tarkibining mintaqaviy o'ziga xosligini tasdiqladi: Sharqiy Osiyoda ksilofag turlar, Zarafshon vohasida esa karpofag va fillofag turlar ustunlik qiladi. Ushbu natijalar chakanda plantatsiyalarini monitoring qilish va ekologik xavfsiz kurash choralarini ishlab chiqish uchun ilmiy asos bo'lib xizmat qiladi.

ADABIYOTLAR

1. Būda V., Blažytė-Čereškienė L., Apšegaitė V., Radžiutė S., Mozūraitis R. Pollinators and phytophages in sea buckthorn (Hippophae rhamnoides L.) plantations. – Insects, 2020, 11(9), 620.
2. Mozūraitis R., Aleknavičius D., Vepštaitė-Monstavičė I., Stanevičienė R., Emami S.N., Apšegaitė V., Radžiutė S., Blažytė-Čereškienė L., Servienė E., Būda V. Hippophae rhamnoides berry related Pichia kudriavzevii yeast volatiles modify behaviour of Rhagoletis batava flies. – Journal of Advanced Research, 2020, 21, 71–77.
3. Decuyper M., ... Sea buckthorn (Hippophae rhamnoides L.) dendrochronology and defoliation dynamics. – PLOS ONE, 2020, 15(x).
4. Wang X. va boshq. Physiological response of Hippophae rhamnoides to gall mite (Aceria hippophaena) infestation. – AoB Plants, 2022, 14(3).
5. Zong S., Luo Y., Wang T. va boshq. Bio-ecological characteristics of the sea buckthorn carpenter moth, Holcocerus hippophaecolus (Lepidoptera: Cossidae) and its parasitoid Lissonota holcocerica. – Journal of Insect Science, 2012, 12.
6. Jashenko R. va boshq. Distribution and host relations of Altica balassogloi on Hippophae rhamnoides in Kazakhstan. – Forests, 2025, 16.
7. Moskalets T., Moskalets V. va boshq. Aceria hippophaena galls on sea buckthorn: distribution and damage assessment. – Scientific Horizons, 2022, 25(5).
8. Li X., Adil Sattar, Li Z., Jin Y., Baixiangule Tuoheteoerbayi, Mao W. Occurrence and damage of two kinds of Hippophae rhamnoides pests (xitoy tilida, inglizcha annotatsiya bilan). – Xinjiang Agricultural Sciences, 2024, 61(6), 1454–1460.
9. Nie Y., Yu ..., Hu ... Predicting the potential distribution of Rhagoletis batava and Cossus cossus on Hippophae rhamnoides under climate change based on MaxEnt model. – Agronomy, 2025, 15, 2777.
10. Schrank F. Fauna Boica: Durchgedachte Geschichte der in Baiern einheimischen und zahmen Thiere. – Nürnberg, 1801 (Gelechia hippophaella turining birlamchi tavsifi).
11. Walker F. List of the specimens of homopterous insects in the collection of the British Museum. – London, 1852 (Capitophorus hippophaes turining birlamchi tavsifi).
12. Todd J.W. Ecology and behavior of Nezara viridula. – Annual Review of Entomology, 1989, 34, 273–292.
13. Waterhouse D.F. Biological control of insect pests: Southeast Asian prospects. – ACIAR Monograph, Canberra, 1998.
14. Фасулати К.К. Полевое изучение наземных беспозвоночных. – Москва: Высшая школа, 1971. – 424 с.
15. Бей-Биенко Г.Я. Общая энтомология. – Москва: Высшая школа, 1980. – 416 с.
16. Fayzullayev B., Belyalova L.E., Malikov D. Chakanda (Hippophae rhamnoides) dorivor o'simligining zararkunandalari // International Scientific Journal Science and Innovation. Special Issue. – 2024, April. ISSN 2181-3337. – B. 251–255.
17. Malikov D.B. Chakanda (Hippophae rhamnoides L.) ning zararkunanda hasharotlari tarqalishini ekologik modellashtirish (MaxEnt va QGIS misolida) // O'zbekiston agrar fani xabarnomasi. – 2026, №4/2 (28). – B. 141–143.
18. Fayzullayev B., Malikov D. Zarafshon vohasida chakanda pashshasi (Rhagoletis batava obscuriosa Nel.) ning rivojlanish dinamikasi va zarari // New innovations in national education. – 2024, 10-son, 1-jild. – B. 120–123.
19. Fayzullayev B., Malikov D. Zarafshon vohasi sharoitida hasharotlarning tuproqda tarqalishi va tuproq ekologik holatiga ta'siri // «Oziq-ovqat xavfsizligini ta'minlashda degradatsiyaga uchragan tuproqlarning integrallashgan boshqaruvi va melioratsiyasi» xalqaro konferensiyasi materiallari. – Toshkent, 2023, 7–8 aprel. – B. 39–43.
20. Fayzullayev B., Malikov D.B. Zarafshon vohasida chakanda (Hippophae rhamnoides) ga yashil qandala (Nezara viridula L.) ning zarari // Agro kimyo himoya va o'simliklar karantini. – 2025, №4 [112]. – B. 19–20.
21. Fayzullayev B., Malikov D. Zarafshon vohasi sharoitida terak bargxo'ri Chrysomela populi L. ning biologik-ekologik xususiyatlari va zarari // «Lalmikor dehqonchilikning ahamiyati, ilmiy asoslari va uni rivojlantirishning innovatsion agrotexnologiyalari» xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi materiallari. – Jizzax, 2023, 19-may. – B. 411–414.
22. Malikov D.B. Zarafshon milliy tabiat bog'ida chakanda (Hippophae rhamnoides L.) zararkunandalariga qarshi kurashda pestitsidlar yuklamasini kamaytirishning ekologik xavfsiz usullari // Agro kimyo himoya va o'simliklar karantini. – 2026, Vol.118, №3. – B. 37–43.

UO‘K: 631.523.1; 631.527.5;

RESPUBLIKAMIZNING JANUBIDA IN-VITRO SHAROITIDA DIGAPLOID BUG‘DOY GENOTIPLARINI YARATISH

Dilmurodov Sherzod Dilmurodovich iD

qishloq xo‘jaligi fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), katta ilmiy xodim.

e-mail: [email protected]

Boysunov Nurzod Bekmurodovich

qishloq xo‘jaligi fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), katta ilmiy xodim.

e-mail: [email protected]

Xazratkulova Shaxnoza Usmanovna

qishloq xo‘jaligi fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), katta ilmiy xodim.

e-mail: [email protected]

Norpo‘latov Xayrullo Beknazarovich

kichik ilmiy xodim. Janubiy dehqonchilik ilmiy tadqiqot instituti.

e-mail: [email protected]

Annotatsiya: Maqolada zamonaviy bug‘doy seleksiyasida In-Vitro biotexnologiyalardan foydalangan holda digaploid genotiplarni yaratishning nazariy va amaliy asoslari yoritilgan. Digaploid (Doubled Haploid, DH) texnologiyasi gibrid avlodlaridan qisqa muddatda genetik jihatdan yuqori darajada gomozigot va barqaror seleksion liniyalarni olish imkonini beradi. Texnologiyaning asosini anter yoki mikrospora kulturasi orqali gaploid o‘simliklarni regeneratsiya qilish, so‘ngra ulardagi xromosomalar sonini ikki baravarlashtirish tashkil etadi. Maqolada donor o‘simliklarni tanlash, mikrosporalarning rivojlanish bosqichini aniqlash, anterlarni sterilizatsiya qilish, In-Vitro kulturalash, embrioid va kallus hosil qilish, o‘simlik regeneratsiyasi, xromosomalarni ikki baravarlashtirish, ploidlikni aniqlash hamda regenerantlarni tashqi muhitga moslashtirish bosqichlari tahlil qilingan. Shuningdek, DH texnologiyasini molekular markerlar, MAS, GWAS, genomik seleksiya va Speed Breeding bilan integratsiyalashning imkoniyatlari ko‘rsatib berilgan. O‘zbekistonning qurg‘oqchil va issiq iqlim sharoitida mazkur texnologiyadan foydalanish orqali qurg‘oqchilik va yuqori haroratga chidamli, yuqori hosildor va genetik jihatdan barqaror bug‘doy genotiplarini tezkor yaratish imkoniyati asoslangan.

Kalit so‘zlar: bug‘doy, Triticum aestivum L., In-Vitro, gaploid, digaploid, Doubled Haploid, anter kulturasi, mikrospora, androgenez, regeneratsiya, xromosoma, seleksiya, qurg‘oqchilikka chidamlilik.

DEVELOPMENT OF DIHAPLOID WHEAT GENOTYPES UNDER IN VITRO CONDITIONS IN THE SOUTHERN REGION OF THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN

Abstract: The article presents the theoretical and practical foundations of developing doubled haploid genotypes using in vitro biotechnologies in modern wheat breeding. The Doubled Haploid (DH) technology enables the rapid development of genetically highly homozygous and stable breeding lines from hybrid generations. The technology is based on the regeneration of haploid plants through anther or microspore culture, followed by chromosome doubling. The article analyzes the main stages of the technology, including donor plant selection, determination of the appropriate developmental stage of microspores, anther sterilization, in vitro culturing, embryoid and callus formation, plant regeneration, chromosome doubling, ploidy determination, and acclimatization of regenerants to ex vitro conditions. In addition, the potential for integrating DH technology with molecular markers, marker-assisted selection (MAS), genome-wide association studies (GWAS), genomic selection, and Speed Breeding is highlighted. The application of this technology under the arid and hot climatic conditions of Uzbekistan provides a promising approach for the rapid development of wheat genotypes with improved drought and heat tolerance, high yield potential, and genetic stability.

Keywords: wheat, Triticum aestivum L., in vitro, haploid, doubled haploid, Doubled Haploid, anther culture, microspore, androgenesis, regeneration, chromosome, breeding, drought tolerance.

СОЗДАНИЕ ДИГАПЛОИДНЫХ ГЕНОТИПОВ ПШЕНИЦЫ В УСЛОВИЯХ IN VITRO НА ЮГЕ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН

Аннотация: В статье рассмотрены теоретические и практические основы создания дигаплоидных генотипов с использованием технологий In Vitro в современной селекции пшеницы. Технология Doubled Haploid (DH) позволяет в короткие сроки получать из гибридных поколений генетически высокогомозиготные и стабильные селекционные линии. Основу технологии составляет регенерация гаплоидных растений посредством культуры пыльников или микроспор с последующим удвоением числа хромосом. В статье проанализированы основные этапы технологии, включая подбор донорных растений, определение стадии развития микроспор, стерилизацию пыльников, культивирование In Vitro, образование эмбриоидов и каллуса, регенерацию растений, удвоение числа хромосом, определение плоидности, а также адаптацию регенерантов к условиям ex vitro. Кроме того, рассмотрены возможности интеграции технологии DH с использованием молекулярных маркеров, маркер-ассоциированной селекции (MAS), полногеномного ассоциативного анализа (GWAS), геномной селекции и Speed Breeding. Обоснована перспективность применения данной технологии в засушливых и жарких климатических условиях Узбекистана для ускоренного создания генотипов пшеницы, устойчивых к засухе и высоким температурам, высокоурожайных и генетически стабильных.

Ключевые слова: пшеница, Triticum aestivum L., In Vitro, гаплоид, дигаплоид, Doubled Haploid, культура пыльников, микроспора, андрогенез, регенерация, хромосома, селекция, засухоустойчивость.

KIRISH

Dunyo aholisi sonining ortishi, iqlim o‘zgarishi, suv resurslarining cheklanganligi, yuqori harorat va tuproq sho‘rlanishining kuchayishi qishloq xo‘jaligi ekinlaridan, ayniqsa bug‘doydan yuqori va barqaror hosil olishni ta’minlashda yangi seleksion yondashuvlarni joriy etishni talab etmoqda. Bug‘doy insoniyat oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashda strategik ahamiyatga ega bo‘lgan ekinlardan biri bo‘lib, uning hosildorligi tashqi muhit omillariga sezilarli darajada bog‘liq. Ayniqsa, qurg‘oqchilik va don to‘lish davridagi yuqori harorat o‘simlikning fiziologik jarayonlariga salbiy ta’sir ko‘rsatib, don hosildorligi va sifatining pasayishiga olib keladi.

An’anaviy seleksiyada yangi navlarni yaratish jarayonida gibrid avlodlarda genetik ajralishlarni barqarorlashtirish va yuqori darajada gomozigot liniyalarni olish uchun ko‘plab avlodlar talab qilinadi. Oddiy chatishtirish sxemasida F2–F6 va undan keyingi avlodlarda maqsadli belgilar bo‘yicha saralash olib boriladi. Bu esa seleksiya jarayonining uzoq davom etishiga sabab bo‘ladi. Shu nuqtai nazardan, bir avlodda genetik jihatdan barqaror liniyalarni olish imkonini beruvchi digaploid texnologiyasi zamonaviy seleksiyada muhim ahamiyat kasb etmoqda.

Mikrosporalarning fiziologik rivojlanish bosqichi, donor o‘simliklarning genotipi hamda kultura sharoitlari androgenez jarayonining asosiy belgilovchi omillari hisoblanadi. Mikrosporalarning maqbul rivojlanish bosqichini to‘g‘ri aniqlash embrioid hosil bo‘lish darajasini oshirishda muhim ahamiyatga ega [4].

Tadqiqotlarda DH liniyalar genetik jihatdan yuqori darajada gomozigot bo‘lishi sababli seleksiyada bir necha avlod davomida gomozigotlikka erishish zaruratini kamaytirishi ko‘rsatilgan. Mualliflar DH liniyalar genetik xaritalash, QTL aniqlash va qimmatli agronomik belgilarni genetik tahlil qilish uchun ham samarali material ekanligini qayd etgan [5].

Altpeter va hammualliflar bug‘doy seleksiyasida zamonaviy biotexnologik yondashuvlarning ahamiyatini tahlil qilgan. Mualliflar an’anaviy seleksiyani In-Vitro kultura, Doubled Haploid texnologiyasi, molekular markerlar va genomik seleksiya bilan birlashtirish yuqori samarali seleksion tizimni shakllantirishini ta’kidlagan. Ayniqsa, iqlim o‘zgarishi sharoitida qurg‘oqchilik va yuqori haroratga chidamli genotiplarni tez yaratishda biotexnologik usullar muhim ahamiyat kasb etishi ko‘rsatilgan [1].

Germana o‘simliklarda gaploid va digaploid texnologiyalarning nazariy asoslarini tahlil qilib, mikrospora va ginogenez usullarining seleksiyadagi ahamiyatini yoritgan. Uning ta’kidlashicha, gaploid o‘simliklarning xromosoma sonini ikki baravarlashtirish orqali genetik jihatdan barqaror liniyalarni qisqa muddatda olish mumkin. Bu usul ayniqsa genetik jihatdan murakkab ekinlarda seleksiya jarayonini tezlashtirish uchun katta imkoniyat yaratadi [3].

Dwivedi va hammualliflar zamonaviy o‘simlik seleksiyasida biotexnologik usullarni qo‘llash imkoniyatlarini tahlil qilgan. Mualliflar Doubled Haploid, marker-assisted selection va molekular genetika usullarini birlashtirish orqali yangi genotiplarni yaratish samaradorligini oshirish mumkinligini ko‘rsatgan. DH texnologiyasi orqali genetik jihatdan barqaror liniyalarni tez olish va keyinchalik ularni molekular markerlar asosida saralash seleksiya siklini qisqartirishga xizmat qilishi ta’kidlangan [2].

Digaploid texnologiyasi gaploid o‘simliklarni olish va ularning xromosoma to‘plamini ikki baravarlashtirishga asoslanadi. Gaploid hujayrada bitta xromosoma to‘plami mavjud bo‘lsa, uning xromosomalari sun’iy yoki tabiiy ravishda ikki baravarlashtirilganda genetik jihatdan barqaror diploid o‘simlik hosil bo‘ladi. Bunday o‘simliklar digaploid yoki Doubled Haploid (DH) liniyalar deb ataladi.

DH texnologiyasi bug‘doy seleksiyasida nafaqat seleksiya jarayonini qisqartirish, balki qimmatli belgilarning genetik tahlilini samarali tashkil etish imkonini ham beradi. Shu sababli mazkur texnologiyani molekular genetika, markerlarga asoslangan seleksiya va Speed Breeding bilan birlashtirish zamonaviy bug‘doy seleksiyasining istiqbolli yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.

MATERIALLAR VA USULLAR

Digaploid bug‘doy genotiplarini olish jarayonini tashkil etishda birinchi navbatda seleksiya maqsadiga mos ota-ona shakllari tanlandi. Qurg‘oqchilikka chidamli genotiplarni yaratish maqsad qilinganda suv tanqisligiga, yuqori haroratga va boshqa abiotik stresslarga chidamli genotiplar yuqori hosildor va sifat ko‘rsatkichlari yuqori bo‘lgan navlar bilan chatishtirildi. Hosil qilingan F1 gibridlar keyinchalik gaploid texnologiyasi uchun donor material sifatida foydalanildi.

In-Vitro digaploid liniyalar olishning asosiy usullaridan biri anter kulturasi hisoblanadi. Bunda F1 o‘simliklarining anterlari mikrosporalarning fiziologik jihatdan maqbul rivojlanish bosqichida yig‘ib olinadi. Mikrosporalarning rivojlanish bosqichini aniqlash texnologiya samaradorligini belgilab beruvchi muhim omillardan biridir. Buning uchun mikroskopik tahlildan foydalanib, mikrosporalarning bir yadroli yoki ikki yadrolik bosqichi aniqlandi.

To‘plangan anterlar In-Vitro kulturaga kiritishdan oldin sterilizatsiya qilindi. Sterilizatsiyaning maqsadi tashqi mikroorganizmlarni yo‘qotishdan iborat bo‘lib, jarayon o‘simlik to‘qimalarini zararlamaydigan sharoitda amalga oshirilishi lozim. Steril materiallar laminar shkafda aseptik sharoitda maxsus ozuqa muhitiga joylashtirildi.

Anter yoki mikrospora kulturasi uchun makro va mikroelementlar, vitaminlar, uglevodlar hamda o‘simlik o‘sish regulyatorlaridan tashkil topgan maxsus ozuqa muhitlaridan foydalanildi. Ozuqa muhitining tarkibi va fitogormonlar nisbati androgenez jarayonini indutsirlashda muhim ahamiyatga ega. Kultura sharoitida mikrosporalarning normal gametogenez yo‘nalishidan embriogen rivojlanish yo‘nalishiga o‘tishi ta’minlandi.

Kulturalash jarayonida mikrosporalardan embrioid yoki kallus hosil bo‘lishi kuzatildi. Embrioidlar keyinchalik regeneratsiya muhitiga ko‘chirilib, novda va ildiz hosil qilishiga sharoit yaratildi. Kallus orqali regeneratsiyada esa kallus to‘qimasidan novda va ildizlarning shakllanishi ta’minlandi. Olingan regenerantlar dastlab In-Vitro sharoitida parvarishlandi.

Regeneratsiyalangan o‘simliklarning ploidlik darajasi aniqlandi. Gaploid o‘simliklarda xromosomalar to‘plami bitta bo‘lgani sababli ularni keyinchalik digaploid holatga keltirish talab etildi. Xromosomalarni ikki baravarlashtirishda antimitotik ta’sirga ega maxsus moddalardan foydalanildi. Bunday moddalar mitoz jarayonida xromosomalarning ajralib ketishini vaqtincha cheklab, xromosoma sonining ikki baravarlanishiga imkon berdi.

Xromosomalar ikki baravarlangandan keyin olingan o‘simliklarning ploidligi sitologik usullar yordamida aniqlandi. Genetik jihatdan barqaror digaploid o‘simliklar keyinchalik issiqxona sharoitida parvarish qilinadi va dala sinovlariga tayyorlanadi.

NATIJALAR VA MUNOZARA

In-Vitro androgenez texnologiyasi asosida digaploid bug‘doy liniyalarini olish seleksiya jarayonini an’anaviy usullarga nisbatan sezilarli darajada tezlashtirish imkonini beradi. Oddiy seleksiyada gomozigot liniyalarni shakllantirish bir necha avlodni talab qilsa, DH texnologiyasida gaploid o‘simliklarning xromosomalarini ikki baravarlashtirish orqali bir avlodda yuqori darajada gomozigot liniya olish mumkin.

Texnologiya samaradorligi, birinchi navbatda, donor genotipning In-Vitro kulturaga javob reaksiyasiga bog‘liq. Turli bug‘doy genotiplarida anter kulturasi va mikrospora androgenezi samaradorligi bir xil bo‘lmaydi. Shuning uchun har bir seleksion material uchun optimal kultura sharoitlarini ishlab chiqish muhim hisoblanadi.

Mikrosporalarning rivojlanish bosqichi ham muhim omillardan biri bo‘lib, noto‘g‘ri bosqichda ajratilgan mikrosporalarda embriogenez darajasi past bo‘lishi mumkin. Shuningdek, donor o‘simliklarning o‘sish sharoiti, harorat, mineral oziqlanish va suv bilan ta’minlanganlik darajasi ham androgenez natijalariga ta’sir ko‘rsatadi.

Bug‘doy androgenezida asosiy muammolardan biri albinos regenerantlarning hosil bo‘lishidir. Albinos o‘simliklarda xlorofill sintezi va fotosintetik faollik past bo‘lganligi sababli ularning tashqi muhitga moslashishi qiyin kechadi. Shu sababli yashil regenerantlar ulushini oshirish texnologiyaning muhim vazifalaridan biri hisoblanadi.

Olib borilgan tadqiqotda turli ozuqa muhitlarining izolatsiyalangan changchilar kulturasida embriodogenez samaradorligiga taʻsiri oʻrganildi. Turli ozuqa muhitlarida ekilgan kuzgi yumshoq bugʻdoy navlarining samaradorligi keltirilgan. Ozuqa muhitlarining tarkibiga ko’ra navlar maʻlum ozuqa muhitlariga turlicha javob beradi, ammo aksariyat navlar uchun eng yuqori embriodogenez samaradorligi W-14 muhitida kuzatilgan, pH 5,7 va 2,4-D kontsentratsiyasi 0,25 mg/l.

1-jadval

Kuzgi yumshoq bugʻdoy navlarining turli ozuqa muhitlarida embriodogenez samaradorligi boʻyicha tavsifi

Shu bilan birga, barcha navlarning barcha ozuqa muhitlaridagi umumiy samaradorligi turlicha boʻlib, barcha navlar uchun kultivatsiya shartlari bir xil boʻlgan 2,4-D kontsentratsiyasi (0,25 mg/l), vodorod ionlari kontsentratsiyasi (pH 5,7) va mikrosporalarning koʻpchiligi (50% dan ortiq) inokulyatsiya vaqtida kech fazadagi mikrospora bosqichida boʻlgan.

In vitro androgenezning eng yuqori samaradorligi Turon navida kuzatilgan, eng past samaradorlik esa Gallakor navida aniqlangan.

Eng mos ozuqa muhitini aniqlash maqsadida bir qator tajribalar oʻtkazildi. Ushbu kuzatuvlarning birinchisi, bir xil genotipning MC muhitiga inokulyatsiya qilinishi va muhitning turlicha pH qiymatlari bilan taqqoslandi.

2-jadval

MC ozuqa muhitining turlicha pH qiymatlari

Keltirilgan maʻlumotlardan koʻrinib turibdiki, barcha oʻrganilgan navlar uchun eng samarali ozuqa muhiti pH 5,7 boʻlgan.

Avtoklavda sterillashdan soʻng, ozuqa muhitlari oʻrtacha 0,5 birlikka kislotalanishi kuzatilgan. Shunday qilib, muhitlardagi vodorod ionlari yakuniy kontsentratsiyasi taxminan 5,3, 5,4 va 5,7 ga teng boʻlgan.

Mikrosporalar ichidagi pH ni boʻyoqlar yordamida bilvosita oʻlchash natijalari shuni koʻrsatdiki, mikrosporalar ichidagi pH 4,9–5,2 dan oshmagan. Ehtimol, birinchi variantdagi hujayra ichidagi pH va ozuqa muhiti pH mosligi eng fiziologik hisoblanadi va boshqa variantlarda teng boʻlganida, in vitro embriodogenezning eng yuqori samaradorligini beradi.

pH 5,8 boʻlgan ozuqa muhiti esa koʻplab protokollarda tavsiya qilinganligi sababli ishlatilgan. Bizning tajribalarimizda esa toʻgʻridan-toʻgʻri androgenezning in vitro eng yuqori samaradorligi pH 5,7 da kuzatilgan.

Keyingi bosqichda, izolyatsiyalangan changchilarni MC ozuqa muhitida (agarli yoki suyuq) ekish orqali embriodogenez samaradorligini oshirish imkoniyati oʻrganilgan.

3-jadval

Ozuqa muhitining konsistentsiyasining in vitro embriodogenez samaradorligiga taʻsiri (%)

In vitro androgenez samaradorligi suyuq ozuqa muhitida ekilgan changchilarda, agarizatsiyalangan ozuqa muhitidagi changchilarga nisbatan pastroq boʻladi. Ushbu hodisa keyinchalik kultivatsiya jarayonini sitologik monitoring qilish orqali tushuntirildi.

Tadqiqotda mikroskop yordamida olib borilgan mikroskopik tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, kultivatsiyaning birinchi kunlarida changchining tuxumcha devorlari endotetsiyaning turgor va qarish taʻsiri sababli yoriladi va barcha mikrosporalar ozuqa muhiti sirtiga chiqariladi. Suyuqlik bilan bevosita aloqa koʻplab mikrosporalar uchun halokatli boʻladi, chunki ular muhitga choʻkadi va hatto changchilarni suv havo interfeysida ushlab turish uchun qoʻllanilgan usullar ham ularni saqlab qolmaydi.

Chi va boshq. (1990) tadqiqotlarida koʻrsatilganidek, osmotik va uglerod manbai sifatida saxaroza oʻrniga glyukoza ishlatish afzalroq ekanligi natijasida, tadqiqotda turli mono va disakaridlarning in vitro embriodogenez samaradorligiga taʻsiri oʻrganildi. Barcha shartlar, uglevod tarkibi bundan mustasno, barcha namunalar uchun bir xil saqlandi.

1-rasm. Changchining tuxumcha devorlari endotetsiyaning turgor va qarish taʻsiri sababli yorilishi.

Adabiyotlarda uglevodlar ham uglerod manbai, ham osmotik komponent sifatida alohida oʻrin tutadi. Bir xil molyar konsentratsiya (0,26 M) boʻlganda, foiz konsentratsiyasi turlicha 0,26 M saxaroza va maltaza – 9%, 0,26 M glyukoza – 4,9% qo’llaniladi. Maʻlumki, osmotik bosim moddalar soniga yaʻni molyar konsentratsiyaga bogʻliq, uglerod miqdori esa foiz konsentratsiyasiga bogʻliq.

Tajriba natijalari shuni koʻrsatdiki, ekvimolyar miqdorlarda saxaroza va maltaza glyukozaga nisbatan embriogenez uchun qulayroq.

4-jadval.

Ozuqa muhitidagi uglevodlarning in vitro embriodogenez samaradorligiga taʻsiri (%)

Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatdiki, saxaroza yoki maltaza oʻz ichiga olgan ozuqa muhiti eng samarali hisoblangan, bu holat autoklavlash orqali sterilizatsiya qilingan muhitlarda ham kuzatilgan.

Qoʻshimcha tadqiqotlar yordamida ozuqa muhitini oʻrganish natijasida shuni koʻrsatdiki, autoklavlash jarayonida saxarozaning bir qismi glyukoza va fruktozaga parchalanadi. Shu sababli, ushbu ozuqa muhiti mikrosporalarni in vitro kultivatsiya qilish uchun eng qulay hisoblanadi, hatto saxaroza kontsentratsiyasi yuqori boʻlsa ham saxarozaning glyukoza va fruktozaga parchalanishi kultivatsiya jarayonida asta sekin sodir boʻladi, va shu sababli uglevod miqdori oshgan taqdirda ham muhitning osmotik bosimi sezilarli darajada oshmaydi.

2-rasm. Gaploid bug’doy tizmalarini sun’iy ozuqa muhitlarida o’stirish jarayoni

Ushbu omillar, ehtimol, izolyatsiyalangan changchilarni kultivatsiya qilishda mikrosporalar hayotiyligini saqlash uchun muhim hisoblanadi.

Eksperimentlar tabiiy auksinlar xususan IUK (indoliluksus kislota) ishlatishni oʻrganish zarur. Sterilizatsiyadan soʻng ozuqa muhitining immunoferment tahlili shuni koʻrsatdiki, autoklavlash IUKni deyarli butunlay yoʻq qiladi, shu bilan birga 2,4-D kontsentratsiyasi deyarli oʻzgarmaydi.

Digaploid texnologiyaning yana bir muhim afzalligi — olingan liniyalarning genetik barqarorligidir. DH liniyalar gomozigot bo‘lganligi sababli ularni bir necha avlod davomida ko‘paytirish va turli ekologik sharoitlarda baholash mumkin. Bu xususiyat ularni genetik tadqiqotlar, QTL tahlili, GWAS va molekular markerlarni ishlab chiqish uchun qimmatli materialga aylantiradi.

Zamonaviy seleksiyada DH texnologiyasini molekular markerlarga asoslangan seleksiya bilan birlashtirish yanada yuqori samara berishi mumkin. Masalan, qurg‘oqchilikka chidamlilik bilan bog‘liq QTL yoki genetik markerlar ma’lum bo‘lsa, olingan DH liniyalar ushbu markerlar bo‘yicha genotiplanadi va maqsadli allellarga ega liniyalar tanlab olinadi. KASP, SNP va boshqa molekular markerlardan foydalanish ushbu jarayonni tezlashtirish imkonini beradi.

O‘zbekiston sharoitida mazkur texnologiyaning ahamiyati yanada yuqori. Respublika qishloq xo‘jaligida suv resurslarining cheklanganligi, havo haroratining yuqoriligi va iqlim o‘zgarishi bug‘doy seleksiyasi oldiga yangi talablarni qo‘ymoqda. Ayniqsa, janubiy hududlarda qurg‘oqchilik va yuqori harorat ta’sirida don to‘lish davri qisqarishi mumkin. Shu sababli qurg‘oqchilik va issiqlikka chidamli genotiplarni tezkor yaratish dolzarb vazifa hisoblanadi.

Bunday sharoitda DH texnologiyasidan foydalanib, qurg‘oqchilikka chidamli ota-ona shakllarini yuqori hosildor navlar bilan chatishtirish, F1 gibridlaridan gaploidlar olish va ularni ikki baravarlashtirish orqali genetik jihatdan barqaror DH liniyalar kolleksiyasini yaratish mumkin.

DH liniyalarni Speed Breeding texnologiyasi bilan integratsiyalash esa seleksiya jarayonini yanada jadallashtiradi. Speed Breeding sharoitida avlodlarni tez almashtirish imkoniyati mavjud bo‘lsa, DH texnologiyasi gomozigot liniyalarni shakllantirishni tezlashtiradi. Shu tariqa ikki texnologiyaning kombinatsiyasi yangi navlarni yaratish davrini sezilarli qisqartirish imkonini beradi.

Shuningdek, olingan DH liniyalar genomik seleksiya uchun ham muhim ahamiyatga ega. Genetik jihatdan barqaror liniyalardan tashkil topgan populyatsiya fenotipik va genotipik ma’lumotlarni birlashtirish, genomik prognoz modellarini shakllantirish hamda seleksiya qiymati yuqori bo‘lgan genotiplarni oldindan bashorat qilish uchun qulay material hisoblanadi.

In-Vitro digaploid texnologiyasini bug‘doy seleksiyasiga joriy etish natijasida qisqa muddatda genetik jihatdan barqaror seleksion material olish mumkin. Texnologiya ayniqsa qurg‘oqchilikka, issiqlikka va sho‘rlanishga chidamli yangi genotiplarni yaratishda katta imkoniyatlarga ega.

Ushbu texnologiyani molekular markerlar bilan birgalikda qo‘llash seleksiyaning samaradorligini oshiradi. Avvalo F1 gibridlar yaratiladi, keyin ulardan DH liniyalar olinadi va molekular markerlar yordamida qimmatli allellarga ega liniyalar saralanadi. Keyingi bosqichda tanlangan liniyalar laboratoriya, issiqxona va dala sharoitlarida baholanadi.

Ayniqsa, qurg‘oqchilikka chidamlilikni baholashda don hosildorligi bilan bir qatorda bargning nisbiy suv miqdori, xlorofill miqdori, ildiz tizimining rivojlanishi, o‘simlikning suvdan foydalanish samaradorligi va yuqori harorat sharoitida don to‘lish xususiyatlari kabi fiziologik belgilardan foydalanish maqsadga muvofiq.

XULOSA

In-Vitro sharoitida digaploid bug‘doy genotiplarini olish texnologiyasi zamonaviy seleksiyaning samarali biotexnologik yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ushbu texnologiya anter yoki mikrospora kulturasi orqali gaploid o‘simliklarni olish, ularni regeneratsiya qilish va xromosomalarini ikki baravarlashtirish asosida genetik jihatdan barqaror DH liniyalarni shakllantirish imkonini beradi.

Texnologiyaning asosiy ustunligi – gomozigot seleksion liniyalarni qisqa muddatda olish, genetik tahlillarni soddalashtirish va seleksiya jarayonini tezlashtirishdan iborat. DH liniyalar molekular markerlar, MAS, GWAS, genomik seleksiya va Speed Breeding texnologiyalari bilan birlashtirilganda yanada yuqori samaradorlikka erishish mumkin.

O‘zbekiston sharoitida, ayniqsa qurg‘oqchilik va yuqori harorat ta’siri kuchli bo‘lgan hududlarda, ushbu texnologiyadan foydalanib qurg‘oqchilikka, issiqlikka va suv tanqisligiga chidamli kuzgi yumshoq bug‘doy genotiplarini yaratish muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga ega. In-Vitro DH texnologiyasini seleksiya jarayoniga joriy etish natijasida genetik jihatdan barqaror seleksion materiallar kolleksiyasini shakllantirish va istiqbolli yangi navlarni yaratish muddatini qisqartirish imkoniyati paydo bo‘ladi.

ADABIYOTLAR

1. Altpeter, F., Springer, N. M., Bartley, L. E., Blechl, A. E., Brutnell, T. P., Citovsky, V., ... & Stewart Jr, C. N. (2016). Advancing crop transformation in the era of genome editing. The Plant Cell, 28(7), 1510-1520.
2. Dwivedi, S. L., Crouch, J. H., Mackill, D. J., Xu, Y., Blair, M. W., Ragot, M., ... & Ortiz, R. (2007). The molecularization of public sector crop breeding: progress, problems, and prospects. Advances in agronomy, 95, 163-318.
3. Germanà, M. A. (2009). Haploids and doubled haploids in fruit trees. In Advances in haploid production in higher plants (pp. 241-263). Dordrecht: Springer Netherlands.
4. Weigt, D., Kiel, A., Siatkowski, I., Zyprych-Walczak, J., Tomkowiak, A., & Kwiatek, M. (2019). Comparison of the androgenic response of spring and winter wheat (Triticum aestivum L.). Plants, 9(1), 49.
5. Chauhan, H., & Khurana, P. (2011). Use of doubled haploid technology for development of stable drought tolerant bread wheat (Triticum aestivum L.) transgenics. Plant Biotechnology Journal, 9(3), 408-417.

UO‘K: 937:635.64+632

Ixtiro qilingan qurilmada ommaviy ko‘paytirilgan Bracon hebetor Say parazitini qo‘llashdan oldin pomidor agrobiotsenozida uchraydigan Noctuidae oilasi vakillarining tur tarkibini aniqlash

Sulaymonov Botirjon Abdushukirovich iD

Toshkent Iqtisodiyot va Pedagogika Universiteti Rektor maslahatchisi, Biologiya fanlari doktori, akademik

e-mail: [email protected]

Baxodirov Ulug‘bek Zokirjon o‘g‘li iD

Ilmiy tadqiqotchi

Annotatsiya. Maqolada ixtiro qilingan qurilmada ommaviy ko‘paytirilgan Bracon hebetor Say parazitini pomidor agrobiotsenozida qo‘llashdan oldin uning asosiy xo‘jayinlari hisoblangan tunlamlar (Noctuidae) oilasi vakillarining tur tarkibi, tarqalishi va zararlilik darajasi o‘rganilgan. Tadqiqotlar 2023-2025 yillarda Andijon viloyati Andijon tumanidagi “Sotvoldi ota” fermer xo‘jaligi pomidor maydonlarida olib borildi. Dala kuzatuvlari davomida imago, tuxum, qurt va g‘umbak bosqichlaridan namunalar yig‘ilib, morfologik belgilari asosida identifikatsiya qilindi. Natijada Noctuidae oilasiga mansub 6 ta tur aniqlandi. Ular orasida Helicoverpa armigera Hübner va Agrotis segetum Denis et Schiffermüller turlari eng yuqori tarqalgan va iqtisodiy ahamiyatga ega dominant zararkunanda ekanligi qayd etildi. Olingan natijalar Bracon hebetor Say parazitining asosiy xo‘jayinlarini aniqlash hamda entomofagni pomidor agrobiotsenozida qo‘llashning ilmiy asoslarini ishlab chiqishda muhim ahamiyat kasb etadi.

Kalit so‘zlar: Bracon hebetor Say, Noctuidae, Helicoverpa armigera, Agrotis segetum, pomidor agrobiotsenozi, tunlamlar, zararkunanda, entomofag, biologik himoya, tur tarkibi, monitoring, parazit, biologik kurash.

Определение видового состава представителей семейства Noctuidae, встречающихся в агробиоценозе томата, перед применением массово размноженного паразита Bracon hebetor Say в изобретённом устройстве

Аннотация. В статье представлены результаты исследований по определению видового состава, распространения и вредоносности представителей семейства Noctuidae в агробиоценозе томата перед применением массово размноженного на специальном устройстве паразита Bracon hebetor Say. Исследования проводились в 2023-2025 годах на томатных полях фермерского хозяйства «Sotvoldi ota» Андижанского района Андижанской области. В ходе полевых наблюдений были собраны образцы имаго, яиц, гусениц и куколок, которые идентифицировались по морфологическим признакам. В результате установлено наличие 6 видов совок семейства Noctuidae. Среди них наибольшее хозяйственное значение имели Helicoverpa armigera Hübner и Agrotis segetum Denis et Schiffermüller, характеризующиеся высокой численностью и вредоносностью. Полученные результаты имеют важное значение для определения основных хозяев паразита Bracon hebetor Say и разработки научно обоснованных подходов к его использованию в системе биологической защиты томата.

Ключевые слова: Bracon hebetor Say, Noctuidae, Helicoverpa armigera, Agrotis segetum, агробиоценоз томата, совки, вредители, энтомофаг, биологическая защита, видовой состав, мониторинг, паразит, биологический метод борьбы.

Determination of the Species Composition of Noctuidae Representatives Occurring in Tomato Agrobiocenosis Prior to the Application of Mass-Reared Bracon hebetor Say Parasites Using the Invented Device

Abstract. The article presents the results of studies aimed at determining the species composition, distribution, and harmfulness of Noctuidae moths in tomato agrobiocenosis prior to the application of Bracon hebetor Say mass-reared using a newly developed device. Field investigations were conducted during 2023–2025 in tomato fields of the “Sotvoldi ota” farm located in Andijan district, Andijan region, Uzbekistan. Samples of adults, eggs, larvae, and pupae were collected and identified based on morphological characteristics. As a result, six species belonging to the family Noctuidae were recorded. Among them, Helicoverpa armigera Hübner and Agrotis segetum Denis & Schiffermüller were identified as the dominant and economically most important pest species due to their high abundance and damage potential. The obtained results provide a scientific basis for identifying the principal hosts of Bracon hebetor Say and for developing effective biological control strategies in tomato agroecosystems.

Keywords: Bracon hebetor Say, Noctuidae, Helicoverpa armigera, Agrotis segetum, tomato agrobiocenosis, moth pests, entomophagous parasitoid, biological control, species composition, monitoring, parasitoid, integrated pest management.

KIRISH

Pomidor (Solanum lycopersicum L.) O‘zbekistonda keng yetishtiriladigan va oziq-ovqat hamda iqtisodiy jihatdan muhim sabzavot ekinlaridan biri hisoblanadi. Pomidor agrobiotsenozida turli xil zararkunandalar uchrab, ular orasida Lepidoptera turkumiga mansub tunlamlar (Noctuidae) alohida ahamiyatga ega. Tunlamlarning lichinkalari o‘simlikning vegetativ va generativ organlari bilan oziqlanib, barglar, poya hamda mevalarning shikastlanishiga sabab bo‘ladi. Natijada hosildorlikning pasayishi va yetishtirilayotgan mahsulot sifatining yomonlashishi kuzatiladi. Tadqiqot materiallarida ham Helicoverpa armigera va Agrotis segetum pomidor agrobiotsenozida yuqori tarqalish va zararlilik darajasiga ega dominant turlar sifatida qayd etilgan.

Qishloq xo‘jaligi ekinlarini zararkunandalardan himoya qilishda kimyoviy vositalardan foydalanish bilan bir qatorda biologik himoya usullarini takomillashtirish muhim yo‘nalishlardan biridir. Ayniqsa, zararkunandalar populyatsiyasini tabiiy dushmanlar va parazit entomofaglar yordamida boshqarish agroekotizimlarda ekologik jihatdan maqbul va istiqbolli usullardan biri hisoblanadi. Shu nuqtayi nazardan, turli zararkunanda kapalaklarning qurtlariga parazitlik qiluvchi Bracon hebetor Say entomofagidan foydalanish muhim amaliy ahamiyat kasb etadi. Mazkur parazitni ommaviy ko‘paytirish imkoniyatlarini takomillashtirish va uni xo‘jayin organizmlariga qarshi samarali qo‘llash uchun avvalo muayyan agrobiotsenozda mavjud xo‘jayin turlarini aniqlash zarur.

Bracon hebetor Say parazitini pomidor agrobiotsenozida qo‘llash samaradorligi, avvalo, uning xo‘jayinlari bo‘lgan tunlamlarning tur tarkibi, uchrash chastotasi, tarqalishi va zararlilik darajasini to‘g‘ri baholashga bog‘liq. Shu sababli parazitni amaliyotga joriy etishdan oldin agrobiotsenozdagi maqsadli zararkunanda turlarini aniqlash, ular orasidan dominant va iqtisodiy jihatdan muhim turlarni ajratib olish muhim ilmiy-amaliy vazifa hisoblanadi. Tadqiqot davomida imago, tuxum, qurt va g‘umbak bosqichlarining yig‘ilishi hamda morfologik belgilar asosida identifikatsiya qilinishi ushbu vazifani amalga oshirishga xizmat qilgan.

O‘zbekistonda qishloq xo‘jaligi ekinlarida uchraydigan Lepidoptera vakillari va ularga qarshi samarali entomofaglarni aniqlash hamda biologik kurash choralarini takomillashtirish bo‘yicha tadqiqotlar olib borilgan. Jumladan, avvalgi tadqiqotlarda qishloq xo‘jaligi ekinlari va o‘rmon xo‘jaligida uchraydigan Lepidoptera guruhlari hamda ularga qarshi samarali entomofaglar o‘rganilgan. Shuningdek, parazit entomofaglarni laboratoriya sharoitida, jumladan Braconidae va Trichogrammatidae vakillarini ommaviy ko‘paytirish bo‘yicha tadqiqotlar ham mavjud.

Shunga qaramay, pomidor agrobiotsenozida Bracon hebetor Say parazitini qo‘llashdan oldin uning asosiy xo‘jayinlari hisoblangan Noctuidae oilasi vakillarining tur tarkibi va zararlilik darajasini aniqlash alohida tadqiqotni talab etadi. Ayniqsa, hududiy sharoitda qaysi turlar ustunlik qilishi va biologik kurashning asosiy obyekti sifatida qaysi zararkunandalarni tanlash kerakligini aniqlash parazitni keyingi bosqichda samarali qo‘llash uchun zarurdir.

Tadqiqotning maqsadi — ixtiro qilingan qurilmada ommaviy ko‘paytirilgan Bracon hebetor Say parazitini pomidor agrobiotsenozida qo‘llashdan oldin ushbu agrobiotsenozda uchraydigan Noctuidae oilasi vakillarining tur tarkibi, tarqalishi va zararlilik darajasini aniqlash hamda parazitni qo‘llash uchun asosiy xo‘jayin turlarini belgilashdan iborat. Tadqiqot natijasida pomidor agrobiotsenozida 6 ta Noctuidae turi aniqlangan bo‘lib, Helicoverpa armigera va Agrotis segetum dominant turlar sifatida qayd etilgan.

MATERIALLAR VA USULLAR

Ixtiro qilingan qurilmada ommaviy ko‘paytirilgan Bracon hebetor Say parazitini pomidor agrobiotsenozida qo‘llashdan oldin uning asosiy xo‘jayinlari hisoblangan tunlamlarning (Noctuidae) tur tarkibi, tarqalishi va zarar keltirish darajasini aniqlash maqsadida dala tadqiqotlari olib borildi. Kuzatuvlar 2023-2025 yillarda Andijon viloyati Andijon tumanida joylashgan “Sotvoldi ota” fermer xo‘jaligining pomidor maydonlarida amalga oshirildi. Tadqiqotlar erta bahordan kech kuzgacha, ya’ni 15 martdan 15 oktyabrgacha bo‘lgan davrda muntazam ravishda o‘tkazildi. (1-jadval).

1-jadval

Andijon viloyati pomidor agrobiotsenozida uchraydigan “Noctuidae” oilasini asosiy vakillari (Andijon tumani , Sotvoldi ota fermer xo‘jaligi. 2023-2025 yy).

Izoh: + + + juda ko‘p (81-100 %), + + o‘rtacha ko‘p (52-80 %), + oz uchradi (6-51 %), - (0 %) uchramadi.

Dala kuzatuvlari davomida tunlamlarning imago, tuxum, qurt va g‘umbak bosqichlaridan namunalar yig‘ildi. Imagolar yorug‘lik tutqichlari (BUF-30), feromon tutqichlar hamda achitqili ozuqa asosidagi tutqichlar yordamida ushlandi. Yig‘ilgan namunalar laboratoriya sharoitida morfologik belgilari bo‘yicha aniqlanib, tur tarkibi shakllantirildi. Izlanishlar natijasida jami 140 dona kapalak, 85 dona g‘umbak, 246 dona turli yoshdagi qurt va 42 dona tuxum namunalari yig‘ilib tahlil qilindi. Shuningdek, zararkunanda populyatsiyasining dinamikasini baholash maqsadida har ikki kunda bir marta kuzatuvlari o‘tkazib borildi.

NATIJALAR VA MUNOZARA

Olib borilgan tadqiqotlar natijasida pomidor agrobiotsenozida Noctuidae oilasiga mansub 6 ta tur uchrashi aniqlandi (2-jadval). Ular orasida g‘o‘za tunlami (Helicoverpa armigera Hbn), kuzgi tunlam (Agrotis segetum Den et Schiff), undov tunlam (Agrotis exclamationis L.), yovvoyi tunlam (Euxoa conspicua Hb.), beda tunlami (Chloridea dipsacea L.) va ipsilon tunlam (Agrotis ypsilon Rott.) turlari qayd etildi.

1-rasm. Andijon viloyati Andijon tumani, Sotvoldi ota fermer xo‘jaligidagi pomidor mevalarini tunlam zararkunandalari bilan zararlanishi. (Foto U. Baxodirov. 2023-2025 yy.).

Turlarning tarqalish darajasi tahlili shuni ko‘rsatdiki, g‘o‘za tunlami (Helicoverpa armigera) hamda kuzgi tunlam (Agrotis segetum) eng yuqori zarar yetkazuvchi turlar hisoblanib, ularning uchrash darajasi yuqori ekanligi qayd etdi. Mazkur turlar kuzatuv yillarida pomidorning vegetativ va generativ organlariga jiddiy zarar yetkazib, asosiy dominant turlar sifatida qayd etildi. Beda tunlami (Chloridea dipsacea) nisbatan o‘rtacha tarqalganligi kuzatildi. Undov tunlam (Agrotis exclamationis), yovvoyi tunlam (Euxoa conspicua) va ipsilon tunlam (Agrotis ypsilon) turlari nisbatan kam uchrashi aniqlandi. Olingan natijalar pomidor agrobiotsenozida iqtisodiy jihatdan eng muhim zararkunanda turlar sifatida Helicoverpa armigera va Agrotis segetum turlari ustunlik qilishini ko‘rsatdi.

2-rasm. Andijon viloyati Andijon tumani, Sotvoldi ota fermer xo‘jaligidagi pomidor agrobiotsenozida uchraydigan tunlam zararkunandalarni aniqlash. (Foto U. Baxodirov. 2023-2025 yy.).

XULOSA

Ushbu turlar Bracon hebetor Say paraziti uchun asosiy xo‘jayin hisoblanganligi sababli, keyingi tadqiqotlarda ixtiro qilingan qurilmada ommaviy ko‘paytirilgan brakonni aynan mazkur tunlamlarga qarshi qo‘llash bo‘yicha tajribalar o‘tkazish belgilab olindi.

ADABIYOTLAR

1. Jumaev R.A, Karimbaevich S.S., Jumaeva N.B. Bioecology of generations of Trichogramma diluted by different methods. - European science review, 2018. 7-11.
2. Jumaeva N.B, Khimsanbaev X.X, Rustamov A.A. Study and determination of the most suitable microorganism and entomophage against cotton bollworm in Uzbekistan //Scientific Journal Of Medical Science And Biology. – 2024. - T. 2. - №. 2. - S. 21-28.
3. Rasul Jumaev. Methods of determining the optimal temperature and humidity in dryness and storage of in vitro propagated parasitic entomophaGES. E3S Web of Conferences. 2024. – P. 553. https://doi.org/10.1051/e3sconf/202456303003.
4. Rasul Jumaev, Abdurakhim Kuchboev, Nozimakhon Jumaeva, Farukh Yakubov, Shamsi Esanbaev. Molecular identification and polymerase chain reaction analysis of Xanthogaleruca Luteola (Chrysomelidae) species. E3S Web of Conferences. 2024. – P. 563. https://doi.org/10.1051/e3sconf/202456303001.
5. Rasul Jumaev. Invitro rearing of parasitoids. E3S Web of Conferences 371, 01032 (2023). https://doi.org/10.1051/e3sconf/202337101032.
6. Rasul Jumaev. Methods of determining the optimal temperature and humidity in dryness and storage of in vitro propagated parasitic entomophaGES. E3S Web Conf. Volume 563, 2024. 1-6. https://doi.org/10.1051/e3sconf/202456303003.
7. Lebedeva N, Akhmedova Z, Kholmatov B, Jumaev R. Revision of stoneflies insecta: plecoptera fauna in Uzbekistan. E3S Web of Conferences 258, 08030 (2021). https://doi.org/10.1051/e3sconf/202125808030.
8. Sulaymonov O, Jumaev R., Sobirov B, Gazibekov A. Representatives of Lepidoptera groups occurred in forestry and agricultural crops and their effective entomophage types. E3S Web of Conferences 244, 02020 (2021). https://doi.org/10.1051/e3sconf/202124402020.
9. Kimsanboev K, Rustamov A, Usmonov M, R.Jumaev. Euzophera Punicaella Mooze Lepidoptera bioecology and development of host entomophagic equilibrium in biocenosis. E3S Web of Conferences 244, 01003 (2021). https://doi.org/10.1051/e3sconf/202124401003.
10. Rasul Jumaev. In vitro mass reproduction of parasitic entomophaGES Braconidae Trichogrammatidae. E3S Web of Conferences 389, 03100 (2023). https://doi.org/10.1051/e3sconf/202338903100.
11. Esanbaev Sh, Jumaev R. Study on stem pests of elm tree in Uzbekistan. E3S Web of Conferences 563, 03004 (2024). 162-169. https://doi.org/10.1051/e3sconf/202456303004.
12. Jumaev R, Sobirov S, Jumaeva N. Bioecology of generations of Trichogramma diluted by different methods. European science review 3-4, 25-28 (2018).
13. Kimsanbaev X, Jumaev R.A, Jumaeva N. Bioecology harm of tobacco trips for the cotton plant and measure of counteraction. European science review 3-4, 29-31 (2018).
14. Dalabaevna MR, Shavqievich MK, Axmatovich JR. The development of russet mite in various plants and effectiveness of pesticide, European science review 1-2, 21-23 (2018).
15. Jumaev R.A, Kimsanbaev X. Rearing of Trichogramma species T.evanescens, T.pintoi, T.chilonis in vitro culture. European science review 1-2, 29-31 (2018).

UO‘K: 632.7.63.653.853.494.

BUTGULLI EKINLARDA AKATSIYA SHIRASI (APHIS CRACCIVORA KOCH.) GA QARSHI OLTINKO’Z KUSHANDASINING SAMARADORLIGINI ANIQLASH

Sodiqov Elyor Kamoliddin o’g’li iD

Samarqand agroinnovatsiyalar va tadqiqotlar instituti mustaqil tadqiqotchi

Annotatsiya. Ushbu maqolada bahorgi muddatda ekilgan raps ekinidagi akatsiya shirasiga qarshi oltinko‘z entomofagini biologik samaradorligini aniqlash maqsadida, Toshkent viloyati Qibray tumani ToshDAU o‘quv ilmiy tajriba xo‘jaligining 0,5 gektarlik raps ekin maydonida tadqiqotlar olib borilgan. Unga ko‘ra, akatsiya shirasiga qarshi oltinko‘z entomofagini (1:5, 1:10, 1:15) turli nisbatlarda qo‘llash orqali biologik samaradorligi o‘rganilgan. Unga ko‘ra, kushanda tarqatilgandan 7 kuniga kelib samaradorlik 1:5 nisbatda eng yuqori ya’ni, 76,5% ni tashkil etganligi aniqlangan. Olingan natijalar asosida ishlab chiqarishga amaliy xulosa va takliflar keltirilgan.

Kalit so‘zlar: Butgulli ekinlar, akatsiya shirasi, oltinko‘z, entomofag, kushanda, variantlar, qaytariqlar, kuzatuvlar, samaradorlik, nisbat.

ОПРЕДЕЛЕНИЕ ЭФФЕКТИВНОСТИ ЗЛАТОГЛАЗКИ В БОРЬБЕ С АКАЦИЕВОЙ ТЛЁЙ (APHIS CRACCIVORA KOCH.) НА БОБОВЫХ КУЛЬТУРАХ

Аннотация. В статье представлены результаты исследований по определению биологической эффективности энтомофага златоглазки против акациевой тли на рапсе весеннего срока посева. Исследования проводились на площади 0,5 га в учебно-научном опытном хозяйстве Ташкентского государственного аграрного университета, расположенном в Кибрайском районе Ташкентской области. Биологическую эффективность златоглазки оценивали при различных соотношениях её выпуска — 1:5, 1:10 и 1:15. Установлено, что через 7 суток после выпуска наиболее высокая биологическая эффективность отмечена при соотношении 1:5 и составила 76,5%. Полученные результаты позволяют рекомендовать данное соотношение для использования в биологической защите рапса от акациевой тли в производственных условиях.

Ключевые слова: рапс, крестоцветные культуры, акациевая тля, златоглазка, энтомофаг, биологическая защита, биологическая эффективность, выпуск энтомофага, соотношение, вредитель.

DETERMINATION OF THE EFFICACY OF GREEN LACEWING AGAINST THE COWPEA APHID (APHIS CRACCIVORA KOCH.) ON LEGUMINOUS CROPS

Abstract. This article presents the results of a study on the biological efficacy of the green lacewing, an entomophagous predator, against the black bean aphid on spring-sown rapeseed. The study was conducted on an area of 0,5 ha at the Educational and Scientific Experimental Farm of Tashkent State Agrarian University, located in Kibray District, Tashkent Region. The biological efficacy of the green lacewing was evaluated at different release ratios of 1:5, 1:10, and 1:15. The results showed that the highest biological efficacy, 76,5%, was recorded 7 days after the release of the entomophage at a ratio of 1:5. Based on the findings, this release ratio can be recommended for use in the biological protection of rapeseed against aphids under field production conditions.

Keywords: rapeseed, cruciferous crops, black bean aphid, green lacewing, entomophage, biological control, biological efficacy, entomophage release, release ratio, pest.

KIRISH

Biologik kurash – qishloq xo‘jaligi ekinlarining zararkunandalari, kasalliklari va begona o‘tlarga qarshi ularning tabiiy dushmanlari (entomofaglar, yirtqichlar, parazitlar, bakteriya va zamburug‘lar)dan foydalanish usulidir. Bu usul hosildorlikni saqlash va ekologik toza mahsulot yetishtirishda muhim ahamiyatga ega.

Qishloq xo‘jalik ekinlari hosilini nobud qiladigan asosiy bioomillardan biri zararkunandalar turlari rivoji va dalaga tarqalishida o‘ziga xos bo‘lgan o‘zgachaliklarning biri migratsiya qilish darajasining har xil bo‘lishidir. Har bir turning bioekologik rivojlanish xususiyatlariga bog‘liq dalalarda bir-biriga nisbatan tarqalish va zarar keltirish mezonlari to‘la o‘rganilib, ularga qarshi kurash tadbirlarini olib borishda hisobga olishni taqozo etadi (Xo‘jayev Sh.T. 2015).

Butgulli ekinlar (karam, sholg‘om, raps) hosilini imkoni boricha kimyoviy toksik moddalar ishlatmasdan yetishtirish, inson salomatligini ta’minlash, atrof-muhit musaffoligini saqlash bilan bir qatorda, biotsenoz va agrobiotsenozdagi juda ko‘p turdagi tirik mavjudotlarni saqlab qolish bilan ham bog‘liqdir. O‘simliklarni himoya qilish sohasida katta yutuqlarga erishilganligiga qaramay hali ham hosilni zararkunanda va kasalliklar ta’siridan ko‘p qismi nobud bo‘lmoqda. Adabiyotdagi ma’lumotlarga ko‘ra qishloq xo‘jalik ekinlarida 70 mingdan ortiq turdagi xasharot va kanalar turkumiga mansub zararkunanda organizmlar uchraydi Shu bilan birga tabiatda zararkunandalarning parazit va yirtqichlari ko‘plab uchraydi va zararkunandalar miqdorini kamaytirishda parazitlarning ahamiyati benihoyadir. Jumladan, ayrim tur parazitlar shiralarining 30-45%, akatsiya bitlarining esa 42% gacha sonini kamaytirib turishi kuzatilgan (Xamrayev A.SH., 2013).

Yuqoridagilarni inobatga olib, raps ekinida akatsiya shirasiga qarshi oltinko‘z entomofagini turli nisbatlarda qo‘llash orqali biologik samaradorligini aniqlash maqsadida tadqiqotlar olib borildi.

MATERIALLAR VA USULLAR

Tadqiqotlar Toshkent viloyati Qibray tumani Toshkent davlat agrar universiteti o‘quv ilmiy tajriba xo‘jaligining 0,5 gektarlik raps ekilgan maydonida o‘tkazildi. Tajriba o‘tkazilgan maydonda oxirgi 3 yilda pomidor, kartoshka va karam almashlab ekilgan. Ushbu raps ekilgan maydonda ko‘chatlar unib chiqqandan boshlab, doimiy kuzatuv ishlari olib borildi. Ekin maydonida 2025 yil mart oyida rapsni “Yasna” navi ekilgan. Kuzatuvlarimiz esa 2025 yil aprel may oylarida olib borildi. Shiralarga qarshi tajriba asosan o‘simlik rivojining birinchi yarmida o‘tkazildi. O‘simlikning birinchi va ikkinchi yarmida tajribalarda har bo‘lak (takror) ning o‘rta qismidan 10 ta namuna (1 tadan zararlangan raps) ko‘rilib, bu namunalarning barcha bargida va novdasida mavjud bo‘lgan shiralar soni hisoblab chiqildi. Tajriba maydonidagi 10 ta o‘simlikdagi shiralar umumlashtirilib, uning zararlangan bir to‘piga nechta shira to‘g‘ri kelishi aniqlanadi. Tajribada 10 ta namunadagi zararlangan raps o‘simligining 3 tadan bargidagi umumiy hasharot soni sanalib, 1 ta bargga o‘rtacha nechta shira to‘g‘ri kelishi hisoblab chiqildi.

Akatsiya shirasining o‘simlikdagi zichligi aniqlanib unga qarshi oltinko‘z entomofagining 3 kunlik tuxumlaridan har bir variant bo‘yicha taqsimlanib, tarqatildi (latta qirqimlarida) va 3 kundan boshlab dala daftariga qayd qilib borildi. Oltinko‘z entomofagi qo‘llanilgandan keyingi zararkunandaning zichligi metodika bo‘yicha 3,7,14 va 21 kunlari kuzatib qayd qilib borildi. Tadqiqotlar umumqabul qilingan uslublar asosida olib borildi tahlil qilindi (Xujayev Sh.T. 2004., Xujayev Sh.T. va boshq. 2023.).

NATIJALAR VA MUNOZARA

Olib borilgan tadqiqotlar davomida raps ekinida oltinko‘z kushandasi 3 takrorlanishda tarqatildi va nazorat varianti ishlovsiz qoldirildi. Tajriba dalasidagi bitta o‘simlik shiralar soni hisoblanib, 10 ta joydan namuna olinib, o‘rtacha zichligi hisoblab topildi. Zararkunanda:kushanda nisbati 1:5, 1:10 va 1:15 nisbatlarda (1000, 2000, 3000 dona hisobida) tarqatildi. Natijalar esa quyidagicha bo‘ldi.

Tadqiqot natijalariga ko‘ra, zararkunanda:kushanda nisbati 1:15 bo‘lgan variantda, biologik samaradorlik 3-kuni 43,0% ni tashkil etgan bo‘lsa, kuzatuvlarimizning 7 kuniga kelib, biologik samaradorlik 59,0% ni tashkil etdi. Kushanda tarqatilgandan keyingi 14 kuniga kelib, samaradorlik yuqori bo‘lganligi kuzatildi, ya’ni 68,3% ni tashkil etdi. Kuzatuvlarimizning 21 kuniga kelib esa samaradorlik o‘z navbatida 55,4% ekanligi aniqlandi.

Tajribalarga ko‘ra, akatsiya shirasiga qarshi zararkunanda:kushanda nisbati 1:10 nisbatda qo‘llanilganda, biologik samaradorlik ishlovdan keyingi 3-kuni 46,2% ni tashkil qilgan bo‘lsa, 7-kuniga kelib esa 64,4% samaradorlik ko‘rsatkichiga chiqqanligi kuzatildi. Entomofag tarqatilgandan keyingi 14 kungi kuzatuvlarimizga ko‘ra, ushbu variantda samaradorlik ko‘rsatkichi eng yuqori bo‘lganligi ya’ni, 72,2% ni tashkil etganligi aniqlandi (1-jadval).

1-jadval.

Butgulli ekinlarda akatsiya shirasiga qarshi (Aphis craccivora Koch.) oltinko‘z kushandasining samaradorligini aniqlash.

(Toshkent viloyati Qibray tumani Toshkent davlat agrar universiteti o‘quv ilmiy tajriba xo‘jaligining 0,5 gektarlik raps ekilgan maydoni, 2025 yil. Aprel, May. Rapsning “Yasna” navi.)

Tadqiqotlarimiz davomida zararkunanda:kushanda nisbati 1:5 bo‘lgan variantda hisob qilinganda, samaradorlik ishlovdan keyingi 3 kunga kelib, 49,4% ni tashkil etgan bo‘lsa, 7 kuniga kelib esa 67,4% ni tashkil etdi. Kuzatuvlarimizning 14 kuniga kelib esa samaradorlikda eng yuqori ko‘rsatkichiga yetdi, ya’ni 76,2% ekanligi aniqlandi. Oltinko‘z tarqatilgandan keyingi 21 kungi kuzatuvlarimizga ko‘ra, samaradorlikda bir-muncha pasayish kuzatildi, ya’ni 62,4% ni tashkil qildi.

XULOSA

Olingan natijalardan xulosa shuki, bahorgi muddatda ekilgan raps ekinida akatsiya shirasiga qarshi oltinko‘z entomofagini zararkunanda:kushanda nisbati 1:5 (1,0 gektarga 3 000 dona) hisobida o‘z vaqtida, samarali muddatlarda zararakunandaning IZMI hisobga olgan holda sifatli qilib 3 kunlik tuxumlarini tarqatilganda ekologik toza va yuqori samaradorlikka erishish mumkin bo‘ladi.

Butgulli ekinlar ekilgan dalalarda so‘ruvchi va kemiruvchi zararkunandalarining ko‘plab qishlab chiqishiga asosiy zamin bo‘ladi va keyingi yil ekilgan karam, sholg‘om, raps, xantal va boshqa turlariga ham jiddiy zarar yetkazadi.

ADABIYOTLAR

1. Kenjayev Yu.Ch. Siderat ekinlarini yetishtirish, ularning tuproq unumdorligi va g‘o‘za hosildorligiga ta’siri (Samarqand viloyati misolida)/qishloq xo‘jaligi fanlari doktori (DSc) dissertatsiyasi avtoreferati. T.: “Fan va ta’lim poligraf” MChJ, 2020. -26-28 b.
2. Oripov.R.O O‘zbekiston dehqonchiligida qishki oraliq ekinlarini istiqbollari // Xalqaro ilmiy-amaliy Konferensiya maqolalar to‘plami. Tuproq unumdorligini oshirish ilmiy va amaliy. Toshkent, 2007. - B. 60-69.
3. Sodiqov E.K., Xudoyqulov A.M., Safarova G.M., Kenjaev Y.Ch. Rapsning qishloq xo‘jaligida ahamiyati, zararkunandalarining tur tarkibi, tarqalishi va zarari. International scientific and practical conference “Status and development prospects of fundamental and applied microbiology: the viewpoint of young scientists” 25-26 SEPTEMBER, 2024. 342-345 б.
4. . Sodiqov E.K Xudoyqulov A.M. Agrobiotsenozda raps (Brassica napus L.) o‘simligini so‘ruvchi zararkunandalariga qarshi insektisidlarni qo‘llashning biologik samaradorligi. “Yashil iqtisodiyotga o‘tish, raqamli texnologiyalar va qishloq xo‘jaligini barqaror rivojlantirishda kadrlar salohiyatini o’shirish” mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallar to‘plami. Agro ilim. O’zbekiston qishloq va suv xo’jaligi jurnali. 134-137 b.
5. Tursunov I., O‘razmatov N. Oraliq ekinlar – vika va rapsning tuproqda ildiz massasi va ko‘k massa hosildorligi // O’zbekiston qishloq xo’jaligi. - 2018. -№ 9. –B. 36-37.
6. Xo‘jayev Sh.T. Xolmuradov E.A. O‘simliklarni zararkunandalardan uyg‘unlashgan himoya qilish, hamda agrotoksikologiya asoslari. 2014 yil. 248-257 b.
7. Xo‘jayev Sh.T. va boshqalar. Pestitsid va agroximikatlarni ro‘yxatga olish sinovlarini o‘tkazish yuzasidan uslubiy ko‘rsatmalar. 2023 yil. 8-33 betlar.
8. Хўжаев Ш.Т. Инсектицид, акарицид, биологик актив моддалар ва фунгицидларни синаш бўйича услубий кўрсатмалар. (қайта ишланган ва тўлдирилган II нашр). – Тошкент, 2004. – Б. 3–30.
9. Хўжаев Ш.Т. Қишлоқ хўжалигида пестицидларни ишлатиш ҳамда тадқиқот ўтказиш усул ва шартлари. – Тошкент: “Зилол булоқ”, 2020. – 150 б.
10. Хўжаев Ш.Т. Ўсимликларни уйғунлашган ҳимоя қилиш тизими ва унинг таркибидаги биологик усулнинг тузилиши ва моҳияти. – Т.: Munis design group, 2013. – Б. 4– 98.
11. Хўжаев Ш.Т. «Ўсимликларни зараркунандалардан уйғунлашган ҳимоя қилишнинг замонавий усул ва воситалари. – Тошкент, 2015. 56-65 б.
12. Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Қишлоқ хўжалиги ерлари деградациясига қарши курашиш, тупроқнинг гумус миқдори ва унумдорлигини оширишни қўллаб-қувватлашнинг қўшимча чора-тадбирлари тўғрисида» 2024 йил 13 февралдаги ПҚ-71-сон қарори.
13. Ҳамраев А.Ш. Ўсимликларни биологик ҳимоя қилиш. Тошкент. “Фан” нашриёти. 2013 й. 58-61.

UO‘K: 634.8:632(575.111)

PARKENT TUMANI SHAROITIDA SHINGIL BARG O‘ROVCHISI (LOBESIA BOTRANA Den. et Schiff.) RIVOJLANISH FENOLOGIYASI

Ubaydullaev Sardor Ixtiyor o‘g‘li iD

Toshkent davlat agrar universiteti assistenti, Toshkent, O‘zbekiston

e-mail: [email protected], mas’ul muallif

Saidov Istam Rustamovich iD

Toshkent davlat agrar universiteti dotsenti, qishloq xo‘jaligi fanlari falsafa doktori (PhD), Toshkent, O‘zbekiston

e-mail: [email protected]

Annotatsiya: Ushbu maqolada Toshkent viloyati Parkent tumani sharoitida tokning asosiy zararkunandalaridan biri – shingil barg o‘rovchisi (Lobesia botrana Den. et Schiff.)ning bioekologik xususiyatlari va rivojlanish fenologiyasini o‘rganish bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar natijalari keltirilgan. Tadqiqotlarning asosiy maqsadi shingil barg o‘rovchisining rivojlanish bosqichlari, avlodlar almashinuvi, populyatsiya dinamikasi hamda rivojlanishiga ta’sir etuvchi asosiy abiotik omillarni aniqlashdan iborat bo‘ldi. Tadqiqotlar 2019-2023 yillarda Parkent tumanidagi “Baynalminal plyus”, “Changi Rasuljon”, “Shampan Akmal Mastona”, “Shampan Adash ota” va “Shampan Alixon” fermer xo‘jaliklarining turli yo‘nalishdagi tokzorlarida olib borildi. Kuzatuvlar davomida zararkunandaning rivojlanish fazalari, havo harorati va nisbiy namlik ko‘rsatkichlari hamda foydali harorat yig‘indisi o‘rganildi. Natijalarga ko‘ra, shingil barg o‘rovchisi g‘umbaklik fazasida qishlashi, bahorda o‘rtacha 15,9-16,6 ℃ havo haroratida kapalaklarning uchib chiqishi va mavsum davomida uch marotaba avlod berishi aniqlandi. Bir avlodning to‘liq rivojlanishi uchun o‘rtacha 30-35 kun va 354,2-357,4 ℃ foydali harorat yig‘indisi talab etilishi o‘rganildi. Shuningdek ikkinchi avlodning uzum mevalariga sezilarli darajada yuqori zarar yetkazishi qayd etildi. Olingan natijalar shingil barg o‘rovchisiga qarshi kurash choralarini mahalliy sharoitda optimal muddatlarda tashkil etish uchun ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi.

Kalit so‘zlar: uzum, kemiruvchi zararkunanda, oila, shingil barg o‘rovchisi, populyatsiya, dinamika, avlod, fenologiya, foydali harorat.

PHENOLOGY OF THE DEVELOPMENT OF THE GRAPE BERRY MOTH (LOBESIA BOTRANA Den. et Schiff.) UNDER THE CONDITIONS OF PARKENT DISTRICT

Abstract: This article presents the results of studies conducted to investigate the bioecological characteristics and developmental phenology of one of the major grapevine pests, the grape berry moth (Lobesia botrana Den. et Schiff.), under the conditions of Parkent District, Tashkent Region. The main objective of the study was to determine the developmental stages, generation turnover, population dynamics, and major abiotic factors affecting the development of the grape berry moth. The research was conducted in 2019–2023 in vineyards of different production types belonging to the “Baynalminal plyus”, “Changi Rasuljon”, “Shampan Akmal Mastona”, “Shampan Adash ota”, and “Shampan Alixon” farms in Parkent District. During the observations, the developmental stages of the pest, air temperature and relative humidity, as well as the accumulated effective temperature were studied. The results showed that the grape berry moth overwinters at the pupal stage, adult moth emergence begins in spring at an average air temperature of 15.9–16.6 °C, and the pest develops three generations during the season. It was established that the complete development of one generation requires an average of 30–35 days and an accumulated effective temperature of 354.2–357.4 °C. It was also recorded that the second generation causes significantly greater damage to grape berries. The obtained results provide a scientific basis for implementing control measures against the grape berry moth at optimal timing under local conditions.

Keywords: grapevine, chewing pest, family, grape berry moth, population, dynamics, generation, phenology, effective temperature.

ФЕНОЛОГИЯ РАЗВИТИЯ ГРОЗДЕВОЙ ЛИСТОВЁРТКИ (LOBESIA BOTRANA Den. et Schiff.) В УСЛОВИЯХ ПАРКЕНТСКОГО РАЙОНА

Аннотация: В статье представлены результаты исследований, проведённых по изучению биоэкологических особенностей и фенологии развития одного из основных вредителей винограда — гроздевой листовёртки (Lobesia botrana Den. et Schiff.) в условиях Паркентского района Ташкентской области. Основной целью исследования являлось определение стадий развития гроздевой листовёртки, смены поколений, динамики её популяции, а также основных абиотических факторов, влияющих на её развитие. Исследования проводились в 2019-2023 годах в виноградниках различного производственного направления фермерских хозяйств «Baynalminal plyus», «Changi Rasuljon», «Shampan Akmal Mastona», «Shampan Adash ota» и «Shampan Alixon» Паркентского района. В ходе наблюдений изучались фазы развития вредителя, показатели температуры воздуха и относительной влажности, а также сумма эффективных температур. По результатам исследований установлено, что гроздевая листовёртка зимует в стадии куколки, весной при средней температуре воздуха 15,9-16,6 °C начинается вылет бабочек, а в течение сезона вредитель развивается в трёх поколениях. Установлено, что для полного развития одного поколения требуется в среднем 30-35 суток и сумма эффективных температур 354,2-357,4 °C. Также отмечено, что второе поколение наносит значительно больший ущерб плодам винограда. Полученные результаты служат научной основой для организации защитных мероприятий против гроздевой листовёртки в оптимальные сроки с учётом местных условий.

Ключевые слова: виноград, грызущий вредитель, семейство, гроздевая листовёртка, популяция, динамика, поколение, фенология, эффективная температура.

KIRISH

Uzum – tabiatning qadimiy ne’matlaridan bir bo‘lib, insoniyat uni azaldan qadrlab kelgan. Uzum ko‘plab xalqlarning oziq-ovqat va madaniy merosining ajralmas qismiga aylanib ulgurgan. Uzumchilik qishloq xo‘jaligining iqtisodiy jihatdan yuqori ahamiyatga ega bo‘lgan tarmoqlaridan biri bo‘lib, aholini oziq-ovqat mahsulotlari bilan, qayta ishlash sanoatini esa xomashyo bilan uzluksiz ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. O‘zbekiston sharoitida uzumchilikni yanada rivojlantirish, hosildorlikni oshirish va mahsulot sifatini yaxshilash dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Bu vazifalarni samarali hal etish esa tokzorlarda uchraydigan zararkunandalarning bioekologik xususiyatlarini chuqur o‘rganishni talab qiladi.

Tokzorlarda tarqalgan zararkunandalar orasida barg o‘rovchilar (Tortricidae oilasi) alohida xavf tug‘diradi. Ular ichida shingil barg o‘rovchisi (Lobesia botrana Den. et Schiff.) eng keng tarqalgan va iqtisodiy jihatdan eng zararli turlardan biri hisoblanadi. Ushbu zararkunanda tokning gul shingillari va meva bandlariga zarar yetkazib, donalarning to‘kilib ketishi, chirish jarayonlarining kuchayishi hamda hosil miqdori va sifatining pasayishiga olib keladi.

Shingil barg o‘rovchisi (Lobesia botrana Den. et Schiff.)ning zarar yetkazish darajasi uning rivojlanish fenologiyasi, avlodlar soni va populyatsiya zichligi bilan bevosita bog‘liq. Zararkunanda rivojlanishi tashqi muhit omillari, ayniqsa havo harorati va fenologik fazalarga mos holda kechadi. Qulay iqlim sharoitida shingil barg o‘rovchisi (Lobesia botrana Den. et Schiff.) mavsum davomida bir necha avlod berib, tokzorlarga katta iqtisodiy zarar yetkazishi mumkin.

Toshkent viloyati uzumchilik rivojlangan hududlardan biri bo‘lib, Parkent tumani tabiiy-iqlim sharoitining xilma-xilligi bilan ajralib turadi. Bu hududda shingil barg o‘rovchisining tarqalishi, rivojlanish muddatlari va populyatsiya dinamikasi mahalliy iqlimga mos ravishda o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Ammo mavjud adabiyotlarda ushbu zararkunandaning aynan mazkur hudud sharoitidagi bioekologiyasi va fenologiyasi yetarlicha yoritilmagan.

Shu sababli, mazkur tadqiqotning maqsadi Toshkent viloyatining Parkent tumani sharoitida shingil barg o‘rovchisi (Lobesia botrana Den. et Schiff.)ning populyatsiyasi va rivojlanish fenologiyasini o‘rganish, uning mavsumiy dinamikasini aniqlash hamda tokzorlarda unga qarshi ilmiy asoslangan kurash choralarini takomillashtirish uchun zarur ma’lumotlar bazasini shakllantirishdan iborat.

MATERIALLAR VA USULLAR

Shu maqsadda 2019-2023 yillar mobaynida Toshkent viloyatining Parkent tumanida yetishtirilayotgan tokzorlarda uchrovchi zararkunanda hasharotlarning turlarini aniqlagan holda keyingi tadqiqotlar olib borildi.

Tadqiqotlarimiz Toshkent viloyati Parkent tumani sharoitida “Baynalminal plyus”, “Changi Rasuljon”, “Shampan Akmal Mastona”, “Shampan Adash ota” hamda “Shampan Alixon” fermer xo‘jaliklarida yetishtirilayotgan xo‘raki va kishmishbop “Qora kishmish”, “Pushti toyfi” hamda texnik-vinobop “Bayan shirey”, “Tornado” va “Risling” navli tokzorlarda olib borildi.

NATIJALAR VA MUHOKAMA

Kuzatuvlarimiz davomida may oyining birinchi dekadasida o‘rtacha 10-15 kunlik havo-harorati 15,9-16,6℃ ni tashkil etganligi hamda ushbu muddat ichida shingil barg o‘rovchisi (Lobesia botrana Den. et Schiff.) g‘umbaklik (qishlov) davrini yakunlab, kapalaklari ucha boshlaganligi kuzatildi. Kapalaklar qo‘shimcha oziqlangandan so‘ng juftlasha boshladi. May oyining ikkinchi yarmiga kelib tok poyasi va barglarida 1 donadan, 3-5 donagacha tuxum qo‘yganligi kuzatildi. Bitta urg‘ochi zot o‘rtacha 80-100 donagacha, havo harorati va nisbiy namligi optimal kelgan yillari 150-160 tagacha va aksincha yuqori ob-havo hamda past darajadagi nisbiy namlik sharoitida pushtdorlik bir necha barobargacha kamayganligi aniqlandi. Embrional rivojlanish o‘rtacha 8-10 kungacha davom etdi va may oyining uchinchi dekadasiga kelib birinchi yoshli lichinkalar harakati kuzatildi.

Lichinkalar asosan to‘p gul va shingil bilan oziqlanishi kuzatildi. 10-15 kun davomida o‘rtacha 142,2-168,6℃ foydali harorat yig‘gan lichinkalar iyun oyining ikkinchi dekadasiga kelib g‘umbak o‘rayotganligi kuzatildi. G‘umbaklik davri o‘rtacha 6-7 kun davom etdi va iyun oyining ikkinchi o‘n kunligi so‘ngida kapalaklar uchishni boshladi. Iyul oyining birinchi o‘n kunligida embrional rivojlangan tuxumlardan, birinchi yoshli lichinkalar paydo bo‘lganligi hamda optimal ob-havo sharoitida lichinkalar 8-10 kun ichida to‘liq rivojlanib, iyul oyi uchinchi dekadasiga kelib g‘umbakka aylandi. Avgust oyining birinchi va ikkinchi dekadalari oralig‘ida kapalaklar qiyg‘oz uchishi va asosan kechki navlarga tuxum qo‘yishi kuzatildi. Tuxumdan chiqqan lichinkalar uzum mevasi ichiga kirib olgan holda rivojlana boshladi. Ob-havoning salqinlashuvi natijasida ushbu jarayon sentyabr oyining ikkinchi dekadasi so‘ngiga qadar davom etdi. Voyaga etgan lichinkalar sentyabr oyi so‘ngiga borib tuproqqa tushib g‘umbakka aylandi. Bu esa bizga shingil barg o‘rovchisi qishlashga tayyorlanayotganligini anglatdi. Shingil barg o‘rovchisining bir avlodi to‘liq rivojlanishi uchun o‘rtacha 30-35 kun va 354,2-357,4℃ foydali harorat yig‘indisi kerakligi aniqlandi. (1-jadval)

1-jadval

Parkent tumani sharoitida shingil barg o‘rovchisi (Lobesia botrana Den. et Schiff.) rivojlanishining fenologik kalendari (2019-2023 yillar)

Izoh. Belgilar: ● - tuxum, ▬ - qurt (yoki lichinka), ♦ - g‘umbak, + - yetuk zot, (...) – qishlovdagi shakli.

XULOSA

Olib borilgan tadqiqotlar natijasida tokzorlarda uchraydigan zararkunandalar orasida shingil barg o‘rovchisi (Lobesia botrana Den. et Schiff.) tarqalishi, populyatsiya zichligi va zararlilik darajasi bilan alohida ajralib turishi aniqlandi.

Tadqiqotlar natijalariga ko‘ra, shingil barg o‘rovchisi Parkent tumani sharoitida g‘umbaklik fazasida qishlab, bahorda havo haroratining 15,9-16,6℃ ga yetishi bilan kapalak bosqichiga o‘ta boshlashi kuzatildi. Havo harorati va nisbiy namlikning optimal bo‘lishi ushbu zararkunandaning juftlashishi, tuxum qo‘yishi hamda embrional rivojlanish jarayonlariga bevosita ta’sir ko‘rsatishi aniqlandi.

Parkent tumani sharoitida shingil barg o‘rovchisining rivojlanish sur’ati nisbatan tez kechib, bir avlodning to‘liq rivojlanishi uchun o‘rtacha 30-35 kun va 354,2-357,4℃ foydali harorat yig‘indisi yetarli ekanligi aniqlandi. Zararkunandaning ikkinchi avlodi uzum mevalariga jiddiy zarar yetkazib, iqtisodiy ahamiyat kasb etishi qayd etildi.

Olingan natijalar shingil barg o‘rovchisining rivojlanish fenologiyasi va populyatsiya dinamikasini mahalliy tuproq-iqlim sharoitlari bilan bog‘liq holda o‘rganish muhim ekanligini ko‘rsatdi. Ushbu ma’lumotlar tokzorlarda zararkunandalarga qarshi kurash chora-tadbirlarini o‘z vaqtida va ilmiy asoslangan holda rejalashtirish, ayniqsa kimyoviy va biologik himoya tadbirlarini optimal muddatlarda qo‘llash uchun muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi.

ADABIYOTLAR

1. Бей-Биенко Г.Я., Богданов-Катьков Н.Н., Чигарев Г.А., Щеголев В.Н. Сельскохозяйственная энтомология. Москва: «Сельхозгиз», 1955. – С. 542-553.
2. Бондаренко Н.В., Пегельман С.Г., Таттар А.В. Практикум по вредным нематодам, клещам, грызунам. Ленинград: «Колос», 1980. – С. 122-127.
3. Козарь И.М. Справочник по защите винограда от болезней, вредителей и сорняков. Киев: «Урожай», 1990. – С. 53-76.
4. Лакин Г.Ф. Биометрия. – Москва: Высшая школа, 1990. – 323 с.
5. Лиовиковна М.О., Моделирование вредоносных поколений гроздевой листовертки (Lobesia botrana Den et. Schiff.) // «Первый независимый научный вестник» Вып. 1 2015. – С. 5-7.
6. Липецкая А.Д., Рузаев К.С. Вредители и болезни виноградной лозы. Москва: Государственное издательство сельскохозяйственной литературы, 1958. – С. 75-161.
7. Машарипов У., Эсонбаев Ж., Азимов Н., Файзуллаева А., Раззакова Д. Ток агробиоценозида кемирувчи зараркунандаларнинг турлари ва уларнинг тарқалиши // Agro kimyo himoya va o‘simliklar karantini. Тошкент: 2021. №1 – Б. 20-21.
8. Мигулин А.А., Осмоловский Г.Е., Литвинов Б.М. и др. Сельскохозяйственная энтомология (2-е изд.). Москва: «Колос», 1983. – С. 323-332.
9. Мирзаев М.М., Бороздин Р.Г., Фролов А.И., Джавакянц Ю.М., Табанали А.Х. Ампелография Узбекистана. Ташкент: «Узбекистан», 1984. – С. 15-16, 22-25, 28-29, 60-62, 98-99, 103-104, 116-117, 119.
10. Моисеев В.А., Давлетшина А.Г. Ўзбекистон ҳашаротлар дунёси. Тошкент: «Ўқитувчи», 1997. – Б. 25-113.
11. Муродов С.А. Умумий энтомология курси. Тошкент: «Меҳнат», 1986. – Б. 134.
12. Олимжонов Р.А. Энтомология. Тошкент: «Ўқитувчи», 1977. – Б. 191-193.
13. Орлов О.В., Юрченко Е.Г. Лет гроздевой листовертки и его статистические показатели в условиях ампелоценозов Таманского полуострова // Плодоводство и виноградарство Юга России №72(6), 2021 г. – С. 263-276.
14. Осмоловский Г.Е., Бондаренко Н.В. Энтомология. Ленинград: «Колос», 1980. – С. 316-322.
15. Поспелов С.М., Арсеньева М.В., Груздев Г.С. Защита растений. Ленинград: «Колос», 1979. – С. 330-334.
16. Поспелов С.М., Берим Н.Г., Васильева Е.Д., Персов М.П. Защита растений. Москва: «Агропромиздат», 1986. – С. 348-350.
17. Рахматов А., Юсупов А., Маматов К., Жалилов А. Токзорларни касаллик ва зараркунандалардан ҳимоя қилиш (тавсиянома). Тошкент: «ЎҲҚИТИ», 2018. – Б. 14-18.
18. Сулаймонов Б.А., Болтаев Б.С., Абдуалимов Ш.Х. Боғ, токзор ва дала экинларининг зараркунанда, касалликлари ҳамда уларга қарши кураш усуллари. Тошкент: «Наврўз», 2018. – Б. 80-87.
19. Сулаймонов Б.А., Болтаев Б.С., Анарбоев А.Р. Эргашев И.К., Муродов Б.Э., Сулаймонов О.А. Ўсимликлар клиникасида боғ, токзор ва дала экинларининг зараркунанда, касалликларини аниқлаш ҳамда уларга қарши курашиш усуллари (Монография). Тошкент: «Наврўз», 2018. – Б. 78-85.
20. Султонов К.С., Абдикаюмов З.А. Узумчилик. Тошкент: «Ideal Press», 2023. – Б. 9.
21. Талаш А.И. Влияние абиотических и антропогенных факторов на вредоносность гроздевой листовертки в ампелоценозах // Плодоводство и виноградарство Юга России №44(02), 2017 г. – С. 1-11.
22. Танский В.И. Вредоносность насекомых и методы ее изучения. – Обз. Инф. -Москва, 1975. – С. 67.
23. Тешаев Ш., Холиқов Б., Очилов Р. ва бош. Мевали боғ ва токзорларни зараркунандалардан ҳимоя қилиш бўйича тавсиянома. Тошкент: «ЎҲҚИТИ», 2019. – Б. 20-21.
24. Хўжаев Ш.Т. Умумий ва қишлоқ хўжалик энтомологияси ҳамда уйғунлашган ҳимоя қилиш тизимининг асослари (IV-нашр). Тошкент: «Yangi Nashr Nashriyoti», 2019. – Б. 233-240.
25. Хўжаев Ш.Т. Ўсимликларни зараркунандалардан уйғунлашган ҳимоя қилишнинг замонавий усул ва воситалари (қайта нашр). Тошкент: «Navro‘z», 2015. – Б. 341-353.
26. Хўжаев Ш.Т. Энтомология, қишлоқ хўжалик экинларини ҳимоя қилиш ва агротоксикология асослари. Тошкент: «Фан», 2010. – Б. 240-248.
27. Хўжаев Ш.Т. Энтомология, қишлоқ хўжалик экинларини ҳимоя қилиш ва агротоксикология асослари (III-нашр). Тошкент: «Navro‘z», 2013. – Б. 330-342.
28. Хўжаев Ш.Т., Холмурадов Э.А. Энтомология, қишлоқ хўжалик экинларини ҳимоя қилиш ва агротоксикология асослари. Тошкент: «Фан», 2009. – Б. 247-256.
29. Щеголев В.Н. Сельскохозяйственная энтомология. Москва: «Сельхозгиз», 1960. – С. 374-387.
30. Щеголев В.Н. Энтомология. Москва: «Высшая школа», 1964. – С. 294-307.
31. Эсанбоев Ш., Орипов С. Шингил барг ўровчисининг биоэкологияси, зарари ва унга қарши уйғунлашган кураш чоралари // Agro kimyo himoya va o‘simliklar karantini. Тошкент: 2019. №6 – Б. 30.
32. Юсупов А.Х. Боғ, токзорларда зараркунанда, касалликларининг биоэкологияси ва уларга қарши кураш чоралари. Тошкент: «ТошДАУ», 2018. – Б. 93-145.
33. Юсупов А.Х., Марупов А. Боғ ва токзорларни зараркунанда ва касалликлардан ҳимоя қилиш чоралари. Тошкент: «Талқин», 2009. – Б. 72-75.
34. Яхонтов В.В. Ўрта Осиё қишлоқ хўжалиги ўсимликлари ҳамда маҳсулотларининг зараркунандалари ва уларга қарши кураш. Тошкент: «Ўрта ва олий мактаб», 1962. – Б. 587-604.
35. Abdikayumov Z.A. Uzum navlarining tavsifi. Toshkent: “Tasvir”, 2023. – B. 9, 39, 97, 113, 139, 143, 147.
36. Baumgärtner J., Gutierrez A.P., Pesilillo S., Severini M. A model for the overwintering process of European grapevine moth Lobesia botrana (Denis & Schiffermüller) (Lepidoptera, Tortricidae) populations // Journal of Entomological and Acarological Research 2012; Volume 44:e2. Pages 8-16.
37. Francesco Pavan, Giorgio Stefanelli, Alberto Villani and Elena Cargnus. Influence of grapevine cultivar on the second generations of Lobesia botrana and Eupoecilia ambiguella // Insects 19 January 2018 9, 8. Pages 1-11.
38. Ioriatti C., Anfora G., Tasin M., De Cristofaro A., Witzgall P., and Lucchi A. Chemical ecology and management of Lobesia botrana (Lepidoptera: Tortricidae) // Journal of Economic Entomology August 2011 Vol. 104, no. 4. Pages 1125-1137.
39. Kimsanboyev X.X., Sulaymonov B.A., Anorbayev A.R., Rustamov A.A. Entomologiya va fitopatologiya. Toshkent: “Niso Poligraf”, 2017. – Б. 202-215.
40. Xamrayev A.Sh., Kojevnikova A.G., Sulaymonov B.A., Xushvaqtov Q.X. Aliyev Sh.K. Niyazov T.B. O‘simliklarni himoya qilish. Andijon: «Hayot», 2017. – Б. 473-478.
41. https://gd.eppo.int/reporting
42. https://lifegate.idiv.de/#phylum
43. https://researchgate.net/publication
44. https://www.catalogueoflife.org
45. https://www.gbif.org/occurrence/taxonomy
46. https://www.itis.gov/servlet
47. https://www.sciencedirect.com

UO‘K: 634.23:632.7:631.5

ZARARKUNANDALARGA QARSHI AGROTEXNIK KURASH TADBIRLARINI QONIQARLI DARAJAGACHA OLIB CHIQISH

Aminova Dildor Xolmurodovna iD

Qarshi davlat universiteti Agrokimyo va Ekologiya kafedrasi dotsenti, q/x.f.f.d

Ruziyev Rufat Zafar o‘g‘li iD

Sharof Rashidov nonidagi Samarqand davlat universiteti Agrobiotexnologiyalar va oziq-ovqat xavfsizligi instituti mustaqil izlanuvchisi

Annotatsiya: Ushbu maqolada 2023–2025-yillarda Shahrisabz, Yakkabog‘ va Qarshi tumanlaridagi gilos bog‘larida olib borilib, agrotexnik tadbirlarning bajarilish darajasi hamda ularning fitosanitar holatga ta’siri baholangan. Bog‘larni o‘simlik qoldiqlaridan tozalash, daraxtlarni eski po‘stloqlardan tozalash, sanitar kesish, shakl berish, tuproqni 25–30 sm chuqurlikda shudgorlash, yumshatish, o‘g‘itlash va sug‘orish kabi tadbirlarning samaradorligi aniqlangan. Agrotexnik tadbirlar o‘z vaqtida va to‘liq amalga oshirilgan gilos bog‘larida bog‘ o‘rgimchakkanasi (Schizotetranychus pruni Oudms.), olcha shilliq arrakashi (Caliroa cerasi L.) va gilos pashshasi (Rhagoletis cerasi L.) kabi zararkunandalar sonining sezilarli darajada kamayishi kuzatilgan.

Kalit so‘zlar: Gilos bog‘i, agrotexnik tadbirlar, zararkunandalar, fitosanitar holat, bog‘ o‘rgimchakkanasi, Schizotetranychus pruni, olcha shilliq arrakashi, Caliroa cerasi, gilos pashshasi, Rhagoletis cerasi, biologik samaradorlik, uyg‘unlashgan himoya, hosildorlik.

ДОВЕДЕНИЕ АГРОТЕХНИЧЕСКИХ МЕРОПРИЯТИЙ БОРЬБЫ С ВРЕДИТЕЛЯМИ ДО УДОВЛЕТВОРИТЕЛЬНОГО УРОВНЯ

Аннотация: В данной статье оценивается уровень реализации агротехнических мероприятий, проведенных в вишневых садах Шахрисабз, Яккабог и Карши районов в 2023–2025 годах, и их влияние на фитосанитарное состояние. Определена эффективность таких мер, как очистка садов от растительных остатков, очистка деревьев от старой коры, санитарная обрезка, формирование кроны, вспашка почвы на глубину 25–30 см, рыхление, удобрение и полив. В вишневых садах, где агротехнические мероприятия проводились своевременно и в полном объеме, наблюдалось значительное снижение численности вредителей, таких как паутинный клещ (Schizotetranychus pruni Oudms.), цикадка (Caliroa cerasi L.) и вишневая муха (Rhagoletis cerasi L.).

Ключевые слова: Вишневый сад, агротехнические меры, вредители, фитосанитарные условия, паутинный клещ (Schizotetranychus pruni), слизистая плесень вишни (Caliroa cerasi), вишневая муха (Rhagoletis cerasi), биологическая эффективность, комплексная защита, продуктивность.

BRINGING AGROTECHNICAL PEST CONTROL MEASURES TO A SATISFACTORY LEVEL

Annotation: This article assesses the implementation of agrotechnical measures carried out in cherry orchards in the Shakhrisabz, Yakkabog and Karshi districts in 2023–2025 and their impact on phytosanitary conditions. The effectiveness of measures such as clearing orchards of plant debris, removing old bark from trees, sanitary pruning, crown shaping, plowing to a depth of 25–30 cm, loosening, fertilizing, and watering was determined. In cherry orchards where agrotechnical measures were implemented promptly and in full, a significant reduction in pest numbers was observed, including the spider mite (Schizotetranychus pruni Oudms.), leafhopper (Caliroa cerasi L.), and cherry fly (Rhagoletis cerasi L.).

Key words: Cherry orchard, agrotechnical measures, pests, phytosanitary conditions, spider mite (Schizotetranychus pruni), cherry slime mold (Caliroa cerasi), cherry fly (Rhagoletis cerasi), biological efficiency, complex protection, productivity.

KIRISH

Gilos yetishtirishda yuqori va sifatli hosil olish ko‘p jihatdan bog‘larning agrotexnik holati hamda zararkunandalarga qarshi kurash tadbirlarining o‘z vaqtida va sifatli amalga oshirilishiga bog‘liq. Gilos bog‘larida bog‘ o‘rgimchakkanasi (Schizotetranychus pruni Oudms.), olcha shilliq arrakashi (Caliroa cerasi L.) va gilos pashshasi (Rhagoletis cerasi L.) kabi zararkunandalar daraxtlarning vegetativ rivojlanishi va hosil shakllanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatib, hosildorlikning pasayishiga sabab bo‘ladi. Zamonaviy uyg‘unlashgan himoya tizimida agrotexnik va mexanik tadbirlar zararkunandalar sonini kamaytirishning muhim, ekologik xavfsiz usullaridan biri sifatida qaraladi.

Bog‘larni o‘simlik qoldiqlaridan tozalash, daraxtlarni sanitar kesish va shakllantirish, eski po‘stloqlarni tozalash, tuproqqa ishlov berish, o‘g‘itlash va sug‘orish kabi agrotexnik tadbirlar daraxtlarning fiziologik holatini yaxshilash bilan birga, zararkunandalarning qishlovchi bosqichlarini kamaytirish va ularning keyingi avlodlari rivojlanishini cheklash imkonini beradi. Gilos bog‘larida bunday tadbirlarni o‘z vaqtida amalga oshirish o‘simliklarning zararkunandalar va noqulay tashqi muhit omillariga chidamliligini oshirishda ham muhim ahamiyatga ega.

Shu sababli gilos bog‘larida agrotexnik chora-tadbirlarning zararkunandalar soni va rivojlanish dinamikasiga ta’sirini o‘rganish, ularning samaradorligini baholash hamda amaliyotga samarali tavsiyalar ishlab chiqish dolzarb ilmiy-amaliy masalalardan biridir. Mazkur tadbirlarni uyg‘unlashgan o‘simliklarni himoya qilish tizimiga kiritish kimyoviy vositalarga bo‘lgan ehtiyojni kamaytirish va bog‘larning fitosanitar holatini yaxshilashga xizmat qiladi.

Qishloq xo‘jalik ekinlarini, shu jumladan, mevali bog‘larning hosildorligini oshirishda agrotexnik usul tadbirlarini o‘tkazishning amaliy ahamiyati haqida ko‘plab izlanishlar amalga oshirilib, tavsiyalar berilgan. Tadbirlar maqbul muddatlarda va sifatli tashkillashtirilganda biotopda tarqalgan zararkunandalar rivojining oldini olish, soni ko‘payadigan joylarda ularni yoppasiga qirish imkoni mavjudligi oldingi ish tajribalari va bajarilayotgan ilmiy tadqiqotlar natijalari bilan isbotlangan.

Ushbu tavsiyalar qatoriga daraxtlarning fitosanitar holatini yaxshilashga qaratilgan tadbirlar, jumladan ko‘chatlar zichligini me’yorda saqlash, daraxt turi va navlarini maqbul tanlash, kuz mavsumida shakl berish hamda sanitar kesish ishlarini amalga oshirish, mexanik shikastlangan joylarni zararsizlantirish kabi choralar kiradi. Shuningdek, bog‘larda qishlab qolgan zararkunanda va kasallik qo‘zg‘atuvchilari hamda begona o‘tlar zaxirasini kamaytirish, tuproq unumdorligini oshirish maqsadida yerga ishlov berish ishlarini (o‘g‘itlash, shudgorlash, sho‘r yuvish, yaxob suvi berish va boshqalar) belgilangan agrotexnik talablar asosida bajarish muhim ahamiyatga ega [1, 2, 3, 4, 5].

MATERIALLAR VA USULLAR

Tadqiqotlar umumiy entomologiya hamda qishloq xo‘jaligi entomologiyasida keng foydalaniladigan usul va uslublar yordamida bajarildi. Zararkunanda va entomofaglarning turini aniqlash uchun G.Ya.Bey–Bienko (Opredelitel nasekomix yevropeyskoy chasti v II–V tom), Dobrovolskiy B.V. (Opredelitel nasekomix.), agrotoksikologik tadqiqotlar Sh.T.Xo‘jaev (Insektitsid, akaritsid, biologik aktiv moddalar va fungitsidlarni sinash bo‘yicha uslubiy ko‘rsatmalar) uslubi bo‘yicha, kimyoviy va mikrobiologik vositalarning biologik samaradorligi Sh.T.Xo‘jaev, W.S.Abbot uslubidan foydalanib o‘rganildi. Tajribalardan olingan natijalar B.A.Dospexov (Metodika polevogo opita.) uslublari bo‘yicha MS EXCEL kompyuter dasturi yordamida matematik–statistik tahlil qilindi. Iqtisodiy samaradorlik N.R.Goncharov uslubi asosida hisoblandi.

NATIJALAR VA MUHOKAMA

Biroq, Qashqadaryo viloyati hududlarida ushbu tadbirlarning amalda qo‘llanish darajasi yetarli emasligi olib borilgan maxsus kuzatuvlar natijasida aniqlandi. Tadqiqotlar jarayonida tumanlar hududida joylashgan giloszorlar tanlab olinib, zararkunandalarga qarshi erta bahordan boshlab agrotexnik usullar asosida o‘tkazilgan kurash tadbirlarining samaradorligi baholandi. Shu bilan birga, agrotexnik chora–tadbirlar o‘z vaqtida tashkil etilmagan daraxtlarda zararkunanda turlarining paydo bo‘lishi, tarqalishi va ko‘payish dinamikasi hamda ularning keyingi vegetatsiya davrida yetkazadigan zarari muntazam tahlil qilindi.

Quyidagi 1–jadvalda Qashqadaryo viloyatining uchta turli tumanlarida gilos bog‘larning ahvoli, biotoplarda o‘tkazilayotgan agrotexnik chora–tadbirlarga qarab 3 qismga bo‘lib ko‘rsatilgan. Ya’ni, yuqorida qayd qilib o‘tilgan chora–tadbirlarning amalga oshirilganligiga qarab, bog‘lar: «qoniqarsiz», «o‘rtacha» va «qoniqarli» deb baholanib nazoratdan o‘tkazilgan, olib borilgan tadbirlar hisobga olindi.

Olingan natijalar tahlili shuni ko‘rsatdiki, nazoratga olingan Gilos bog‘larining 31,3% da agrotexnik tadbirlar past darajada, 35,5% o‘rtacha darajada va 26,6% qoniqarli holda amalga oshirilgan bo‘lib, mazkur maydonlarda agrotexnik kurash choralari belgilangan talablarga muvofiq o‘tkazilganligi kuzatildi.

1–jadval

Gilos bog‘larida o‘tkazilgan agrotexnik tadbirlarning qoniqarliligi Qashqadaryo viloyatining turli tumanlari, 2023–2025 yy.

Shu bilan birga, o‘rganilgan gilos bog‘larining 6,8% zararkunanda va kasalliklarga qarshi hech qanday agrotexnik tadbirlar bajarilmaganligi aniqlandi. Buning asosiy sabablaridan biri sifatida bog‘dor xo‘jaliklari tomonidan mazkur chora–tadbirlarning iqtisodiy va biologik samaradorligi yetarlicha baholanmasligi qayd etildi. Gilos daraxtlari hosilining zararkunandalar ta’sirida kamayib borayotganligi sabablari mutaxassislar ishtirokida ilmiy jihatdan asoslab berildi.

Tadqiqotlar va ishlab chiqilgan amaliy tavsiyalar natijasida 2025 yil davomida o‘rik va shaftoli yetishtiriladigan biotoplarda agrotexnik tadbirlarni qo‘llash faolligi sezilarli darajada oshganligi kuzatildi. Bu holat o‘tkazilgan ilmiy izlanishlar va amaliy tavsiyalarning samaradorligini tasdiqladi.

Tadqiqotlar olib borilgan yillarda hosil yig‘ib olingandan so‘ng bog‘lardagi to‘kilgan barglar va boshqa o‘simlik qoldiqlari yig‘ishtirib olindi hamda tuproq 25–30 sm. chuqurlikda shudgor qilindi. Natijada qishlovga ketgan zararli organizmlarning katta qismi yo‘q qilinganligi amalda isbotlandi. Bu tadbirlar meva daraxtlarining o‘sishi va hosildorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi aniqlangach, bog‘bonlar tomonidan agrotexnik chora–tadbirlarni keng qo‘llashga alohida e’tibor qaratila boshlandi.

Kuzatuv va tadqiqotlar olib borilgan gilos bog‘larida yo‘l va ariq bo‘ylarida, shuningdek, tomorqa hududlaridagi daraxtlarning singan hamda turli darajada shikastlangan novda va shoxlarini kesish, daraxtlarga shakl berish ishlari asosan kuz oylarida amalga oshirilgan. Mazkur tadbirlar o‘z vaqtida bajarilmagan hollarda esa erta bahorda tashkil etilgan bo‘lib, ko‘pchilik bog‘larda bu ishlar yuqori mas’uliyat bilan bajarilganligi aniqlandi.

Vegetatsiya davrida agrotexnik tadbirlarni belgilangan me’yorlarda amalga oshirish, jumladan tuproqni yumshatish, o‘g‘itlash va sug‘orish ishlari daraxtlarning fiziologik holatini yaxshilashga xizmat qildi. Bu esa vegetatsiya davri boshidan oxirigacha daraxtlarda tarqalgan shira turlarining oziqlanishi natijasida kelib chiqadigan zararlarga nisbatan bardoshlilikni oshirib, hosildorlikning ko‘payishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatganligi bilan izohlandi. Ushbu samaradorlik agrotexnik chora–tadbirlar o‘tkazilmagan daraxtlardan olingan hosil ko‘rsatkichlari bilan taqqoslash orqali tasdiqlandi.

Gilos daraxtida Bog‘ o‘rgimchakkanasi (Schizotetranychus pruni Oudms.)

Gilosda Olcha shilliq arrakashi (Saliroa serasi L.)

Gilosda Gilos pashshasi (Rhagoletis cerasi L.)

1–rasm. Bahor oylarida olib borilgan agrotexnik kurash tadbirlarining zararkunandalar dinamikasiga ta’siri (Qashqadaryo viloyatining Shahrisabz, Yakkabog‘ va Qarshi tumanlari, 2023–2025 yy.)

Agrotexnik tadbirlarning ahamiyati va samaradorligini gilos bog‘lari egalariga namoyish etish maqsadida mart oyida gilos daraxtlari o‘suvchi biotoplar tanlab olinib, bog‘ egalari ishtirokida tavsiya etilgan chora–tadbirlar joriy qilindi. Bu hududlarda maydonlar o‘simlik qoldiqlaridan tozalandi, daraxtlar eski po‘stloqlardan tozalash ishlaridan o‘tkazildi hamda tuproq 25–30 sm chuqurlikda shudgor qilindi. Oy davomida daraxtlar muntazam nazorat qilinib, qishlab chiqqan zararkunanda hasharotlar mexanik usullar yordamida yo‘q qilindi.

O‘tkazilgan tadbirlarning samaradorligini baholash maqsadida aprel–may oylarida zararkunandalarning rivojlanish dinamikasini o‘rganish bo‘yicha maxsus kuzatuvlar tashkil etildi. Shu bilan birga, agrotexnik kurash choralari qo‘llanilmagan nazorat maydonlarida ham ushbu davrda uchragan zararkunanda turlarining tarqalishi va rivojlanish holati o‘rganildi. Daraxtlarda tarqalgan shiralar soni hisobga olinib, olingan ma’lumotlar agrotexnik tadbirlar bajarilmagan nazorat variantlari bilan taqqoslandi (1–rasm).

Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, gilos daraxtlarida rivojlanuvchi bog‘ o‘rgimchakkanasi (Schizotetranychus pruni Oudms.)ning qishlab chiqqan avlodlari mart oyida paydo bo‘lishini kechiktirish hamda ular sonini agrotexnik tadbirlar o‘tkazilmagan maydonlarga nisbatan 70–80% gacha kamaytirish mumkinligi aniqlandi.

Aprel oyining oxiriga kelib, Schizotetranychus pruni ga qarshi agrotexnik kurash choralari qo‘llanilmagan daraxtlar barglarida zararkunanda soni 6,8–14,6 donani tashkil etgan bo‘lsa, agrotexnik tadbirlar amalga oshirilgan daraxtlarda bu ko‘rsatkich 0,5–0,8 dona atrofida bo‘lgan. May oyi oxiriga kelib zararkunanda soni nazorat variantlarida 36,3–49,2 donagacha ko‘paygan bir vaqtda, agrotexnik chora–tadbirlar to‘liq amalga oshirilgan biotoplarda uning miqdori 0,9–3,3 donadan oshmagan. Bu holat qo‘llanilgan usullarning yuqori samaradorligini tasdiqladi.

Gilos daraxtlarida olcha shilliq arrakashi (Caliroa cerasi L.) va gilos pashshasi (Rhagoletis cerasi L.) ga qarshi agrotexnik tadbirlar o‘tkazilmagan bog‘larda aprel oyi oxirigacha mos ravishda 16,3 va 8,3 donagacha ko‘payish kuzatildi. Agrotexnik choralar amalga oshirilgan daraxtlarda esa Rhagoletis cerasi soni har bir bargda 1,5–1,9 donadan oshmagan.

May oyi oxiriga kelib, agrotexnik tadbirlar qo‘llanilmagan variantlarda Caliroa cerasi soni 15,2–22,9 donagacha, Rhagoletis cerasi esa 23,1–33,6 donagacha ortib, daraxtlarga sezilarli zarar yetkazganligi qayd etildi. Tavsiya etilgan kurash choralari qo‘llanilgan gilos bog‘larida esa Caliroa cerasi soni 1,9–2,5 donadan oshmagan bo‘lib, zararlanish darajasi iqtisodiy zarar yetkazish mezonidan ancha past bo‘lgan.

Olingan natijalar agrotexnik tadbirlarning gilos bog‘larida tarqalgan asosiy zararkunanda turlari sonini kamaytirishda muhim ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatdi. Shu bilan birga, mazkur tadbirlar daraxtlarning o‘sishi va rivojlanishini yaxshilab, ularning tashqi omillarga va zararkunanda organizmlar ta’siriga nisbatan chidamliligini oshirishi isbotlandi. Natijada daraxtlarning fiziologik holati yaxshilanib, zararkunanda turlari keltiradigan iqtisodiy zarar darajasi pasayishi ta’minlandi.

Shu munosabat bilan tavsiya etilgan agrotexnik chora–tadbirlarni kuz mavsumida, mavjud texnika va ishlab chiqarish imkoniyatlaridan samarali foydalangan holda, har bir daraxt turining biologik xususiyatlari hamda o‘sish sharoitlarini hisobga olib tashkil etish maqsadga muvofiq hisoblanadi.

XULOSA

Tadqiqotlar natijasida gilos bog‘larida agrotexnik chora-tadbirlarni o‘z vaqtida va sifatli amalga oshirish zararkunandalar sonini sezilarli kamaytirishi aniqlandi. Daraxtlarni sanitar kesish, o‘simlik qoldiqlarini tozalash, eski po‘stloqlarni olib tashlash va tuproqqa ishlov berish kabi tadbirlar bog‘larning fitosanitar holatini yaxshilab, daraxtlarning o‘sishi va hosildorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. Shu sababli gilos bog‘larida agrotexnik tadbirlarni muntazam va belgilangan muddatlarda amalga oshirish zararkunandalarga qarshi ekologik xavfsiz va samarali usul sifatida tavsiya etiladi.

ADABIYOTLAR

1. Витион П.Г., Кокцинеллиды в сливовых садах центральной зоны Республики Молдова//7-я Международная научно-практическая конференция «Биологическая защита растений-основа стабилизации современных тенденций плодоводства и применении биологических и экологически малоопасных средств защиты растений агроэкосистем» НИЗР Краснодар (25-27 сентября 2012 г.). - Краснодар, 2012. - С. 73-75.

2. Teshayev Sh.J. va b. Mevali bog‘ va tokzorlarni zararkunandalardan himoya qilish bo‘yicha tavsiyanoma (tavsiyanoma). - Toshkent, 2019. - B. 12-25.

3. Shukurov X. Danakli va urug‘ mevali daraxtlarning barg o‘rovchilari va ularning entomofaglari. Qishloq xo‘jaligini innovatsion rivojlantirishda oliy va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’lim muassasalari yosh olimlarining roli. Resp. ilmiy amal. anjuman mat.to‘p. (27-28 may, 2010 y.). - Toshkent, 2010. - B. 17-97.

4. Esanboyev Sh., Muxammadiyeva M., Ucharov A., Anorbayev A. Биометод в яблоневых садах // J. Agro ilm. - T., 2015. - №4 (36). - S. 52-53.

5. Yusupov A.X. Mevali bog‘lar tangachaqanotlilari (Insecta, Lepidoptera) bioekologiyasi va ularning sonini boshqarish Avtoref. qish. xo‘j. fan. doktor. (DSc) disser. - Toshkent, 2016. - 73 b.

UO‘K: 634.8:632

HIMOYALANGAN JOYLARDA ShIRA ZARARKUNANDALARIGA QARSHI KIMYOVIY PREPARATLAR QO‘LLASHDAGI BIOLOGIK SAMARADORLIK.

Nuralieva Dilnoza Samadullaevna iD

Toshkent davlat agrar universiteti dotsenti, qishloq xo‘jaligi fanlari falsafa doktori (PhD), Toshkent, O‘zbekiston

e-mail: [email protected], mas’ul muallif

Irgasheva Nilufar Risqievna iD

Toshkent davlat agrar universiteti dotsenti, qishloq xo‘jaligi fanlari falsafa doktori (PhD), Toshkent, O‘zbekiston

e-mail: [email protected]

Annotatsiya: Ushbu maqolada, himoyalangan joylarda bodring ekinida shira zararkunandasiga qarshi qo‘llanilgan kimyoviy preparatlarning biologik samaradorligi keltirilgan bo‘lib tadqiqotlar Qashqadaryo viloyati, Qarshi tumanida joylashgan Qarshi issiqxonasida 2022- yillarda olib borilgan. Shiralarga qarshi Xen pin R, 20 % em.k. (0,1-0,2 l/ga), Kreyser, 20 % s.e.k.(0,1-0,2l/ga), Viospilan 20 % n.kuk. (0,2-0,3 kg/ga) va andoza variantga esa Mospilan, 20% n.kuk. (0,3 l/ga) qo‘llanildi va yuqori samaradorlikka erishildi.

Kalit so‘zlar: Issiqxona, zararkunanda, shira, o‘simlik, kimyoviy preparat, bodring, samaradorlik.

БИОЛОГИЧЕСКАЯ ЭФФЕКТИВНОСТЬ ПРИМЕНЕНИЯ ХИМИЧЕСКИХ СРЕДСТВ ПРОТИВ ВРЕДИТЕЛЕЙ РАСТЕНИЙ В ЗАЩИЩЕННОМ ГРУНТЕ.

Аннотация: В статье представлены данные о биологической эффективности химических препаратов, применяемых против сосущих вредителей на посевах огурца в условиях защищенного грунта. Исследования проводились в 2022 году в тепличном хозяйстве, расположенном в Каршинском районе Кашкадарьинской области. Для борьбы с сосущими вредителями использовали препараты «Хен Пин Р», 20% к.э. (0,1–0,2 л/га), «Крейсер», 20% к.э. (0,1–0,2 л/га) и «Виоспилан», 20% р.п. (0,2–0,3 кг/га), а в качестве эталона — «Моспилан», 20% р.п. (0,3 л/га); во всех случаях была достигнута высокая эффективность.

Ключевые слова: теплица, вредитель, тля, растение, химический препарат, огурец, эффективность.

BIOLOGICAL EFFECTIVENESS OF APPLICATION OF CHEMICALS AGAINST PLANT PESTS IN PROTECTED AREAS.

Abstract: This article presents the biological effectiveness of chemical preparations used against the sap-eating pest in cucumber crops in protected areas. The studies were conducted in the Karshi greenhouse located in the Karshi district of the Kashkadarya region in 2022. Against sap-eating, Hen pin R, 20% e.k. (0.1-0.2 l/ha), Kreyser, 20% e.k. (0.1-0.2 l/ha), Viospilan 20% n.k. (0.2-0.3 kg/ha), and for the standard variant, Mospilan, 20% n.k. (0.3 l/ha) were used, and high effectiveness was achieved

Key words: Greenhouse, pest, aphid, plant, chemical preparation, cucumber, efficiency.

KIRISH

Mamlakatimizda so‘nggi yillarda barcha sohalar kabi o‘simliklarni kasallik va zararkunandalardan himoya qilish sohasini rivojlantirishga ham alohida e’tibor berilmoqda. Xususan, o‘simliklar karantini va himoyasi tizimini yanada takomillashtirish, fitosanitar va oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash, mineral o‘g‘it va kimyoviy vositalarni yetkazib berish va xizmat ko‘rsatish tizimini to‘liq xususiy sektorga o‘tkazish, tashqi bozorda mahalliy qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining raqobatbardoshligini oshirish va mamlakat eksport salohiyatini kengaytirish, mineral o‘g‘itlar va agrokimyoviy xizmatlar sifatini oshirish maqsadida qator normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilindi.

Respublikamiz qishloq xo‘jaligi intensiv rivojlanayotgan bir paytda, zararli organizmlarga qarshi qo‘llash uchun bir qator, har xil sinflarga mansub bo‘lgan, o‘sib borayotgan gigienik va ekologik talablarga javob beradigan pestitsidlarni sinab joriy etish olimlar oldiga qo‘yilgan talablardan biridir.

Himoyalangan joylarda sabzavot ekinlarining zararkunandalariga qarshi kimyoviy preparatlarni ishlatishning zamonaviy talablarga mos turi va texnologiyalarini takomillashtirish talab etiladi.

Zararkunandalarga qarshi ayrim turga mansub bo‘lgan pestitsidlar ishlatilganda samarali bo‘lsa ham, ammo ekologiyaga hamda tabiiy kushandalarga nisbatan salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Ushbu holatlarni inobatga olgan holda, qishloq xo‘jalik ekinlarini zararli organizmlardan himoya qilishda xavfsiz preparatlarni qo‘llashga ehtiyoj katta.

Qishloq xo‘jaligida barcha ekinlariga va hosiliga zarar keltiradigan shiralar yumshoq, tashqi ko‘rinishi kichik hasharotlar bo‘lib, yetuk zotining kattaligi 2,5-4 mm ga teng bo‘ladi. Shiralar ikki xil qanotsiz va qanotli ko‘rinishda bo‘lib qanotli shiralar ikki juft teng qanotli, birinchi juft qanotlari ikki juft qanotlariga qaraganda uzunroq ekanligi hamda hayotiy rivojlanishi to‘liqsiz holatda bo‘lib tirik tug‘ganligi uchun shiralarda g‘umbaklik davri bo‘lmasligi aniqlangan [6; 392-394-b.].

Qishloq xo‘jaligi o‘simliklarini kimyoviy usulda himoya qilishda agrotoksikologiya fani muhim bo‘lib agrotoksikologiyada o‘simliklarni himoya qilishda ishlatiladigan kimyoviy vositalarni (pestitsidlarni) har tomonlama o‘rganishga bag‘ishlanib o‘simliklarni saqlashga kimyoviy usul ham yetakchi o‘rinni egallaydi va kutilmagan samaraga tez erishilishi aniqlangan [5,6,7,8,9].

MATERIALLAR VA USULLAR

Kimyoviy kurashga kirishishdan oldin avval zararkunandalar keltiradigan iqtisodiy zarar miqdor mezoni (IZMM) bilish zarur. Bunda zararkunanda soni ko‘p kamligini va o‘simlikni zararlash darajasi hisobga olgan holda kimyoviy kurash chorasini qo‘llaganda hosildorlikdan keladigan foyda sarf harajatdan kamida bir barobar ortiq bo‘lishi kerak.

Pestitsidlarni biologik samaradorligini aniqlash W.Abbott formulasi yordamida amalga oshirildi [1; 265-267-b.].

Bunda, Bs – biologik samaradorlik, %

A – tajribada ishlovdan oldin zararkunanda soni, dona

a – tajribada ishlovdan so‘ng zararkunanda soni, dona

V – nazoratda ishlovdan oldin zararkunanda soni, dona

v – nazoratda ishlovdan so‘ng zararkunanda soni, dona

Biologik va kimyoviy himoya qilish vositalarini xo‘jalik va iqtisodiy samaradorligini aniqlash tajribani nazoratga nisbatan taqqoslab o‘tkazildi. Buning uchun, A.F.Chenkin [3;27-b.] va Sh.T.Xo‘jaevning uslubiy qo‘llanmalaridan foydalanildi [4; 125-144-b.].

Ilmiy izlanishlardagi statistik tahlillar A.K.Gar, B.A.Dospexov uslubiy qo‘llanmalari asosida hisoblandi [2; 25-340-b.].

NATIJALAR VA MUHOKAMA

Olib borilgan tadqiqot 2018-2020 yillarda, Qashqadaryo viloyati Qarshi tumani issiqxonalarida bodring ekinida poliz shirasiga qarshi kimyoviy insektitsidlarning samaradorligi aniqlash uchun qator tajribalar o‘tkazildi.

Tajribalar bodringning kuzgi – qishgi mavsumda ekilgan gibrid shaklida o‘tkazildi (1-jadvalga qarang).

1-jadval

Himoyalangan joyda shiraga qarshi sinalgan kimyoviy preparatlarning biologik samaradorligi (Qashqadaryo viloyati. Qarshi tumani “Qarshi issiqxonasi” Bodringni “Orzu F₁” duragayi 2020 y).

NSR₀₅ 2,5

Xen pin R, 20 % em.k. (0,1-0,2 l/ga) sinalgan variantda 21-chi kuni shiralarning nobud bo‘lishi 94,3- 98,2 % ni tashkil qildi. Kreyser, 20 % s.e.k.(0,1-0,2l/ga) qo‘llangan variantlarda 14-chi kuni 84,4-90,0 % samara olingan bo‘lsa, 21-chi kuni 93,0-97,8 % ni tashkil etdi. Viospilan 20 % n.kuk. (0,2-0,3 kg/ga) qo‘llanilgan variantda esa 14-chi kuni 83,5-90,3 % samaradorlikka erishilgan bo‘lsa 21-chi kunga kelib 94,2-97,9 % samaradorlikka erishildi.

XULOSA

Olib borilgan tadqiqotlar natijasida himoyalangan joylarda bodring o‘simligida uchraydigan zararkunandalar orasida poliz shirasi (Aphis gossypii Glov.)ning issiqxonada sharoitida tarqalishi, populyasiya zichligi va bodring o‘simligida keltiradigan zararlilik darajasi boshqa zararkunandalardan alohida ajralib turishi aniqlandi.

Yuqorida jadvalda keltirilgan dorilar himoyalangan joylarda poliz shirasiga qarshi yuqori samaradorlikni ko‘rsatgani uchun ishlab chiqarishga yuqori sarf me’yorlarida tavsiya etildi va Davlat kimyo komissiyasining ro‘yxatiga kiritish uchun taqdim etildi.

ADABIYOTLAR

1. Abbot W.S. A method of computing the effectiveness of an insecticide con. Entomol. – 1925. – V.18. - №3. – P. 265-267
2. Доспехов Б.Д. Методика полевого опыта – Москва: «Колос», 1986. -С. 25-340.
3. Ченкин А.Ф. Методика определения экономической эффективности использования в сельском хозяйстве результатов НИИ и опытно-конструкторских работ, новой техники, изобретений и рационализаторских предложений НТС МСХ СССР. – М.: ВНИИТЭИСХ, 1979. - №7. – 27 с.
4. Хўжаев Ш.Т. Инсектицид, акарицид биологик фаол моддалар ва фунгицитларни синаш бўйича услубий кўрсатмалар. Тошкент: Давлат кимё комиссияси, 2004. –103 б.
5. Хўжаев Ш.Т. Кимёвий усул: кеча ва бугун // Ўсимликлар ҳимояси ва карантини журнали. – 2010. - №1. – Б.16-17
6. Хўжаев Ш.Т. Энтомология, қишлоқ хўжалик экинларини ҳимоя қилиш ва агротоксикология асослари (II-нашр.). –Тошкент, 2010. – Б. 190-228.
7. Хўжаев Ш.Т. Ўсимликларни уйғунлашган ҳимоя қилиш тизими ва унинг таркибидаги биологик усулнинг тузилиши ва моҳияти. – Тошкент: “Munis design group”, 2013а. – 100 б.
8. Хўжаев Ш.Т. Кичкина ширанинг катта зарари // Маърузалар тўплами (республика-амалий анжумани, 4-5.XII. 2013 й.). – Тошкент: УзПИТИ, 2013б. – Б. 392-394.
9. Нуралиева Д.С. “Иссиқхоналарда бодрингни сўрувчи ҳашарот зараркунандалардан ҳимоя қилиш тизимини такомиллаштириш” диссертация автореферати. Тошкент 2023 й.

UO‘K: 634.574. 632.:

XANDON PISTADA QALQANDORLAR – DIASPIDIDAE OILASI VAKILLARINING RIVOJLANISHI VA ZARARI

Ravshanov Davronbek G‘ulom o‘g‘li iD

mustaqil izlanuvchi

e-mail: [email protected]

Xujayev Otabek Temirovich iD

q.x.f.n.

e-mail: [email protected]

Annotatsiya: Jizzax viloyati iqlim sharoitida qalqandorlar oilasi vakillaridan Pista qalqondori, Binafsha tusli qalqondor va Kaliforniya qalqondor turlari mavjudligi 2023-2025-yillarda aniqlangan. Xandon pistada Pista qalqondori aprel-sentyabr oylarida rivojlanib 2-3 ta avlod, Binafsha tusli qalqondori may-sentyabr oylarida rivojlanib 2 ta avlod va Kaliforniya qalqondori aprel-oktyabr oylarida rivojlanib 3-4 tagacha avlod berib rivojlanishi qayd etilgan.

Kalit so‘zlar. Xandon pista, zararkunanda, qalqandor, bioekologik xususiyatlari, rivojlanishi, qarshi kurash, ekologik, biologik va kimyoviy choralari.

РАЗВИТИЕ И ВРЕДОНОСНОСТЬ ЩИТОВОК — СЕМЕЙСТВА DIASPIDIDAE НА ФИСТАШКЕ (PISTACIA VERA L.)

Аннотация. В климатических условиях Джизакского региона в 2023-2025 годах было обнаружено присутствие видов Parlatoria pistaciae, Parlatoria oleae, и Quadraspidiotus perniciosus из семейства Scutellaria. У фисташек Parlatoria pistaciae развивается в апреле-сентябре с 2-3 поколениями, Parlatoria oleae в мае-сентябре с 2 поколениями, а Quadraspidiotus perniciosus в апреле-октябре с 3-4 поколениями..

Ключевые слова: Вредитель фисташек, вредитель, щитник, биоэкологические характеристики, развитие, борьба, экологические, биологические и химические меры.

DEVELOPMENT AND HARMFULNESS OF SCALE INSECTS OF THE FAMILY DIASPIDIDAE ON PISTACHIO (PISTACIA VERA L.)

Abstract: Between 2023 and 2025, species of the Scutellaria family Parlatoria pistaciae, Parlatoria oleae, and Quadraspidiotus perniciosus were detected in the Jizzakh region. Pistacia scutellaria develops in 2-3 generations from April to September, purple scutellaria develops in 2 generations from May to September, and Californian scutellaria develops in 3-4 generations from April to October.

Keywords: Scutellaria, pest, pistachio marginal aphid, bioecological characteristics, development, control, ecological, biological and chemical measures.

KIRISH

Xandon pista – P.vera o‘simligi Markaziy Osiyo mamlakatlarida qadimdan yetishtirib kelinayotgan yong‘oq mevali o‘simlik hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasining tog‘ oldi hududlarida keng tarqalgan. Xandon pista daraxtlari turli xil zararkunanda: kanalar va hasharotlar, ayniqsa, bo‘g‘imoyoqlilar uchun sevimli ozuqa manbai bo‘lib xizmat qiladi. Undan tashqari qushlar, kalamush va sichqonlarning ham sevimli ozuqasidir [1, 3, 4.].

Xandon pista daraxtida zararkunandalar bilan kurashishda agrotexnik usullar, masalan, qishloq xo‘jaligi chiqindilarini tozalash va daraxtlarni to‘g‘ri parvarish qilish muhim ahamiyatga ega [2, 3, 4, 10.].

Eronda xandon pista bilan bog‘liq uchta psyllid turi mavjud. Oddiy pista psyllidi, Agonoscena pistaciae, butun mamlakat bo‘ylab pista yetishtiruvchi mintaqalarda va yovvoyi pista yetishtiruvchi hududlarda tarqalgan. Bundan tashqari, yana ikkita psyllid turi, xinjuk psyllidi, Agonoscena bimaculata va bargli pista psyllidi, Megagonoscena viridis, Pistacia atlantica P.mutica, Pistacia khinjuk va Pistacia vera kenja turlarida uchraydi. Agonoscena pistaciae Erondagi mahalliy hasharot bo‘lib, hozirda mamlakatning pista yetishtiruvchi hududlaridagi eng jiddiy zararkunanda hisoblanadi. Psyllid nimfalari va yetuklarining ko‘p sonli populyatsiyasining mavjudligi yadro rivojlanishida jiddiy muammolarni keltirib chiqaradi, keyinchalik kurtaklarning tushishi va barglarini to‘kilishiga olib keladi. Bu zarar nafaqat joriy yildagi hosilga, balki keyingi ikki yildagi hosilga ham ta’sir qiladi va shuning uchun katta iqtisodiy zarar yetkazadi. Agonoscena bimaculata tog‘li hududlarda tarqalgan va hozirda asosan P.khinjukda yashaydi. U madaniy pista plantatsiyalarida iqtisodiy ahamiyatga ega emas, garchi u mamlakatning ba’zi joylarida P.khinjukga jiddiy zarar yetkazsa ham. U multivoltin bo‘lib, asosan yashirin joylarda ko‘payadi. Psyllid koloniyasi odatda juda zich mevali klasterlarda, ayniqsa vegetatsiya mavsumining boshida paydo bo‘ladi va keyin bahorning o‘rtasidan kech kuzgacha bir-biriga bog‘langan barglar orasida zich koloniya hosil qiladi. Megagonoscena viridis Eronda madaniy xandon pista daraxtlarining qadimgi zararkunandasi bo‘lib, mahalliy zararli zararkunanda hisoblanadi. U univoltin bo‘lib, yosh va tez o‘sadigan barg to‘qimalarida o‘sishning o‘zgarishiga olib keladi va erta bahorda bargning chetidan notekis deformatsiyalarni hosil qiladi. Zararlangan barg barglari rulon shaklida paydo bo‘ladi. M.viridisda tuxum diapozasi sodir bo‘ladi, unda may oyining oxirida kurtak va novda orasidagi burchak ostida qo‘yilgan tuxumlar keyingi yil aprel oyida chiqadi [3, 4, 5, 6.].

Dunyo mamlakatlarida bugungi davrga kelib tadqiqotchi olimlar tomonidan olib borilgan tadqiqot natijalari, adabiyot tahlili shuni ko‘rsatadiki, xandon pista zararkunandalarining biologiyasi, tarqalishi va ularga qarshi kurash usullarini o‘rganishga kompleks yondashuv samaraliroq himoya chora-tadbirlarini ishlab chiqish, hosil yo‘qotishlarini kamaytirish va yong‘oq-mevali bog‘larining barqaror ishlashini ta’minlashga imkonini beradigan tadqiqotlar olib borilgan bo‘lsa-da har bir mintaqani iqlim sharoitidan kelib chiqib, shu hududda mavjud zararkunandalarining rivojlanish xususiyatlarini o‘rganish asosida har bir hududning iqlimiga mos himoya usullarini ishlab chiqishni taqoza etmoqda [7, 9.].

Yuqoridagi muammolardan kelib chiqib O‘zbekiston iqlim sharoitida xandon pistaning zararkunandalari, xususan, qalqondorlar oilasi vakillarining tarqalishi, zarari, bioekologik xususiyatlarini o‘rganish asosida uyg‘unlashgan himoya qilish tizimini ishlab chiqishga qaratilgan tadqiqotlar olib borildi.

Tadqiqot o‘tkazilgan joy va usullar. Dala tajribasi, Jizzax viloyati iqlim sharoitida 2023-2025 yillar davomida 15-30 yoshgacha bo‘lgan xandon pista plantatsiyalarida olib borildi. Qalqandorlarni aniqlash uchun vegetatsiya davrida mart-oktyabr oylarida tizimli monitoring kuzatuvlari olib borildi. Zararkunandalarni aniqlash, zararlilik darajasini o‘rganish uchun standart usullardan foydalangan holda, daraxtning tana va shox qismlari, yosh kurtaklari, meva tugunchalari va gullari, barglari hamda mevalari turli o‘simlik qismlaridan namunalar olinib tahlil qilindi. Turlarni aniqlash uchun taksonomik kalitlar va mikroskopik usullar, shuningdek, keyingi tahlil uchun fotosurat hujjatlari qo‘llanildi. Ma’lumotlarni tahlil qilish uchun o‘rtacha zararkunandalar soni va o‘simlikka zararlilik ko‘rsatkichlarining o‘rtasidagi farqlarini aniqlash kabi statistik usullardan foydalanildi [8.].

NATIJALAR VA MUHOKAMA

Qalqandorlar – Diaspididae oilasi vakillaridan Pista qalqondori (P.pistaciae), Binafsha tusli qalqondor (P.oleae) va Kaliforniya qalqondori (Q.perniciosus) 3 ta turi mavjudligi 2023-2025-yillar davomida Samarqand va Jizzax viloyati iqlim sharoitida xandon pista plantatsiyalarida olib borilgan kuzatuvlarda aniqlandi.

Jizzax viloyati iqlim sharoitida xandon pistada Pista qalqondori (P.pistaciae) aprel-sentyabr oylarida rivojlanib 2-3 ta avlod, Binafsha tusli qalqondori (P.oleae) may-sentyabr oylarida rivojlanib 2 ta avlod va Kaliforniya qalqondori (Q.perniciosus) aprel-oktyabr oylarida rivojlanib 3-4 tagacha avlod berib rivojlanishi qayd etildi (1-jadval).

1-jadval.

Jizzax viloyati iqlimi sharoitida xandon pistada o‘simligida qalqondorlarning fenologik rivojlanishi

Dala tajribasi, Jizzax vil, G‘allaorol t, O‘rmon xo‘jaligi ilmiy-tadqiqot instituti Pistachilik ilmiy-tajriba stansiyasi 2023-2025 yy.

Barcha qalqondorlar barg, navda va meva shirasi bilan oziqlanadi, o‘simlik shirasini so‘rish natijasida barg to‘qimalari zaiflashadi, o‘simlikning rivojlanishi susayadi va hosilni kamayishiga olib keladi (2-jadval).

2-jadval.

Jizzax viloyati iqlimi sharoitida xandon pistada qalqondorlarning Zarar turlari bo‘yicha taqqoslash

Dala tajribasi, Jizzax vil, G‘allaorol t, O‘rmon xo‘jaligi ilmiy-tadqiqot instituti Pistachilik ilmiy-tajriba stansiyasi 2023-2025 yy.

Qalqondorlarning ko‘rsatkichlari bo‘yicha eng xavflisi, eng ko‘p avlod beradigani va eng ko‘p zarar yetkazadigani Kaliforniya qalqondori hisoblanadi. Kaliforniya qalqondoriga qarshi kurashish uchun eng muhim davrlar mart oxiri – aprel boshida qishlovchi shakllariga qarshi ishlov, may I-II-o‘n kunligida, 1-avlodga qarshi kurash, iyun II – iyul I-o‘n kunligida, 2-avlodga qarshi ishlov, avgust I-o‘n kunligida 3-avlodiga qarshi va kuz fasli sanitar kesish, shakl berish hamda qo‘rigan shox-shabbalarni va o‘simlik qoldiqlarini tozalash natijasida qalqandorlarning keyingi yil rivojlanishi va zararini 20-30 % gacha kamaytirish mumkin.

Yuqorida o‘tkazilgan tadqiqot natijalaridan kelib chiqib quyidagilarni xulosa qilishimiz mumkin.

1. Jizzax viloyati iqlim sharoitida olib borilgan tadqiqot kuzatuvlarimizda qalqandorlar oilasi vakillaridan Pista qalqondori, Binafsha tusli qalqondor va Kaliforniya qalqondor turlari mavjudligi 2023-2025-yillar davomida Jizzax viloyati iqlim sharoitida xandon pista plantatsiyalarida olib borilgan kuzatuvlarda aniqlandi.

2. Jizzax viloyati iqlim sharoitida xandon pistada Pista qalqondori aprel-sentyabr oylarida rivojlanib 2-3 ta avlod, Binafsha tusli qalqondori may-sentyabr oylarida rivojlanib 2 ta avlod va Kaliforniya qalqondori aprel-oktyabr oylarida rivojlanib 3-4 tagacha avlod berib rivojlanishi qayd etildi.

3. Qalqondorlar ichida eng xavflisi, eng ko‘p avlod beradigani va eng ko‘p zarar yetkazadigani Kaliforniya qalqondori ekanligi qayd etildi. Kaliforniya qalqondoriga qarshi kurashish uchun eng muhim davrlar mart oxiri – aprel boshida qishlovchi shakllariga qarshi ishlov, may I-II-o‘n kunligida, 1-avlodga qarshi kurash, iyun II – iyul I-o‘n kunligida, 2-avlodga qarshi ishlov, avgust I-o‘n kunligida 3-avlodiga qarshi va kuz fasli sanitar kesish, shakl berish hamda qo‘rigan shox-shabbalarni va o‘simlik qoldiqlarini tozalash tavsiya etiladi.

ADABIYOTLAR

1. Ахмедов Ш.Б., Рахимова Н.М. Биология и вредоносность тлей на фисташке настоящей. /Сельскохозяйственная энтомология, 12(3), 2018. – C. 45-52.
2. Бекмуродов А.К. Щитовки и мучнистые червецы в орехоплодовых садах: диагностика и методы борьбы. Журнал защиты растений, 15(2), 2020. – C. 34-41.
3. Бектурсунова Л.И. Сосущие вредители фисташки настоящей в орехоплодовых насаждениях. //Ilm-Fan Xabarnomasi jurnali ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025. – B. 701-705. https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
4. Джураев Т.Т., Каримова Л.Р. Влияние сосущих вредителей на продуктивность фисташковых насаждений. /Агрономия и садоводство, 8(1), 2019. – C. 22-30.
5. Иванов П.В., Смирнова Е.А. Интегрированные методы защиты орехоплодовых культур от сосущих насекомых. /Современное садоводство, 6(4), 2021. – C. 56-63.
6. Кадыров М.С. (2017). Мониторинг численности сосущих вредителей в орехоплодовых насаждениях. //Вестник сельскохозяйственных наук, 11(5), 2017. – C. 18-25.
7. Чернова Г.М., Хамзаев А.Х., Эшанкулов Б.И., Шайматов О.А. Ғарбий Тян-Шаннинг тоғолди лалмикор ерларида хандон пистани саноат плантацияларида ўстириш технологиясини такомиллаштириш. – Тошкент: 2019. – Б. 5-60.
8. Яхонтов В.В. Вредители сельскохозяйственных растений и продуктов. – Тошкент, 1962, – С.85-86.
9. Eshankulov, B. Culture of Common Pistachio Present in Central Asia on the Basis of Bio-Ecological and Morphological Features of This Nut-Bearing Species. Int. J. Sci. Res. 2017, 6, 775–777.
10. Li Х., Chan V. (2019). Ecology and management of sap-sucking pests inpistachioorchards. Journal of Agricultural Science, 14(2), 2019. – P. 77-85.

UO‘K: 632.913.1

BUG‘DOYDAN YUQORI VA SIFATLI DON HOSILI OLISHDA SAMARALI CHORA-TADBIRLAR

Amirqulov Otabek Saydullayevich iD

Qarshi davlat texnika universiteti "Qishloq xo‘jalik mahsulotlarini yetishtirish va qayta ishlash texnologiyasi" kafedrasi dotsenti, qishloq xo'jaligi fanlari falsafa doktori (PhD)

e-mail: [email protected]

Tilakmurodov Jo‘rabek Maxmadshox o‘g‘li iD

Qarshi davlat texnika universiteti

e-mail: [email protected]

ANNOTATSIYA. Maqolada bug‘doydan yuqori va sifatli don hosili yetishtirishda samarali kimyoviy kurash choralarining ahamiyati yoritilgan. G‘alla maydonlarini zararkunandalar, kasalliklar va begona o‘tlardan himoya qilish, o‘g‘itlash hamda sug‘orish tadbirlarini o‘z vaqtida amalga oshirish bo‘yicha tavsiyalar berilgan. Insektitsid va fungitsidlarni qo‘llash me’yorlari keltirilgan.

Kalit so‘zlar: Bug‘doy, g‘alla, zararkunanda, kasallik, begona o‘t, kimyoviy kurash, hosildorlik, o‘g‘itlash, sug‘orish.

ЭФФЕКТИВНЫЕ МЕРЫ ПО ПОЛУЧЕНИЮ ВЫСОКОГО И КАЧЕСТВЕННОГО УРОЖАЯ ЗЕРНА ПШЕНИЦЫ

АННОТАЦИЯ. В статье освещается значение эффективных химических мер защиты при выращивании высокого и качественного урожая зерна пшеницы. Приведены рекомендации по своевременной защите посевов от вредителей, болезней и сорной растительности, а также проведению подкормки и орошения. Представлены нормы применения инсектицидов и фунгицидов для повышения урожайности и качества зерна.

Ключевые слова: Пшеница, зерно, вредители, болезни, сорняки, химическая защита, урожайность, удобрение, полив.

EFFECTIVE MEASURES FOR OBTAINING HIGH AND HIGH-QUALITY WHEAT GRAIN YIELDS

ANNOTATION. The article highlights the importance of effective chemical protection measures for obtaining high and high-quality wheat grain yields. Recommendations are provided on the timely protection of wheat crops against pests, diseases, and weeds, as well as on proper fertilization and irrigation. Application rates of insecticides and fungicides aimed at increasing yield and grain quality are also presented.

Key words: Wheat, grain, pests, diseases, weeds, chemical control, yield, fertilization, irrigation.

KIRISH

Davlatimizda aholi sonining kun sayin ko‘payib borishi bilan don va don mahsulotlariga bo‘lgan talab yildan-yilga ortmoqda. Xalqimizni donga bo‘lgan ehtiyojini to‘la ta’minlashda g‘alla ekinlari hosildorligini oshirish, dehqonchilik madaniyatini yuksak hisoblash, urug‘chilikni yaxshilash, yuqori avlodli urug‘lik ekish bilan bir vaqtda, g‘allazorlardagi hosilni kasalliklar, begona o‘tlar va zararkunandalardan himoya qilish eng muhim dolzarb ahamiyatga ega hisoblanadi.

Joriy yilda Respublikamizda don hosili uchun 947,1 ming gektardan ortiqroq maydonlarga kuzgi boshoqli don ekinlari ekilgan bo‘lib, shundan asosiy erta, maqbul muddatlarda ekilgan g‘alla nihollari bugungi kunda naychalash va ayrim erta maydonlar boshoqlash davrida rivojlanganligi ma’lum.

G‘allazorlarda zararkunanda hasharotlar, kasalliklar va begona o‘tlar paydo bo‘lish muddati bir vaqtga to‘g‘ri kelganda insektitsid, fungitsid va gerbitsidlarni qo‘shib ishlatish yaxshi samara berishi bilan birga, ortiqcha sarf-xarajatlarni tejab qolish imkoni bo‘ladi [1].

Aprel oyida boshoqli don ekinlarining jiddiy zararkunanda hasharotlaridan: shilliqqurt, zararli xasva, bug‘doy tripsi, shira kabi hasharotlar katta maydonlarni zararlashi ta’kidlanadi. Shuningdek, g‘alla maydonlari zararlanishini inobatga olib, doimiy kuzatuvlar va qarshi kurash choralarini ertaroq amalga oshirish kerakligi keltirib o‘tilgan [2]. Respublikamizda bugungi kunda g‘allachilik sohasi barqarorligini ta’minlash, don sifatini yaxshilash muammolarining asosiy yechimi tashqi muhitning noqulay omillariga, kasallik va zararkunandalarga chidamli, mahsuldor, don sifati bo‘yicha kuchli va qimmatbaho bug‘doy talablariga javob beradigan navlarini yaratish va joriy etish, ekinning mineral oziqalarga, ayniqsa azotli o‘g‘itlarga talabini butun o‘suv davri davomida ta’minlanib turish va boshqa agrotexnologik tadbirlarni yuqori saviyada o‘tkazilishiga bog‘liqdir [3].

Bu yil qish oylarida havoning quruq iliq kelishi, mart oyining birinchi o‘n kunligida esa ser-yog‘in havo haroratining past kelishi oqibatida g‘alla maydonlaridagi begona o‘tlar, kasalliklar va zararkunandalarning avj olishiga va rivojlanishiga qulay sharoit yaratadi.

G‘allani oziqlantirish, sug‘orish hamda begona o‘tlarga, kasalliklarga va zararkunandalarga qarshi kurash choralari har yilgiga nisbatan 5-10 kun kechikib amalga oshirilmoqda. G‘allachilikda aprel oyi g‘alla hosilining taqdirini belgilaydigan muhim oylardan biri hisoblanadi. Boshoqli don ekinlaridan yuqori hosil olish uchun bu davrda zarur bo‘lgan muhim agrotexnik chora-tadbirlarni, begona o‘tlarga, kasalliklarga va zararkunandalarga qarshi kurashni o‘z vaqtida, sifatli amalga oshirish yuqori don hosili olishni ta’minlaydi.

MATERIALLAR VA USULLAR

Tadqiqotlar g‘alla yetishtiriladigan sug‘oriladigan maydonlarda olib borildi. Tadqiqot obyekti sifatida kuzgi bug‘doy ekinlari olindi. Tajriba davomida bug‘doyning o‘sishi va rivojlanishi, ekinlarning zararkunandalar, kasalliklar hamda begona o‘tlar bilan zararlanish darajasi o‘rganildi. G‘alla maydonlarida agrotexnik tadbirlar, jumladan, mineral o‘g‘itlar bilan oziqlantirish, sug‘orish va barg orqali oziqlantirish ishlari amalga oshirildi.

Zararkunanda hasharotlarga qarshi iqtisodiy zarar yetkazish mezonlari asosida ruxsat etilgan insektitsidlar, zamburug‘li kasalliklarga qarshi esa fungitsidlar qo‘llanildi. Preparatlarning belgilangan me’yorlari asosida ishchi eritmalar tayyorlanib, gektariga 250–300 litr miqdorda sarflandi. Tajriba davomida g‘alla maydonlarida doimiy kuzatuvlar olib borilib, o‘simliklarning zararlanish darajasi, o‘sish va rivojlanishi hamda hosildorlik ko‘rsatkichlari aniqlandi. Olingan natijalar qishloq xo‘jaligi ekinlarida dala tajribalarini o‘tkazish bo‘yicha umumqabul qilingan uslubiy yondashuvlar asosida tahlil qilindi.

NATIJALAR VA MUHOKAMA

Bundan tashqari aprel oyida g‘alla maydonlarini bahorgi oziqlantirish ishlarini g‘allaning rivojlanish holatiga ko‘ra, optimal muddatlarda ekilgan, rivojlanish naychalash davri bo‘lgan g‘alla maydonlariga fizik holda 250-300 kg dan, kech ekilgan rivoji past g‘alla maydonlariga azotli o‘g‘itlarni o‘zlashtirish holatiga qarab ikki martadan, bunda 1-nchi oziqlantirish gektariga 200-250 kg dan, 15-20 kun so‘ng 2-nchi oziqlantirish gektariga fizik holda 100-150 kg me’yorda tavsiya qilinadi.

Hozirda tashkil etilgan g‘allachilik klasterlari va dehqon-fermer xo‘jaliklariga shuni ta’kidlash joizki, azotli mineral o‘g‘itlar bilan oziqlantirilgan maydonlarda hududlarning tuproq va iqlim sharoitini hisobga olib g‘alla maydonlarini 600-700 m³ me’yorda sug‘orishni sifatli o‘tkazish, gektariga 5 tonna mahalliy chirigan o‘g‘it hisobida sug‘orishni sharbat usulida amalga oshirilishi berilgan mineral o‘g‘itlarning o‘z samarasini yanada oshiradi.

Bug‘doy naychalash fazasida namlik va oziq moddalar yetishmasligi hosildorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu holatga ko‘ra, aprel oyida g‘alla maydonlarida namlikni cheklangan dala nam sig‘imiga (ChDNS) nisbatan 70-75 foiz bo‘lishini ta’minlash hamda azotli o‘g‘itlarning yillik me’yorini 40-50 foizini fizik holda 250-300 kg dan qo‘llash muhimdir.

Barg orqali suspenziyali ishlov o‘tkazilganda ayniqsa rivoji past kech ekilgan g‘alla maydonlarida g‘allaning rivoji tezlashadi va mahsuldor poyalarning shakllanishiga hamda hosildorlikning ortishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. G‘allaga suspenziya bilan ishlov berilganda gektariga 15-20 kg dan karbamidni 300 litr ishchi eritma bilan 1-2 marta ishlov berish yoki o‘simliklarni o‘sish rivojlanishini jadalashtiruvchi tarkibida gumin kislotalari bo‘lgan biopreparatlar bilan barg orqali oziqlantirish tavsiya qilinadi.

Aprel oyida boshoqli don ekinlarini shilliqqurt, zararli xasva, bug‘doy tripsi, g‘alla shirasi, g‘alla arrakashi zararkunanda hasharotlari zararlaydi. Ushbu zararkunandalarga qarshi, iqtisodiy zarari me’yoridan ortiq bo‘lsa, ruxsat etilgan insektitsidlardan Karate 5% li e.k.-0,15 l/ga, Karbofos 50% em.k.-1,5-2,0 l/ga, Detsis 2,5% li em.k.-0,25 l/ga, Buldok 2.5% em.k.-0,5 l/ga, Faskord 0,15 l/ga, Tsipermetrin 0,2 l/ga preparatlari bilan gektariga 250-300 litr ishchi eritma tayyorlab ishlov o‘tkazish lozim.

Joriy yilning ser-yog‘in, namlikning yuqori bo‘lishi g‘alla maydonlarida zamburug‘li kasalliklardan sariq, qo‘ng‘ir zang, septarioz, un-shudring va fuzarioz epidemiyasi kuchli rivojlanishi, atrofga keng tarqalishi oqibatida g‘alla maydonlaridan 25-30 foizgacha don sifati va hosildorlikning kamayishiga olib keladi. G‘alla maydonlaridagi zamburug‘li kasalliklarni oldini olish va qarshi kurash uchun Folikur BT 0.3-0.5 l/ga, Kolasal 0.3-0.5 l/ga, Folkon 0.3-0.5 l/ga, Impakt 0.3-0.5 l/ga, Alto-super 33 foizli e.k. 0.3 l/ga, Titul Duo gektariga 0,2 litr, Entolikur gektariga 0,3-0,5 litr me’yorda gektariga 250-300 litr ishchi eritma tayyorlab kimyoviy qarshi kurash o‘tkazish tavsiya etiladi.

XULOSA

Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash joizki, g‘alla yetishtiruvchi fermerlarimizga g‘alla maydonlarining kasalliklar, begona o‘tlar va zararkunandalardan zararlanishini inobatga olib, doimiy dala kuzatuvlarini kuchaytirishi va ularga qarshi kurash choralarini o‘z vaqtidan kechiktirmasdan amalga oshirish tavsiya qilinadi.

ADABIYOTLAR

1. Rajabov B., Tulepov S., Po‘latov Z., Bekchanov Z., Urazboyev A., Suyarov M. Maysa parvarishidagi dolzarb vazifalar // O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi jurnalining ilmiy ilovasi. – Toshkent, 2010. – №3. – B. 5.
2. Siddiqov R. G‘allakorning dolzarb yumushlari // O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi jurnalining ilmiy ilovasi. – Toshkent, 2016. – №4. – B. 8.
3. Siddiqov R.I., Egamov I.U., Mansurov A.M. O‘zbekiston Respublikasida ekishga tavsiya etilgan hamda istiqbolli kuzgi bug‘doy navlarini tavsifi va ularning yetishtirish agrotexnologiyasi bo‘yicha «Tavsiyanoma». – Andijon, 2014. – B. 61.

UO‘K: 632.4:635.9

ANDIJON VILOYATI SHAROITIDA MAGNOLIYA TURKUMIGA MANSUB O‘SIMLIKLARNING ASOSIY KASALLIKLARINI TARQALISHI VA RIVOJLANISHI

Musayev Akmaljon Anvar o‘g‘li iD

O‘simliklar karantini va himoyasi ilmiy tadqiqot instituti Andijon mintaqaviy filiali kichik ilmiy xodimi, mustaqil izlanuvchi

e-mail: [email protected]

Annotatsiya: Ushbu maqolada 2022-2024 yillarda Magnoliya turkumiga mansub o‘simliklarda asosiy kasalliklarning tarqalishi va rivojlanishi monitoring qilish bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlarimiz natijalari keltirildi. Tadqiqot natijasiga ko‘ra, Andijon viloyati sharoitida yetishtirilayotgan Magnolia grandiflora turida barg dog‘lanishi kasalligining 36,0 % gacha tarqalganligi hamda 18,0 % gacha rivojlanganligi, Magnolia kobus turida fuzarioz kasalligining 38,0% gacha tarqalib, 18,0% gacha rivojlanganligi, Magnolia soulangeana turida antraknozning 40,0% gacha tarqalib, 19,5 % gacha rivojlanganligi ma’lum bo‘ldi.

Kalit so‘zlar: Magnoliya, M.grandiflora, M.soulangeana, M.Kobus, kasallik, fuzarioz, antraknoz, barg dog’lanishi, un-shudring.

DISTRIBUTION AND DEVELOPMENT OF THE MAIN DISEASES OF PLANTS BELONGING TO THE GENUS MAGNOLIA UNDER THE CONDITIONS OF ANDIJAN REGION

Abstract: This article presents the results of our studies conducted in 2022–2024 on monitoring the prevalence and development of major diseases affecting plants of the genus Magnolia. According to the results of the study, under the conditions of Andijan Region, the prevalence of leaf spot disease in Magnolia grandiflora reached up to 36.0%, with disease development reaching 18.0%. The prevalence of fusariosis in Magnolia kobus reached up to 38.0%, with disease development reaching 18.0% and the prevalence of anthracnose in Magnolia soulangeana reached up to 40.0%, with disease development reaching 19.5%.

Keywords: Magnolia, M. grandiflora, M. soulangeana, M. kobus, disease, fusariosis, anthracnose, leaf spot, powdery mildew.

РАСПРОСТРАНЕНИЕ И РАЗВИТИЕ ОСНОВНЫХ БОЛЕЗНЕЙ РАСТЕНИЙ РОДА МАГНОЛИЯ В УСЛОВИЯХ АНДИЖАНСКОЙ ОБЛАСТИ

Аннотация: В данной статье представлены результаты проведённых нами в 2022–2024 годах исследований по мониторингу распространения и развития основных заболеваний растений рода Magnolia. По результатам исследований установлено, что в условиях Андижанской области у вида Magnolia grandiflora распространённость пятнистости листьев достигала 36,0 %, а развитие заболевания 18,0 %. У вида Magnolia kobus распространённость фузариоза достигала 38,0 %, а развитие 18,0 %. У вида Magnolia soulangeana распространённость антракноза достигала 40,0 %, а развитие заболевания 19,5 %.

Ключевые слова: Магнолия, M. grandiflora, M. soulangeana, M. kobus, болезнь, фузариоз, антракноз, пятнистость листьев, мучнистая роса.

KIRISH

Bugungi kunda dunyoda bo‘layotgan o‘zgarishlar, atrof muhitni ifloslanishi va turli xildagi salbiy oqibatlarga olib kelmoqda. Bu o‘zgarishlar o‘z navbatida turli iqlim o‘zgarishlariga, havo haroratini ortishiga olib kelmoqda. Bularni bartaraf etish uchun butun dunyoda atrof muhitni toza saqlash, atmosfera havosi tarkibida kislorodni me’yorda bo‘lishi uchun juda ko‘plab choralar ko‘rilmoqda.

Magnoliyadoshlar (Magnoliaceae) ga 14 turkumga mansub 240 tur kiradi. Magnolia magnoliyadoshlar oilasining yer yuzida eng keng tarqalgan doim yashil yoki barg to‘kadigan daraxtlar turkumidir[1,3]. Ba’zi abiotik kasalliklar ushbu turkum vakillarini zararkunanda va kasalliklarga ko‘proq moyil qilishi mumkin. Ular paydo bo‘lganda, magnoliyadagi zararkunanda yoki kasalliklar sezilarli iqtisodiy yoki estetik yo‘qotishlarga olib kelishi mumkin. Magnoliya daraxti kasalliklarini davolash har doim daraxtning yoshiga va alomatlarning og‘irligiga bog‘liq bo‘ladi. Chunki ushbu daraxtlar hajmi va shakli jihatidan juda xilma-xildir [5].

Hozirgi vaqtda dunyo bo‘yicha Magnolia turkumga mansub o‘simliklarning turli xildagi fitopatogenlar bilan kasallanishi kuzatilib, magnoliyaning kasallanishi avvaldan ekib kelingan davlatlarda nisbatan kamroq, yaqin yillardan beri ekib kelinayotgan davlatlarda esa ancha yuqori ekanligi aniqlangan [2].

MATERIALLAR VA USULLAR

Magnoliya turkumiga mansub o‘simliklarda asosiy kasalliklarning tarqalishi va rivojlanishini monitoring qilish 2022-2024 yillarda Andijon viloyatining turli agroekologik sharoitida joylashgan tadqiqot nuqtalarida — Paxtaobod tumani “Temirov Saydillo” fermer xo‘jaligi va Andijon davlat o‘rmon xo‘jaligining Baliqchi va Qo‘shtepa o‘rmon bo‘limlarida amalga oshirildi.

Magnoliya turkumiga mansub o‘simliklarda asosiy kasalliklar (fuzarioz, antraknoz, un-shudring, barg dog‘lanishi) ning tarqalishi va rivojlanishini monitoring qilish vegetatsiya davrida har yili 3 martadan (may, iyun, iyul oylarida) amalga oshirildi. Bunda magnoliya yetishtirilayotgan maydonning diagonal bo‘ylab 5 ta joyidan 10 tadan, jami 50 tadan o‘simlik tanlandi hamda kasallik belgilari aniqlangan barg, novda va ildizlarda kasallikning rivojlanishi ham o‘rganildi.

Magnoliya turkumiga mansub o‘simliklarda asosiy kasalliklarning tarqalishi quyidagi formula asosida aniqlandi:

P = ,

Bu yerda, P - kasallikning tarqalishi, % ;

n - namunadagi kasal o‘simliklar soni, dona;

N - namunadagi o‘simliklarning umumiy soni, dona

Magnoliya turkumiga mansub o‘simliklarning asosiy kasalliklar bilan zararlanish darajasi quyidagi 5 balli shkalada aniqlandi.

0 ball - 0 sog‘lom o‘simlik;

1 ball - 10% gacha kasallangan o‘simlik;

2 ball - 11 - 25% gacha kasallangan o‘simlik;

3 ball - 26 - 50% gacha kasallangan o‘simlik;

4 ball - 50% dan ko‘proq kasallangan o‘simlik.

Magnoliya turkumiga mansub o‘simliklarda asosiy kasalliklarning rivojlanishi quyidagi formula yordamida aniqlandi:

Bu yerda, R – kasallikning rivojlanishi %;

Ʃ(a • b) – kasallik bilan zararlangan a’zolarning ballardagi ifodasiga ko‘paytmasining yig‘indisi;

N – kuzatilgan o‘simlik a’zolarining umumiy soni;

K – shkaladagi eng yuqori ball [4].

NATIJALAR VA MUHOKAMA

Magnoliya turkumiga mansub M. grandiflora, M. kobus va M. soulangeana turlarida asosiy zamburug‘li kasalliklarning tarqalishi va rivojlanishi bo‘yicha olib borilgan monitoring natijalariga ko‘ra, fuzarioz ildiz chirish kasalligi tadqiq etilgan barcha manzillarda qayd etilib, uning tarqalishi va rivojlanish darajasi yillar kesimida ma’lum o‘zgaruvchanlikka ega bo‘ldi. Ayniqsa, M. kobus turida fuzariozning tarqalishi 2022 yilda 30% bo‘lgan bo‘lsa, 2024 yilda 38% gacha yetganligi kuzatildi. Bu ko‘rsatkich ushbu turning ildiz tizimi tuzilishi va havo namligiga nisbatan sezgirligi bilan izohlanadi. M. grandiflora turida fuzarioz 18–30% darajada tarqalib, kasallikning rivojlanishi 6,5–15,5% oralig‘ida bo‘ldi (1-jadval).

Barg dog‘lanishi kasalligi ham monitoring o‘tkazilgan yillarda barcha magnoliya turlarida kuzatildi, ayniqsa “Temirov Saydillo” fermer xo‘jaligida M. grandiflora turida 34–36% gacha tarqalib, kasallikning 16,5–18% gacha rivojlanganligi qayd etildi. Bu holat joyning mo‘tadil nam iqlimi va qo‘shimcha sug‘orish tizimlarining mavjudligi sababli patogenning barg to‘qimalarida tez rivojlanishini anglatadi.

Un-shudring kasalligi yillar kesimida sezilarli o‘zgarish bilan kuzatildi. 2022 yilda M. soulangeana turida uning tarqalishi 4–14% bo‘lgan bo‘lsa, 2024 yilda bu ko‘rsatkich 28–32% gacha ortganligi aniqlandi. Bu holat havo harorati va namlikning keskin ko‘tarilishi, shuningdek, magnoliya plantatsiyalarida havo aylanishining cheklanganligi bilan izohlanadi.

1-jadval

2022-2024 yillarda Andijon viloyati sharoitida Magnoliya turkumiga mansub o‘simliklarda asosiy kasalliklarning tarqalishi va rivojlanishi

Antraknoz kasalligi esa tadqiq etilgan turlar ichida nisbatan ko‘p tarqalgan kasalliklardan biri bo‘lib, 2023-2024 yillarda Qo‘shtepa o‘rmon bo‘limida M. soulangeana turida 40% gacha, M. kobus turida esa 30% gacha kuzatildi. 2024 yilda antraktnozning rivojlanish darajasi M. grandiflora turida 15,5%, M. kobus turida esa 16,5% ni tashkil etdi. Bu ko‘rsatkich patogenning ildiz va barg to‘qimalarida qishlovchi mitselial shaklda saqlanib qolish qobiliyati yuqori ekanligidan dalolat beradi.

Shuningdek, Baliqchi o‘rmon bo‘limidagi kuzatuvlarda kasalliklarning tarqalishi va rivojlanishi nisbatan barqaror bo‘lib, M. grandiflora turida fuzarioz va antraktnoz 18–30% atrofida kuzatildi. Bu mintaqa iqlimidagi namlik, harorat va tuproqning organik moddalarga boyligi Magnoliya turlarining mikobiotasini faol rivojlantiruvchi omil sifatida namoyon bo‘lgan deb hisoblash mumkin.

XULOSA

2022-2024 yillarda Andijon viloyatida fuzarioz ildiz chirishi kuzatuv olib borilgan barcha maydonlarda eng ko‘p tarqalgan kasallik hisoblandi. Uning tarqalishi 2022 yilda 16-30%, 2023 yilda 6-34%, 2024 yilda esa 8-38% atrofida qayd etildi. Barg dog‘lanishi kasalligi ham barcha turlarda qayd etilib, uning tarqalishi 10-36%, rivojlanishi esa 3-18% atrofida kuzatildi. Ayniqsa, M. grandiflora turida barg dog‘lanishining rivojlanishi 2023-2024 yillarda 17-18% gacha ortganligi qayd etildi. Un-shudring kasalligi M. kobus turida 2022 yilda 2%, 2024 yilda esa 10% gacha tarqalganligi aniqlandi. M. soulangeana turida esa ushbu ko‘rsatkich 4-32% gacha bo‘lib, kasallikning rivojlanishi 16,5% ni tashkil etdi. Antraknoz kasalligi barcha turlarda kuzatilib, 2022-2024 yillar mobaynida uning 2-40% oralig‘ida tarqalishi hamda 2-19,5% gacha rivojlanishi aniqlandi.

FOYDALANILGAN ILMIY ADABIYOTLAR RO‘YHATI

1. Baxramov R.M., Abdullaeva J.X., Boymirzaeva Oʻ.S. magnoliaidae turkumiga mansub ba’zi turlarning koʻkalamzorlashtirishdagi ahamiyati va yetishtirish usullari. “Қишлоқ хўжалигида ресурс тежовчи инновацион технологиялардан самарали фойдаланишниниг илмий-амалий асослари” мавзусидаги халқаро илмий ва илмий-техник анжуман мақолалар тўплами I - қисм Андижон 2023. B. 451-453
2. Kirschner R. First record of Erysiphe magnifica on lotus, a host outside the Magnoliales. // Mycol. Prog. 9: 2010. –P. -417-424.
3. Бахрамов Р.М. Фарғона водийси иқлим шароитида йирик гулли магнолия(M. Grandiflora L) ўсимлигини кўпайтириш ва мавжуд генофондини сақлаш. Materials of the 1st International conference: Conservation of Eurasian biodiversity: Contemporary problems, solutions and perspectives part. 15-17 may, 2023 Andijan state university. Andijan, Uzbekistan B. 117-118
4. Чумаков А.Е. (ред.). Основные методы фитопатологических исследований. М.: Колос, 1974 – 192 с.
5. https://kk.domesticfutures.com/magnolia-tree-diseases-11465

UO‘K: 632.4:632.952:634.11

OLMANING BAKTERIAL KUYISH KASALLIGIGA QARSHI KURASHISHDA KASU BEREKE QCC, SUS.K (KASUGAMITSIN+OKSIN MEDI) FUNGITSIDIDAN FOYDALANISH SAMARADORLIGI

Umarov Zafar Abdishukurovich iD

O‘simliklar himoyasi va karantin laboratoriyasi mudiri., Q.x.f.f.d., katta ilmiy xodim. Akademik M.Mirzayev nomidagi bog‘dorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot instituti.

Islomov Ramziddinxon Nizom o‘g‘li iD

Akademik M.Mirzayev nomidagi bog‘dorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot instituti ilmiy xodimi.

Annotatsiya. Tajriba natijalari tahlili shuni ko‘rsatdiki, olma ekinida bakterial kuyish (Erwinia amylovora) kasalligiga qarshi qo‘llanilgan turli preparatlar turli darajada samaradorlikka ega bo‘ldi. Nazorat variantida (ishlov berilmagan holatda) barg, meva va novdalarning zararlanish darajasi 41,3 % ni tashkil etgan, kasallik rivojlanish ko‘rsatkichi esa 24,1 % ga teng bo‘ldi. Bu holat bakterial infeksiya tabiiy sharoitda tez tarqalishini va yuqori intensivlikda rivojlanishini ko‘rsatadi.

Sinov natijalariga ko‘ra Kasu bereke QCC, сус.к. fungitsidi olmaning bakterial kasalligiga qarshi 1,5 l/ga sarf-me’yorda qo‘llanilganda kasallik bilan zararlanishi barg, meva va novdada 7,0% ni tashkil etgan bo‘lsa, kasallikning rivojlanishi esa 2,7% gacha kuzatildi. Biologik samaradorlik 88,7% gacha namoyon etdi.

Kalit so‘zlar: bakterial kuyish, olma, fungitsid, Copside Plus WP 50% н.кук Kasu bereke QCC, сус.к,.

ЭФФЕКТИВНОСТЬ ПРИМЕНЕНИЯ ФУНГИЦИДА KASU BEREKE QCC, СУС.К. (КАСUGАМИЦИН + ОКСИН МЕДИ) В БОРЬБЕ С БАКТЕРИАЛЬНЫМ ОЖОГОМ ЯБЛОНИ

Аннотация. Анализ результатов опытов показал, что различные препараты, применяемые против бактериального ожога яблони (Erwinia амйловора), обладали различной степенью биологической эффективности. В контрольном варианте (без обработки) степень поражения листьев, плодов и побегов составила 41,3 %, а показатель развития болезни достиг 24,1 %. Полученные результаты свидетельствуют о том, что в естественных условиях бактериальная инфекция быстро распространяется и развивается с высокой интенсивностью.

Согласно результатам испытаний, при применении фунгицида «Касу Береке QCC, сус.к.» против бактериального заболевания яблони в норме расхода 1,5 л/га поражённость листьев, плодов и побегов болезнью составила 7,0%, а развитие заболевания наблюдалось на уровне до 2,7%. Биологическая эффективность препарата достигала 88,7%.

Ключевые слова: Ключевые слова: бактериальный ожог, яблоня, фунгицид, Сопсиде Плус WP 50% с.п., Касу Береке QCC, сус.к.

EFFICACY OF KASU BEREKE QCC, SC (KASUGAMYCIN + OXIN MEDI) FUNGICIDE IN CONTROLLING FIRE BLIGHT OF APPLE TREES

Annotation. The analysis of the experimental results demonstrated that the different preparations applied against apple fire blight (Erwinia amylovora) exhibited varying levels of biological efficacy. In the untreated control, the incidence of disease on leaves, fruits, and shoots reached 41.3%, while the disease development index was 24.1%. These findings indicate that, under natural field conditions, bacterial infection spreads rapidly and develops with high intensity.

According to the test results, when the fungicide “Kasu Bereke QCC, sus.k.” was applied against bacterial disease of apple trees at a rate of 1.5 L/ha, disease incidence on leaves, fruits, and shoots was 7.0%, while disease development was observed at up to 2.7%. The biological efficacy of the fungicide reached 88.7%.

Key words:

Keywords: fire blight, apple, fungicide, Copside Plus WP 50% WP, Kasu Bereke QCC, SC..

KIRISH

So‘nggi yillarda respublikada qishloq xo‘jaligini isloh qilish va bu sohaga bozor mexanizmlarini keng joriy etish bo‘yicha izchil chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda.

Jahonda olma mevalarini yetishtirish va eksport qilishda Yevropa mamlakatlaridan AQSh va Turkiya davlatlari yetakchi o‘rinlarni egallasa, Osiyo qit’asidan Xitoy hamda Eron davlatlari yuqori natijalarga erishmoqda. Dunyoning barcha davlatlari uchun olmani yetishtirish, hosildorlikni oshirish, meva sifatini yaxshilashda olma bog‘larida uchraydigan kasalliklarning (kalmaraz, un shudring, monilioz va b.) tur tarkibi, bioekologik xususiyatlari va ularga qarshi ilg‘or resurstejamkor kurash choralarini yaratish kabi ustuvor yo‘nalishlarda ilmiy-tadqiqotlar olib borish bugungi kunning dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi.

Har qanday o‘simliklarning zararli organizmlariga, jumladan kasalliklarga qarshi o‘z vaqtida kurash chora tadbirlari qo‘llanilsa, birinchi navbatda kasalliklar oldi olinadi, olinadigan hosil miqdori va sifati yanada ortadi. Zararli organizmlarga qarshi kimyoviy kurash usuli asosiy chora-tadbirlardan biri hisoblanib, tez va yuqori samara beradi.

Mevali daraxtlarni zamburug‘lar va bakteriyalar qo‘zg‘atadigan kasalliklariga qarshi kurashda zamonaviy fungitsidlarni qo‘llash me’yori va muddatlarini belgilash kasalliklar miqdorini keskin kamaytirishga imkoniyat yaratadi.

O‘simliklarda uchraydigan kasalliklarga qarshi o‘z vaqtida to‘g‘ri o‘tkaziladigan profilaktik va agrotexnik chora-tadbirlar kasallik qo‘zg‘atuvchi patogenlar populyatsiyasining kamayishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi, biroq, kasalliklar kuchli rivojlanganda bular yetarli bo‘lmaydi. Shu sababli, O‘zbekiston Respublikasida qo‘llanishi ruxsat etilgan kimyoviy preparatlar turini kengaytirish va ulardan samarali foydalanish muhim vazifalardan biri hisoblanadi.

Olma (Malus domestica Borkh.) — Rosaceae oilasiga, Maloideae kenja oilasiga mansub ko‘p yillik daraxt bo‘lib, tabiiy holda Osiyo va Yevropaning mo‘tadil iqlimli hududlarida keng tarqalgan. Olimlarning tadqiqotlariga ko‘ra, zamonaviy olma navlarining ajdodlari Markaziy Osiyo, xususan, Qozog‘istonning janubi-sharqiy qismi hamda O‘zbekistonning tog‘oldi mintaqalarida yovvoyi holda o‘sadigan Malus sieversii turlaridan kelib chiqqan (Cornille et al., 2019).

Olma daraxti balandligi 3 – 10 m gacha bo‘ladi. Ildiz tizimi yaxshi rivojlangan, poyasi silliq, yosh novdalari jigarrang yoki kulrang tusli. Barglari oddiy, tuxumsimon shaklda, chetlari tishsimon. Gullari oq yoki pushti rangda bo‘lib, changlanishi asosan hasharotlar yordamida kechadi. Mevasi — ko‘p urug‘li, go‘shtdor, sferik shakldagi soxta meva hisoblanadi. Meva rangi yashil, sariq, qizil yoki aralash bo‘lishi mumkin.

Olma o‘zining yuqori moslashuvchanligi bilan ajralib turadi. U sovuqqa, qurg‘oqlikka nisbatan nisbatan chidamli navlarga ega. Biologik jihatdan olma o‘simligi yorug‘likni yaxshi talab qiladi, namsevar, unumdor tuproqlarda yaxshi rivojlanadi. Optimal o‘sish harorati +20…+25 °C atrofida. Vegetatsiya davri o‘rtacha 180–220 kunni tashkil etadi (Shukurova, 2020).

Olma mevalari tarkibida 85 % gacha suv, 10–14 % qand moddalari (fruktoza, glyukoza, saxaroza), 0,3–1 % kislotalar, 0,4 % oqsil, 1 % mineral modda va 10 mg % C vitamini mavjud. Bundan tashqari, olma pektin, flavonoid, fenolik birikmalar, temir, kaliy, magniy va fosforga boy. Bu tarkib inson salomatligi uchun muhim antioksidant manbai hisoblanadi.

O‘zbekiston Respublikasi sharoitida olma asosan Toshkent, Farg‘ona vodiysi, Samarqand, Jizzax, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlarida keng ekiladi. So‘nggi yillarda Janubiy mintaqalarda tomchilatib sug‘orish tizimi asosida yuqori hosildor intensiv bog‘lar tashkil etilmoqda. Qishloq xo‘jaligi vazirligi (2022) ma’lumotlariga ko‘ra, respublika bo‘yicha 2021 yilda olma ekilgan maydon 55 ming gektarni, o‘rtacha hosildorlik esa 180 s/ga ni tashkil etgan.

O‘zbekistonda mahalliy navlardan “Besh yulduz”, “Uroqda”, “Saraton”, “Qizil olma” keng tarqalgan bo‘lsa, xorijiy navlardan “Golden Delicious”, “Gala”, “Fuji”, “Red Chief”, “Jonagold” kabi navlar so‘nggi yillarda faol joriy etilmoqda. Bu navlar eksportbopligi, ta’m sifati va transportga chidamliligi bilan ajralib turadi.

Olma etishtirishda agrotexnik tadbirlarning to‘g‘ri olib borilishi, ayniqsa, tuproq unumdorligini saqlash, o‘g‘itlash, sug‘orish va daraxtlarni shakllantirish ishlari meva sifati hamda kasalliklarga chidamlilik darajasiga katta ta’sir ko‘rsatadi (Ahmedov va boshq., 2018).

Biroq, olma yetishtirish samaradorligini pasaytiruvchi omillar qatorida bakterial, zamburug‘li va virusli kasalliklar muhim o‘rinni egallaydi. Ayniqsa, bakterial kasalliklar o‘zining tez tarqaluvchanligi, o‘simlikning barcha organlarini zararlashi hamda qisqa muddatda katta iqtisodiy zarar keltirishi bilan ajralib turadi. So‘nggi o‘n yillik ilmiy manbalarga ko‘ra, olmaning bakterial kasalliklari dunyo bog‘dorchilik sanoatida eng xavfli fitopatogen jarayonlardan biri sifatida baholanmoqda (Kadirova, 2020; Bekmurodov va boshq., 2023).

O‘zbekiston sharoitida olma daraxtlarida bakterial kuyish (Erwinia amylovora), bakterial dog‘ (Pseudomonas syringae pv. syringae), ildiz o‘simtasi kasalligi (Agrobacterium tumefaciens), shuningdek bakterial nekroz holatlari keng uchramoqda. Bu kasalliklar daraxtning gullari, barglari, novdalari, mevalari va po‘stlog‘iga zarar yetkazadi, natijada o‘sish susayadi, hosil kamayadi va daraxtlar nobud bo‘ladi.

Hozirgi paytda olma bakterial kasalliklariga qarshi kimyoviy vositalardan tashqari, biologik preparatlar, biostimulyatorlar hamda mikrobiologik antagonistlardan foydalanish bo‘yicha qator ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda (Ismoilov, 2022; Rahimov, 2023). Shu sababli olmaning bakterial kasalliklari, ularning tarqalish manbalari, biologik xususiyatlari hamda samarali kurash choralarini o‘rganish dolzarb ilmiy va amaliy masala hisoblanadi.

Olma daraxtining bakterial kasalliklari o‘simlikning har xil organlarida — barg, g‘uncha, gul, novda, po‘stloq va mevalarda rivojlanadi. Ular bakteriyalar tomonidan chaqiriladi va odatda yuqori namlik, harorat o‘zgarishlari, shikastlangan to‘qimalar mavjud bo‘lganda kuchayadi. Bakteriyalar o‘simlikka mexanik jarohatlar, so‘ruvchi hasharotlar yoki yomg‘ir tomchilari orqali kiradi.

Olimlar (Vanneste, 2017; Kadirova, 2021) ta’kidlaganidek, olma bakterial kasalliklari asosan Erwinia, Pseudomonas, Agrobacterium, Xanthomonas, Curtobacterium kabi rod (turkum) vakillari tomonidan chaqiriladi. Ulardan eng ko‘p uchraydigan va iqtisodiy zararli turlari:

1. Erwinia amylovora – bakterial kuyish kasalligi qo‘zg‘atuvchisi;

2. Pseudomonas syringae pv. syringae – bakterial dog‘ kasalligi qo‘zg‘atuvchisi;

3. Agrobacterium tumefaciens – ildiz o‘simtasi (tumor) kasalligi qo‘zg‘atuvchisi.

Tarqalish sabablari

Kasalliklarning tarqalishiga quyidagi omillar sabab bo‘ladi:

• Ekish uchun sog‘lom ko‘chatlar tanlanmasligi;

• Sug‘orish suvi va meva daraxtlari orasidagi yaqinlik;

• Qishki sovuqlar va bahordagi sovuq zarbalari;

• Zararkunandalar (asosan shira, trips, chivinlar) orqali patogenlarning ko‘chishi;

• Asbob-uskunalarning dezinfeksiya qilinmasligi (masalan, butash pichoqlari).

So‘nggi yillarda global iqlim o‘zgarishi natijasida bakterial kasalliklarning geografik tarqalish doirasi kengaymoqda. Masalan, ilgari faqat Yevropaning shimoliy qismida qayd etilgan bakterial kuyish kasalligi hozirda Markaziy Osiyoda ham uchrayotgani aniqlangan (EPPO Report, 2021).

Bakterial kuyish kasalligi birinchi bor 1780-yillarda Shimoliy Amerikada aniqlangan va 1920-yillarda Yevropaga tarqalgan. Hozirda bu kasallik dunyoning 50 dan ortiq mamlakatida qayd etilgan, jumladan, Markaziy Osiyo mintaqasida ham uchraydi (EPPO Global Database, 2021). O‘zbekistonda bakterial kuyish holatlari ilk bor 2018-yilda Namangan va Farg‘ona viloyatlarida qayd etilgan (Ismoilov va boshq., 2019).

Erwinia amylovora — gram-manfiy, harakatchan tayoqcha shaklidagi bakteriya bo‘lib, uzunligi 1–3 mkm, diametri 0,5–0,8 mkm atrofida. U flagellalari yordamida harakatlanadi, sporalar hosil qilmaydi. Optimal o‘sish harorati 25–28 °C, nisbiy namlik 80–90 %. Ushbu bakteriya suvda, o‘simlik sirtida va qishki o‘lik to‘qimalarda uzoq vaqt saqlanib qoladi (Vanneste, 2017).

Kasallik asosan bahorda gullash davrida namoyon bo‘ladi. Gullarning qizg‘ish-jigarrang rangga kirib, so‘lishi, novdalar uchining qorayib, egilib qolishi, go‘yo “kuygan” holatda ko‘rinishi kuzatiladi. Shuning uchun “bakterial kuyish” nomi berilgan. Po‘stloq ostida jigarrang, nam dog‘lar hosil bo‘ladi, kesilganda esa bakterial oq shilimshiq ajralib chiqadi. Bu simptom kasallikka xos diagnostik belgi hisoblanadi (Bekmurodov, 2023).

MATERIALLAR VA USULLAR

Tadqiqotlar mikologiya va qishloq xo‘jaligi fitopatologiyasida umum qabul qilingan usullar asosida bajarildi. Olma bog‘larida kasalliklarni qo‘zg‘atuvchi bakteriyalarning tur tarkibi, bioekologik xususiyatlarini N.M.Pidoplichko, M.K.Xoxryakov va boshqalar; kasalliklarni qo‘zg‘atuvchi bakteriyalarga qarshi turli fungitsidlarning ta’sirini D.M.Koxobidze va boshqalar; kasalliklar bilan zararlanish va kasallikning rivojlanishi K.M.Stepanov, A.E.Chumakov va I.I.Minkevich kasalliklarga qarshi fungitsidlarni qo‘llash, biologik va iqtisodiy samaradorliklarini aniqlashda Sh.T.Xo‘jaev uslubiy qo‘llanmalaridan foydalanildi. Ma’lumotlar B.A.Dospexov ko‘rsatgan uslub bo‘yicha dispersion tahlil qilindi.

NATIJALAR VA MUNOZARA

Olmaning bakterial kuyish kasalligiga qarshi 2026 yilda Kasu bereke QCC, sus.k. fungitsidi 1,5 l/ga sarf-me’yorida sinovdan o‘tkazildi. Andoza variant sifatida Copside Plus WP 50% n.kuk
(2,0 kg/ga) fungitsidi tanlab olindi (diagramma).

Tajriba natijalari tahlili shuni ko‘rsatdiki, olma ekinida bakterial kuyish (Erwinia amylovora) kasalligiga qarshi qo‘llanilgan turli preparatlar turli darajada samaradorlikka ega bo‘ldi. Nazorat variantida (ishlov berilmagan holatda) barg, meva va novdalarning zararlanish darajasi 41,3 % ni tashkil etgan, kasallik rivojlanish ko‘rsatkichi esa 24,1 % ga teng bo‘ldi. Bu holat bakterial infeksiya tabiiy sharoitda tez tarqalishini va yuqori intensivlikda rivojlanishini ko‘rsatadi.

Sinov natijalariga ko‘ra Kasu bereke QCC, sus.k. fungitsidi olmaning bakterial kasalligiga qarshi 1,5 l/ga sarf-me’yorda qo‘llanilganda kasallik bilan zararlanishi barg, meva va novdada 7,0% ni tashkil etgan bo‘lsa, kasallikning rivojlanishi esa 2,7% gacha kuzatildi. Biologik samaradorlik 88,7% gacha namoyon etdi.

Copside Plus WP 50 % preparatini andoza sifatida 2,0 kg/ga me’yorda qo‘llash natijasida zararlanish darajasi 5,0 % gacha kamaygan, kasallik rivojlanishi esa atigi 1,9 % ni tashkil etgan. Ushbu natijalar preparatning yuqori darajadagi bakteritsid xususiyatga ega ekanligini va biologik samaradorlik 92,3 % ni tashkil etganligi aniqlandi.

Olmaning bakterial kuyish kasalligiga qarshi qo‘llanilgan

Kasu bereke QCC, sus.k fungitsidining biologik samaradorligi

Dala sinov-tajribasi, Toshkent viloyati, akademik M.Mirzaev nomidagi BU va VITI tizimidagi Toshkent ITS, 2026 yil.

XULOSA

1. Olmaning bakterial kuyish kasalligiga qarshi 1,5 l/ga sarf-me’yorda Kasu bereke QCC, сус.к. fungitsidi qo‘llanilganda kasallik bilan zararlanishi barg, meva va novdada 7,0% ni tashkil etgan bo‘lsa, kasallikning rivojlanishi esa 2,7% gacha kuzatildi.

2. Kasu bereke QCC, сус.к fungitsidi olmaning bakterial kuyish kasalligiga qarshi 1,5 l/ga sarf-me’yorda qo‘llanilganda biologik samaradorlik 88,7% gacha tashkil etdi.

3. Preparatdan foydalanish qulay, suv bilan aralashtirilganda tezda ishchi eritma hosil bo‘ladi. Fitotoksin xususiyati mavjud emas.

4. Kasu bereke QCC, сус.к. preparati olmaning bakterial kuyish kasalligiga qarshi 1,5 l/ga sarf-me’yorda qo‘llash uchun “Ro‘yxati”ga kiritish tavsiya etiladi.

ADABIYOTLAR

1. Ahmedov Sh., Kadirova N. Olma navlarining biologik xususiyatlari va agrotexnikasi. Toshkent: Fan. 2018
2. Raufov A., Xamidova M. “Olmada qora dog‘ kasalligi va unga qarshi kurash.” O‘zbekiston Qishloq xo‘jaligi jurnali, №4. 2019
3. Kadirova N. “Bakterial kuyish kasalligiga qarshi biologik preparatlar samaradorligi.” Agrobiologiya ilmiy jurnali, №2. 2020
4. Shukurova D. Mevachilik va bog‘dorchilik asoslari. Toshkent: Innovatsiya nashriyoti. 2020
5. Bekmurodov T., Ismoilov D. “Olma meva chirish kasalligiga qarshi yangi fungitsidlar sinovi.” Plant Protection Research, 12(3). 2023
6. Rajabov B. “O‘zbekiston sharoitida olma kasalliklarining tarqalish dinamikasi.” Agrotexnologiyalar, №6. 2020
7. Kadirova N. “Intensiv bog‘larda un shudring kasalligiga qarshi integratsiyalashgan kurash.” Qishloq xo‘jaligi fani va amaliyoti, №5. 2021
8. Ismoilova G. “Virusli kasalliklarning olma ko‘chatlarida tarqalish manbalari.” O‘zMU Biologiya axborotnomasi, №1. 2022
9. Rahimov A. Bog‘ o‘simliklarida integratsiyalashgan himoya tizimi. Samarqand: SamDU nashriyoti. 2021
10. European Journal of Plant Pathology. “Integrated management of apple scab and powdery mildew.” Springer. 2022
11. Cornille A., et al. “Genetic diversity and domestication history of apples.” Nature Genetics, 51(1), 98–108. 2019
12. Xodjaev Sh.T. Insektitsid, akaritsid, biologik faol moddalar va fungitsidlarni sinash bo‘yicha uslubiy ko‘rsatmalar. – Toshkent, 2004. –B.83–90.

UO‘K: 632.9.634.8:631.53.02(575.172)

QORAQALPOG‘ISTON SHAROITIDA XO‘RAKA UZUM NAVLARINI SAQLASH USULLARI

Yusupov Risnazar Orazbaevich iD

Qoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiya instituti dotsent qishloq xo‘jaligi fanlari doktori

e-mail: [email protected]

Djumabaeva Mehriban Saparbayevna iD

Qoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiya instituti magistrant

e-mail: [email protected]

Annotatsiya. Maqolada Qoraqalpog‘iston Respublikasi sharoitida yetishtirilgan xo‘raki Nimrang, Toifi, Xusayni, Kelin barmoq uzum navlarini saqlash oldi yig’im-terim muddatini to‘g‘ri tashkillashtirish tadbirlarini va dezinfektsiya o‘tkazish, uzum mevalarini uchta yirik, o‘rta va kichik hajmlarga ajratilgan holda saqlashning sifatiga ta’siri o‘rganilgan. Bunda har bir uzum shingilini ko‘zdan kechirilib, saralash, kalibrovkalash, zararlanganlari va kasallik mavjudlarini olib tashlanishi kerakligi keltirilgan. Saqlash davri davomida uzum mevalarining sifatli saqlanishi uchun abiotik omillarning ta’siri o‘rganilib borilgan. Uzum mevalari bino ichida saqlashda abiotik omillarning uzum mevalarini saqlanuvchanligiga ta’siri keltirilgan.

Kalit so‘zlar. Xo‘raki uzum navlari, harorat, namlik, saqlanuvchanlik, sifat ko‘rsatkichlari.

СПОСОБЫ ХРАНЕНИЯ СТОЛОВЫХ СОРТОВ ВИНОГРАДА В УСЛОВИЯХ КАРАКАЛПАКСТАНА

Аннотация. В статье изучено влияние правильной организации срока сбора урожая и проведения дезинфекции на качество хранения сортов столового винограда Нимранг, Тоифи, Хусайни, Келин бармак, выращенных в условиях Республики Каракалпакстан, а также хранение плодов винограда с разделением на три объема: крупный, средний и малый. При этом каждая гроздь винограда должна быть осмотрена, отсортирована, калибрована, поврежденные и больные должны быть удалены. Изучено влияние абиотических факторов на качественное хранение плодов винограда в период хранения. Приведено влияние абиотических факторов на сохранность плодов винограда при хранении плодов винограда в помещении.

Ключевые слова. Столовые сорта винограда, температура, влажность, сохранность, качественные показатели.

STORAGE METHODS FOR TABLE GRAPE VARIETIES IN THE CONDITIONS OF KARAKALPAKSTAN

Abstract. The article examines the impact of correctly organizing the harvesting period and conducting disinfection on the storage quality of Nimrang, Toifi, Husayni, and Kelin Barmak table grape varieties grown in the conditions of the Republic of Karakalpakstan, as well as storing grape fruits into three sizes: large, medium, and small. At the same time, every cluster of grapes must be inspected, sorted, calibrated, and the damaged and diseased ones removed. The influence of abiotic factors on the quality of grape fruit storage during the storage period was studied. The influence of abiotic factors on the preservation of grape fruits during indoor storage of grape fruits is presented.

Keywords. Table grape varieties, temperature, humidity, preservation, and quality indicators.

KIRISH

Qoraqalpog‘iston Respublikasi hududida uzumning asosan xo‘raki navlari ko‘plab etishtiriladi. Xo‘raki uzum navlari o‘zining mazaliligi, parhezbopligi va to‘yimliligi jihatidan inson organizmi uchun eng zarur hisoblanadi. Pishgan xo‘raki uzum tarkibida inson organizmi tomonidan tez o‘zlashtiriladigan qandlar glyukoza, fruktoza va saxaroza mavjud. Fruktoza moddasi oshqozon osti bezining ishtirokisiz tez hazm bo‘ladi. Shu sababli qand kasalligining oldini olishda muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, yangi terilgan uzum tarkibida inson salomatligi uchun zarur bo‘lgan organik kislotalar, mineral tuzlar, meva po‘stlog‘i tarkibida rang beruvchi moddalar, dubil moddalar mavjudligi bilan ahamiyatlidir.

Xo‘raki uzum mevasida vitaminlardan A, C, P, PP, B₁, B₂, B₆, B₁₂ turlariga boy hisoblanadi. Tok tomonidan suv va mineral moddalarning yaxshi o‘zlashtirilishi o‘simlikdagi, ayniqsa, ildiz so‘rish kuchining yuqoriligi, shuningdek, transpiratsiya va bosim tufayli sodir bo‘ladi. O’simlikning yashil qismlarida fiziologik jarayonlar, ayniqsa fotosintezning tez o‘tishi organik moddalar, ayniqsa, mevada qand moddasining ko‘proq to‘planishiga olib keladi.

Uzum mahsulotlari bilan aholini yil davomida uzluksiz ta’minlashda qish va bahor oylarida toza holida saqlash

MATERIALLAR VA USULLAR

Tajribamizdagi xo‘raki uzum navlarini saqlash usullari Timurov (2002), Bo‘riev, Jo‘raev, Alimov (2002) hamda xalq usullaridan foydalangan holda olib borildi. Aksariyat xonadonlardagi saqlash joylari oddiy mahalliy sharoitdagi loydan qurilgan bo‘lib, uzunligi 4 metr, balandligi 2,5-3 metr atrofida. Bunda uzum mahsulotlari saqlashga qo‘yilishidan oldin bino ishini yaxshilab dezinfektsiyalash ishlari o‘tkaziladi.

Saqlashga qo‘yiladigan uzum shingillari uch guruhga bo‘lindi: birinchi guruh yirik og‘irlikdagilari o‘rtacha 900-1000 gr, o‘rtacha 700-800 gr, mayda 500-600 gr atrofidagilari tanlab olindi. Omborxona ishida harorat kuzatib borildi. Saqlash uchun uzumlar to‘liq pishgan vaqtida yig‘ib olindi. Har bir variantdan 10 kg dan jami 30 kg atrofida quyildi. Dastlabki qo‘yilgan vaqtda bino harorati +10+12°C atrofida bo‘lib, qish mavsumida +2+5°C atrofida va havoning nisbiy namligi 70-90% gacha bo‘lgan holda saqlandi.

Uzum mevasining sharbatidagi qand miqdorini “Refraktometrik” usul yordamida “Davlatlararo standartlashtirish va sertifikatlashtirish standarti” tomonidan tasdiqlangan ISO 2113-2013 standartiga muvofiq, uzum tarkibidagi nitrat miqdori GOST 34570-2019 standartiga muvofiq, uzumning saqlashdan oldin va saqlashdan keyingi organoleptik sifat ko‘rsatkichlari E.P.Shirokov usulida aniqlangan.

Tajribalar xo‘jaliklardan savol-javob tariqasida uzum saqlash usullari, navlari bo‘yicha ma’lumotlar to‘planib, iqtisodiy ko‘rsatkichlari o‘rganib borildi.

NATIJALAR VA MUHOKAMA

Uzumning xo‘raki navlarini uzoq muddatga saqlash usullarini takomillashtirishda asosan vegetatsiya davri davomida qo‘llaniladigan agrotexnik tadbirlarni to‘g‘ri tashkil etish talab etiladi.

Respublikamiz sharoitida etishtirilayotgan xo‘raki uzumning Nimrang, Toifi, Xusayni, Kelin barmoq kabi navlarini maxsus hamda qulay sharoitda 4-6 oygacha saqlash mumkinligi o‘rganildi. Bunday natijaga yoki uzoq saqlanuvchanlikni ta’minlashda uzumni terishdan yoki yig‘ishdan 2-3 hafta oldin sug‘ormaslik, mevalari bir tekis pishgan, zararlanmagan, o‘rtacha zich uzum qoldiqlarini faqat ochiq va quruq holatda yig‘ish, yomg‘irdan keyin termaslik talab etiladi.

Uzum mevalarini terishda ustidagi mum qattiq qatlamni saqlagan holda, pishmagan, mayda, kasallanganlarini olib tozalash kerak. Mevalari juda zich, notekis, to‘liq pishmagan uzum qoldiqlari saqlashga yaroqsiz hisoblanadi.

Uzum uzilgandan so‘ng uni 10-12 soat davomida salqin joyga yoyib qo‘yiladi, so‘ng hajmi 7-8 kg li yashiklarga joylanadi. Uzumning yaxshi saqlanishi uchun har bir yashikka kaliy metabisulfatning tabletkasidan teshikli qog‘ozlarga o‘ralgan holatda joylanadi. Bunda uzumning saqlanish muddati 3-4 oyga uzoq davom etishini ta`minlaydi. Uzum saqlanadigan bino yaxshi tozalangan va dezinfektsiya qilingan bo‘lishi talab etiladi. Bunda yashiklardagi uzumning sifati har ikki haftada tekshirib turiladi va har safar oltingugurt (1 m³ joyga 2,5-3,0 g) tutuni bilan 40-50 daqiqa davomida ishlov beriladi. So‘ng bino shamollatiladi, oltingugurt belgilangan miqdordan ko‘p va uzoq tutilsa, uzumning sifatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.

Uzumning yaxshi va uzoq saqlanishida havo harorati hamda namligini kerakli darajada ushlab turishdan tashqari, bino havosini almashtirib turish ham muhim ahamiyatga ega. Bundan asosiy maqsad, mevalarning nafas olishi natijasida hosil bo‘ladigan ortiqcha karbonat angidrid gazi va boshqa gaz kabi mahsulotlar, havodagi zararli mikroorganizmlar, mog‘or hidlarini chiqarib, binoga toza havo kiritishdan iborat.

Tadqiqotlarimiz davomida saqlashga qo‘yilgan xo‘raki uzum navlari mevalari uch guruhga bo‘lindi: birinchi guruh yiriklari 900-1000 gr, o‘rta 700-800 gr, kichik 500-600 gr atrofidagilari tanlab olindi. Saqlash binosining ichidagi havo harorati doimiy kuzatib borildi. Saqlash uchun uzumlar pishgan vaqtida ya’ni 17-18% qand moddasini to‘plagan paytda yig‘ib olindi. Har bir variantdan 10 kg dan jami 30 kg atrofida qo‘yildi.

Bu olib borgan tajribalarimizdan ko‘rinib turganidek, sentyabr oyida uzilgan xo‘raki uzum navlari mevalarini saqlashga qo‘yganimizda zararlanish darajalari o‘rganildi. Yirik mevalar noyabr oyida to‘rtta nav bo‘yicha o‘rtacha 1,3%, dekabr oyida esa 1,9%, yanvar oyida 2,0%, fevral oyida 2,2% bo‘lganligi qayd etildi. O’rta hajmdagi uzum mevalari bu oylarda o‘rtacha 1,6%; 2,1%; 2,3%; 2,5% tashkil qildi, kichik mevalarda o‘rtacha 1,9%; 2,6%; 2,8%; 3,0% jarohatlanganligi ma’lum bo‘ldi. Uzum mevalarining bu darajada zararlanishiga abiotik omillarning ta’siri bo‘lishi qayd etildi.

Tajribalarimizni saqlashga qo‘yilgan xo‘raki uzum navlarini saqlash usullaridan yashiklarda mevalarni idishlarga suv solingan holda va mevalarning bir yillik shoxlari suvga solinmagan holda saqlanuvchanlik ko‘rsatkichlarini o‘rganildi. Bunda yashikda o‘rtacha 6-8 kg dan uzum mevalari joylashtirilgan holatda saqlandi. Bundan ma’lum bo‘lganidek, yashikda saqlangan xo‘raki uzum navlarining jarohatlanmagan qismi noyabr oyida o‘rtacha 95,5%, dekabr oyida 90,4%, yanvar oyida 88,1%, fevral oyida 84,8% ni tashkil etdi. Yashikdagi uzum shingillarini suvi bor idishlarga solib saqlanganda bu oylar bo‘yicha ko‘rsatkich o‘rtacha 99,2%, 98,5%, 96,4%, 95,2% sifatli saqlanganligi qayd etildi.

XULOSA

Demak, tadqiqotlarimizda uzumning xo‘raki navlarini saqlashda saqlash joyi haroratiga, havo namligiga amal qilish kerakligi talab etiladi. Uzumning xo‘raki navlari o‘zining biologik xususiyati jihatidan, uzishdan oldin agrotexnik tadbirlarni to‘g‘ri tashkil etish talab etiladi. Saqlashdan oldin har bir uzum shingilini ko‘zdan kechirilib, saralash, kalibrovkalash, zararlanganlari va kasallik mavjudlarini olib tashlanishi kerak. Saqlash davri davomida uzum mevalarining sifatli saqlanishi uchun abiotik omillarning ta’sirining oldini olish kerak. Uzum mevalarining katta hajmdagi yaxshi pishib etilganlari sifatli saqlanishi va kam jarohatlanishi ma’lum bo‘ldi.

ADABIYOTLAR

1. Azizov A.Sh., Toshmatov B.A. Uzumni tabiiy usulda saqlash texnologiyalarini takomillashtirish // Agro kimyo-himoya va o‘simliklar karantini jurnali. – Toshkent, 2020. - № 1. – B. 22-24.

2. Bo‘riev.H., Jo‘raev R., Alimov O. Meva-sabzavotlarni saqlash va ularga dastlabki ishlov berish. – Toshkent, «Mehnat». – 2002. – B. 107-110.

3. Temurov Sh. Uzumchilik. – Toshkent. «O‘zbekiston milliy entsiklopediyasi». – 2002. – B. 3-45.

4. Shirokov E.P. “Texnologiya xraneniya i pererabotki plodov i ovochey”. – Moskva, 1978. - 311 s.

5. Qurbonov R. Uzum yetishtirish sirlari. Hovlida tok o‘stirish. Toshkent, “Adabiyot uchqunlari”. 2013. - 64 b.

6. Xoshimov.N. Hosilni saqlash va qayta ishlash. – Toshkent, Dizayn-press. - 100 b.

UO‘K: 664.8.047:635.35

BROKKOLI NAVLARIDAN OLINGAN KUKUNLARDA BIOAKTIV KOMPONENTLARNING SAQLANISH BARQARORLIGI VA SIFAT KO‘RSATKICHLARINING O‘ZGARISHI

Nurmatov Sherzod Shakarbayevich iD

Samarqand agroinnovatsiyalar va tadqiqotlar instituti tayanch doktoranti

e-mail: [email protected]

Annotatsiya. Maqolada turli brokkoli duragaylaridan maqbul quritish texnologiyasi asosida olingan kukunlarning 12 oylik saqlash davrida fizik-kimyoviy sifat ko‘rsatkichlari va bioaktiv komponentlarining barqarorligi baholandi. Namunalar 55°C harorat, infraqizil nurlanish va 1,5 m/s havo oqimi tezligida quritilib, saqlash davomida namlik, suv faolligi (aw), rang, askorbin kislota, fenolik birikmalar, flavonoidlar, xlorofill va antioksidant faollik o‘zgarishlari aniqlandi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, Naxos F1 eng yuqori saqlanish barqarorligini namoyon etib, 12 oydan keyin askorbin kislotaning 83,2%, fenolik birikmalarning 88,7%, flavonoidlarning 87,9%, xlorofillning 83,5% va antioksidant faollikning 89,0% qismi saqlanib qoldi. Suv faolligi 0,33, umumiy rang farqi esa ΔE = 3,91 ni tashkil etdi. Agassi F1 ham yuqori barqarorlik ko‘rsatdi. Natijalar brokkoli kukunining uzoq muddatli saqlanish xususiyatlari duragayga bog‘liqligini hamda Naxos F1 va Agassi F1 yuqori sifatli kukun ishlab chiqarish uchun istiqbolli ekanligini ko‘rsatdi.

Kalit so‘zlar: brokkoli, brokkoli kukuni, duragay, saqlash barqarorligi, bioaktiv komponentlar, askorbin kislota, fenolik birikmalar, xlorofill, antioksidant faollik.

STORAGE STABILITY OF BIOACTIVE COMPONENTS AND CHANGES IN QUALITY INDICATORS OF POWDERS OBTAINED FROM DIFFERENT BROCCOLI CULTIVARS

Abstract. This study evaluated the stability of physicochemical quality attributes and bioactive components of powders obtained from different broccoli hybrids using an optimized drying technology during 12 months of storage. The samples were dried at 55°C using infrared radiation combined with an air velocity of 1.5 m/s. Changes in moisture content, water activity (aw), color, ascorbic acid, phenolic compounds, flavonoids, chlorophyll, and antioxidant activity were evaluated during storage. Naxos F1 demonstrated the highest storage stability, retaining 83.2% of ascorbic acid, 88.7% of phenolic compounds, 87.9% of flavonoids, 83.5% of chlorophyll, and 89.0% of antioxidant activity after 12 months. Water activity remained at 0.33, while the total color difference was ΔE = 3.91. Agassi F1 also showed high storage stability. The results indicate that the long-term stability of broccoli powder is influenced by hybrid characteristics and suggest that Naxos F1 and Agassi F1 are promising raw materials for the production of high-quality broccoli powder.

Keywords: broccoli, broccoli powder, hybrid, storage stability, bioactive components, ascorbic acid, phenolic compounds, chlorophyll, antioxidant activity.

СТАБИЛЬНОСТЬ СОХРАНЕНИЯ БИОАКТИВНЫХ КОМПОНЕНТОВ И ИЗМЕНЕНИЕ ПОКАЗАТЕЛЕЙ КАЧЕСТВА ПОРОШКОВ, ПОЛУЧЕННЫХ ИЗ РАЗЛИЧНЫХ СОРТОВ БРОККОЛИ

Аннотация. В статье оценена стабильность физико-химических показателей качества и биоактивных компонентов порошков, полученных из различных гибридов брокколи с применением оптимального режима сушки, в течение 12 месяцев хранения. Образцы высушивали при температуре 55°C с использованием инфракрасного излучения и скорости воздушного потока 1,5 м/с. В процессе хранения определяли изменения влажности, активности воды (aw), цвета, содержания аскорбиновой кислоты, фенольных соединений, флавоноидов, хлорофилла и антиоксидантной активности. Наибольшую стабильность при хранении продемонстрировал гибрид Naxos F1: через 12 месяцев сохранилось 83,2% аскорбиновой кислоты, 88,7% фенольных соединений, 87,9% флавоноидов, 83,5% хлорофилла и 89,0% антиоксидантной активности. Активность воды составила 0,33, а общее изменение цвета — ΔE = 3,91. Высокая стабильность также отмечена у Agassi F1. Полученные результаты свидетельствуют о влиянии гибридных особенностей на длительную сохраняемость порошка брокколи и перспективности Naxos F1 и Agassi F1 для производства высококачественного порошка.

Ключевые слова: брокколи, порошок брокколи, гибрид, стабильность при хранении, биоактивные компоненты, аскорбиновая кислота, фенольные соединения, хлорофилл, антиоксидантная активность.

KIRISH

Brokkoli (Brassica oleracea var. italica) yuqori oziqaviy va biologik qiymatga ega sabzavot ekinlaridan biri bo‘lib, uning tarkibida askorbin kislota, fenolik birikmalar, flavonoidlar, xlorofill pigmentlari, karotinoidlar, glyukozinolatlar va boshqa biologik faol moddalar mavjud. Ushbu komponentlar brokkolining antioksidant va funksional xususiyatlarini belgilab, undan biologik qiymati yuqori bo‘lgan oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish imkoniyatini yaratadi [3, 6].

Brokkolining yuqori namligi va yig‘im-terimdan keyingi faol fiziologik jarayonlari uning yangi holdagi saqlanish muddatini cheklaydi. Saqlash davomida namlik yo‘qotilishi, xlorofill degradatsiyasi, rangning o‘zgarishi va biologik faol moddalar miqdorining kamayishi mahsulot sifatining pasayishiga olib kelishi mumkin [9]. Shu sababli brokkolini qayta ishlash va uning tarkibidagi qimmatli komponentlarni imkon qadar saqlab qoladigan texnologiyalarni ishlab chiqish muhim ilmiy-amaliy vazifalardan hisoblanadi.

Brokkolini quritish va kukun holiga keltirish mahsulot namligini kamaytirish, mikrobiologik va fermentativ jarayonlarni sekinlashtirish, saqlash muddatini uzaytirish hamda undan yil davomida foydalanish imkonini beradi. Mahalliy tadqiqotlarda ham brokkolini quritishga tayyorlash va quritish jarayonida mahsulot sifatini saqlash masalalari o‘rganilgan [1]. Quritilgan brokkoli tarkibida flavonoid birikmalarning mavjudligi instrumental tahlil usullari yordamida tasdiqlangan [2].

Biroq quritish jarayonining texnologik parametrlari bioaktiv komponentlarning saqlanish darajasiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Harorat, quritish davomiyligi va issiqlik uzatish usulining o‘zgarishi askorbin kislota, fenolik birikmalar, pigmentlar va boshqa termolabil komponentlarning miqdoriga ta’sir qilishi mumkin [3, 4]. Turli quritish usullarini qiyosiy o‘rganish natijalari ham qayta ishlash sharoiti brokkolining fitokimyoviy tarkibi va antioksidant faolligini belgilovchi muhim omil ekanligini ko‘rsatadi [5, 7].

So‘nggi tadqiqotlarda brokkoli va uning ikkilamchi xomashyolaridan quritilgan kukunlar olishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Bunday kukunlarda fenolik birikmalar, flavonoidlar va boshqa funksional komponentlarning mavjudligi ularni oziq-ovqat mahsulotlarini biologik boyitishda istiqbolli ingredient sifatida qo‘llash imkonini beradi [6, 10]. Shu bilan birga, yuqori sifatli kukun olish uning bioaktiv qiymatini butun saqlash davri davomida o‘zgarmas holda saqlanishini anglatmaydi.

Quritilgan o‘simlik mahsulotlarida saqlash davomida oksidlanish va boshqa fizik-kimyoviy jarayonlar davom etadi. Ularning intensivligi mahsulot namligi, suv faolligi, kislorod va yorug‘lik ta’siri, qadoqlash xususiyatlari hamda saqlash davomiyligiga bog‘liq. Natijada askorbin kislota, fenolik birikmalar, flavonoidlar va pigmentlarning kamayishi mahsulotning antioksidant faolligi va organoleptik xususiyatlariga ta’sir qilishi mumkin [3, 9].

Brokkoli kukunining uzoq muddatli barqarorligini baholashda namlik va suv faolligi (aw) muhim fizik ko‘rsatkichlar hisoblanadi. Shu bilan birga, tabiiy yashil rangning saqlanishi mahsulotning iste’mol xususiyatlarini tavsiflaydi. Xlorofillning degradatsiyasi natijasida yashil rang intensivligining kamayishi yuzaga kelganligi sababli rang ko‘rsatkichlarini xlorofill miqdorining o‘zgarishi bilan birgalikda baholash mahsulot sifatini yanada to‘liq tavsiflash imkonini beradi [9].

Brokkoli xomashyosining genotipik xususiyatlari ham qayta ishlashdan keyingi mahsulot sifatiga ta’sir qilishi mumkin. Turli duragaylar boshlang‘ich bioaktiv moddalar miqdori va ularning texnologik ta’sirlarga chidamliligi bilan farqlanishi sababli, bir xil quritish va saqlash sharoitida olingan kukunlarning sifat barqarorligi ham turlicha bo‘lishi mumkin. Shu nuqtai nazardan, Agassi F1, Ironman F1, Atlantis F1, Heraklion F1, Naxos F1, Marathon F1 va Tiburon F1 duragaylaridan olingan kukunlarni bir xil sharoitda qiyosiy o‘rganish uzoq muddat saqlashga mos xomashyoni aniqlash imkonini beradi.

Avvalgi tajribalar natijasida brokkoli kukuni ishlab chiqarish uchun 55°C harorat, infraqizil nurlanish va 1,5 m/s havo oqimi tezligining kombinatsiyasi maqbul quritish rejimi sifatida aniqlangan. Mazkur texnologiyada olingan kukunlarning keyingi saqlash jarayonida bioaktiv komponentlari va fizik-kimyoviy ko‘rsatkichlari barqarorligini baholash ishlab chiqilgan texnologiyaning samaradorligini to‘liqroq asoslash uchun zarur.

Tadqiqotning maqsadi — maqbul quritish texnologiyasi asosida Agassi F1, Ironman F1, Atlantis F1, Heraklion F1, Naxos F1, Marathon F1 va Tiburon F1 brokkoli duragaylaridan olingan kukunlarning 12 oylik saqlash davrida fizik-kimyoviy sifat ko‘rsatkichlari, rang barqarorligi va bioaktiv komponentlarining o‘zgarishini qiyosiy baholash hamda uzoq muddatli saqlashga eng barqaror duragaylarni aniqlashdan iborat.

MATERIALLAR VA USULLAR

Tadqiqot obyekti sifatida Agassi F1, Ironman F1, Atlantis F1, Heraklion F1, Naxos F1, Marathon F1 va Tiburon F1 brokkoli duragaylari tanlandi. Tajribalarda bir xil yetilish darajasidagi, mexanik shikastlanmagan va tashqi sifat ko‘rsatkichlari bo‘yicha talabga javob beradigan brokkoli boshlari ishlatildi. Duragaylar o‘rtasidagi farqlarni obyektiv baholash maqsadida barcha namunalar bir xil texnologik sharoitda qayta ishlandi.

Brokkoli kukunini tayyorlash. Brokkoli boshlari saralandi, yuvildi va gul to‘plamlari 20–30 mm o‘lchamdagi fraksiyalarga ajratildi. Tayyorlangan xomashyo dastlabki texnologik ishlovdan o‘tkazilgandan so‘ng quritishga yuborildi.

Quritishda avvalgi tadqiqotlar asosida maqbul deb aniqlangan 55°C harorat, infraqizil nurlanish va 1,5 m/s havo oqimi tezligi kombinatsiyasidan foydalanildi. Quritish namunalarda barqaror yakuniy namlik hosil bo‘lgunga qadar davom ettirildi. Quritilgan mahsulot xona haroratigacha sovitilib, laboratoriya maydalagichida maydalandi va 0,5 mm elakdan o‘tkazildi.

Shunday qilib, barcha duragaylar uchun quritish va maydalash parametrlari bir xil saqlanib, tajribada asosiy o‘zgaruvchi omillar sifatida duragay xususiyati va saqlash davomiyligi qabul qilindi.

Saqlash tajribasini tashkil etish. Tayyor brokkoli kukunlari namlik, kislorod va yorug‘lik ta’sirini cheklovchi germetik qadoqlarga joylashtirildi. Namunalar quruq va yorug‘likdan himoyalangan sharoitda 12 oy davomida saqlandi.

Mahsulot sifatidagi o‘zgarishlarni aniqlash uchun tahlillar saqlash boshlanishida hamda 3, 6, 9 va 12 oy o‘tgandan keyin amalga oshirildi. Saqlash boshlanishidagi ko‘rsatkichlar (0 oy) nazorat qiymati sifatida qabul qilindi.

1-jadval.

Brokkoli kukunini saqlash bo‘yicha tajriba sxemasi

Ushbu tajriba sxemasi barcha yettita brokkoli duragayi uchun bir xil qo‘llanildi. Har bir duragay va saqlash muddati bo‘yicha laboratoriya tahlillari uch takrorlikda bajarildi.

Fizik-kimyoviy ko‘rsatkichlarni aniqlash. Brokkoli kukunining saqlanish barqarorligini baholash uchun namlik miqdori va suv faolligi (aw) aniqlandi. Mazkur ko‘rsatkichlarning saqlash davridagi o‘zgarishi mahsulotning fizik holati va tashqi muhit namligiga nisbatan barqarorligini baholash mezoni sifatida qabul qilindi.

Mahsulot rangining o‘zgarishi CIELAB tizimida baholanib, L* — yorug‘lik darajasi, a* — yashil–qizil rang koordinatasi va b* — ko‘k–sariq rang koordinatasi aniqlandi. Saqlash davridagi umumiy rang farqi (ΔE) boshlang‘ich namuna ko‘rsatkichlariga nisbatan quyidagi formula bo‘yicha hisoblandi:

ΔE = √[(L*ₜ − L*₀)² + (a*ₜ − a*₀)² + (b*ₜ − b*₀)²]

bu yerda L*₀, a*₀ va b*₀ — saqlash boshlanishidagi, L*ₜ, a*ₜ va b*ₜ esa tegishli saqlash muddatidagi rang ko‘rsatkichlaridir.

Bioaktiv komponentlarni baholash. Brokkoli kukunining biologik qiymati va uning saqlash davridagi o‘zgarishini baholash uchun askorbin kislota, umumiy fenolik birikmalar, flavonoidlar, umumiy xlorofill va antioksidant faollik ko‘rsatkichlari aniqlandi.

Har bir bioaktiv komponentning saqlanish darajasi boshlang‘ich miqdoriga nisbatan foiz hisobida quyidagi formula asosida hisoblandi:

R = (Ct / C0) × 100

bu yerda R — bioaktiv komponentning saqlanish darajasi, %; C0 — komponentning saqlash boshlanishidagi miqdori; Ct — tegishli saqlash muddatidagi miqdori.

Mazkur yondashuv duragaylarning boshlang‘ich kimyoviy tarkibi turlicha bo‘lgan sharoitda ham ularning bioaktiv komponentlarni saqlab qolish xususiyatlarini o‘zaro qiyoslash imkonini berdi.

Statistik tahlil. Tajriba natijalari o‘rtacha qiymat va standart og‘ish (M ± SD) ko‘rinishida ifodalandi. Duragay xususiyati, saqlash davomiyligi hamda ularning o‘zaro ta’sirini baholash uchun ikki omilli dispersiya tahlili (two-way ANOVA) qo‘llanildi. Variantlar o‘rtasidagi farqlar p < 0,05 bo‘lganda statistik jihatdan ishonchli deb qabul qilindi.

Shuningdek, xlorofill miqdori bilan rang o‘zgarishi hamda fenolik birikmalar va flavonoidlarning saqlanish darajasi bilan antioksidant faollik o‘rtasidagi bog‘liqlikni baholash uchun korrelyatsion tahlildan foydalanildi.

NATIJALAR VA MUHOKAMA

Brokkoli kukunining saqlash jarayonida namlik va suv faolligining o‘zgarishi. Brokkoli kukunining uzoq muddatli saqlanish barqarorligini baholashda namlik miqdori va suv faolligi muhim fizik-kimyoviy ko‘rsatkichlar hisoblanadi. Mahsulot namligining ortishi kukunning gigroskopik xususiyatlarini kuchaytirishi, zarrachalarning yopishishi va bo‘laklanishiga olib kelishi, shuningdek oksidlanish va boshqa kimyoviy jarayonlarning jadallashishiga sharoit yaratishi mumkin. +

Maqbul quritish rejimida olingan brokkoli kukunlarining boshlang‘ich namligi duragaylarga qarab 6,6–6,9% oralig‘ida, suv faolligi (aw) esa 0,29–0,31 chegarasida bo‘ldi. Saqlash davomiyligining ortishi bilan barcha namunalarda namlik va suv faolligining bosqichma-bosqich oshishi kuzatildi. Biroq ushbu o‘zgarishlarning intensivligi duragaylar bo‘yicha bir xil bo‘lmadi.

2-jadval.

Turli brokkoli duragaylaridan olingan kukunlarning saqlash davomida namligi va suv faolligi (aw) o‘zgarishi (2025 й).

Saqlashning dastlabki uch oyida barcha namunalarda namlik miqdori atigi 0,2 foiz punktga, aw ko‘rsatkichi esa 0,01 birlikka oshdi. Bu davrda duragaylar o‘rtasidagi farqlar katta bo‘lmaganligi mahsulotlarning dastlabki saqlash barqarorligi yuqori ekanligini ko‘rsatdi.

Olti oylik saqlashdan keyin duragaylar o‘rtasidagi farqlar aniqroq namoyon bo‘ldi. Naxos F1 kukunida namlik 7,0% va aw 0,31 darajasida saqlangan bo‘lsa, Agassi F1 hamda Heraklion F1 namunalarida namlik 7,1%, aw esa 0,32 ni tashkil etdi. Shu davrda Atlantis F1 namunasida namlik 7,4% gacha, aw esa 0,33 gacha oshdi.

Saqlashning 12-oyi yakunida eng past namlik Naxos F1 namunasida qayd etilib, 7,4% ni tashkil etdi. Bu boshlang‘ich 6,6% ko‘rsatkichga nisbatan 0,8 foiz punktga oshganligini anglatadi. Mazkur duragayda suv faolligi ham tajriba variantlari orasida eng past — 0,33 darajasida saqlanib qoldi.

Agassi F1 namunasida 12 oydan keyin namlik 7,6%, aw 0,34 bo‘lib, Naxos F1 dan keyingi eng yaxshi natijalardan biri qayd etildi. Heraklion F1 va Ironman F1 namunalarida yakuniy namlik mos ravishda 7,7 va 7,8%, suv faolligi esa har ikkala holatda 0,35 ni tashkil etdi.

Marathon F1 va Tiburon F1 duragaylarida saqlash yakunida namlik 7,9%, aw 0,36 ga yetdi. Eng yuqori namlik va suv faolligi Atlantis F1 namunasida aniqlanib, mos ravishda 8,0% va 0,37 ni tashkil etdi.

Shunday qilib, 12 oylik saqlash davomida namlik miqdorining umumiy ortishi duragaylarga qarab 0,8–1,1 foiz punkt, suv faolligining oshishi esa 0,04–0,06 birlik oralig‘ida bo‘ldi. Naxos F1 namlik va suv faolligining eng past yakuniy qiymatlari bilan tavsiflanib, fizik barqarorligi bo‘yicha boshqa duragaylardan ustunlik qildi. Agassi F1 va Heraklion F1 namunalarida ham nisbatan yuqori saqlanish barqarorligi kuzatildi.

Barcha duragaylarda 12 oylik saqlash yakunida aw qiymatining 0,37 dan oshmaganligi muhim natija hisoblanadi. Bu tanlangan quritish rejimi va germetik qadoqlash sharoitida brokkoli kukunlarining fizik holati uzoq muddat davomida barqaror saqlanishini ko‘rsatadi. 2-жадвалнинг ўзи ҳам айнан 7 та дурагай ва 0–12 ойлик динамика асосида шаклланган.

Shunga qaramay, 12 oylik saqlash yakunida barcha namunalarda aw qiymatining 0,37 dan oshmaganligi kukunning fizik barqarorligi yuqori darajada saqlanganligini ko‘rsatadi. Bu esa tanlangan quritish rejimi va germetik qadoqlash sharoiti brokkoli kukunini uzoq muddat saqlash uchun qulay sharoit yaratganligini ko‘rsatadi.

Bioaktiv komponentlarning saqlash davridagi o‘zgarishi. Brokkoli kukunining funksional qiymatini belgilovchi asosiy omillardan biri bioaktiv komponentlarning uzoq muddatli saqlash davomida barqarorligidir. Tadqiqot natijalari barcha duragaylarda saqlash muddati uzayishi bilan askorbin kislota, fenolik birikmalar, flavonoidlar, xlorofill va antioksidant faollikning bosqichma-bosqich kamayishini ko‘rsatdi. Biroq kamayish intensivligi duragayning biologik xususiyatlariga sezilarli darajada bog‘liq bo‘ldi.

Saqlashning dastlabki uch oyida bioaktiv komponentlarning yo‘qotilishi nisbatan kam bo‘ldi. Barcha duragaylarda o‘rganilgan ko‘rsatkichlarning asosiy qismi boshlang‘ich miqdorning 94% dan yuqori darajasida saqlanib qoldi. Eng yuqori barqarorlik Naxos F1 namunasida kuzatilib, vitamin C ning 96,5%, fenolik birikmalarning 97,8%, flavonoidlarning 97,3%, xlorofillning 96,5% va antioksidant faollikning 97,9% qismi saqlanib qoldi.

Olti oylik saqlashdan so‘ng duragaylar o‘rtasidagi farqlar yanada aniq namoyon bo‘ldi. Naxos F1 namunasida vitamin C ning 92,5%, fenolik birikmalarning 95,2%, flavonoidlarning 94,6%, xlorofillning 92,6% va antioksidant faollikning 95,3% qismi saqlangan bo‘lsa, Agassi F1 ham ushbu ko‘rsatkichlar bo‘yicha unga yaqin natijalarni namoyon etdi.

Saqlash muddati 9 oyga yetganda bioaktiv moddalarning kamayish sur’ati kuchaydi. Shunga qaramay, Naxos F1 namunasida fenolik birikmalar 91,9%, flavonoidlar 91,2% va antioksidant faollik 92,1% darajasida saqlanib qoldi. Agassi F1 da ushbu ko‘rsatkichlar mos ravishda 91,3; 90,5 va 91,5% ni tashkil etdi.

3-jadval.

Saqlash davomida brokkoli kukunidagi asosiy bioaktiv komponentlarning saqlanish darajasi, %

Duragaylar o‘rtasidagi eng katta farqlar 12 oylik saqlash yakunida qayd etildi. Naxos F1 namunasida askorbin kislotaning 83,2%, umumiy fenolik birikmalarning 88,7%, flavonoidlarning 87,9%, xlorofillning 83,5% va antioksidant faollikning 89,0% qismi saqlanib qoldi. Ushbu qiymatlar barcha o‘rganilgan duragaylar orasida eng yuqori natijalarni tashkil etdi.

Naxos F1 ga eng yaqin natija Agassi F1 namunasida kuzatildi. Unda 12 oydan keyin vitamin C ning 82,1%, fenolik birikmalarning 88,0%, flavonoidlarning 87,1%, xlorofillning 82,7% va antioksidant faollikning 88,3% qismi saqlanib qoldi.

Heraklion F1 va Ironman F1 duragaylari oraliq o‘rinni egalladi. Atlantis F1, Marathon F1 va Tiburon F1 namunalarida esa bioaktiv komponentlarning yo‘qotilishi nisbatan yuqori bo‘ldi. Xususan, Tiburon F1 da 12 oy yakunida vitamin C ning 76,8%, xlorofillning 77,1% qismi saqlangan bo‘lsa, Atlantis F1 da ushbu ko‘rsatkichlar mos ravishda 75,9 va 76,1% ni tashkil etdi.

Umuman, askorbin kislota va xlorofill saqlash sharoitlariga nisbatan eng sezgir komponentlar ekanligi aniqlandi. Fenolik birikmalar va flavonoidlarning kamayish sur’ati nisbatan past bo‘lib, antioksidant faollik dinamikasi ushbu birikmalarning saqlanish darajasi bilan yaqin bog‘liqlikni namoyon etdi.

Olingan natijalar brokkoli kukunining bioaktiv qiymatini uzoq muddat saqlashda duragay omili muhim texnologik ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatdi. Ayniqsa, Naxos F1 va Agassi F1 duragaylaridan olingan kukunlar bioaktiv komponentlarning yuqori retention darajasi bilan ajralib turdi.

Brokkoli kukunining saqlash jarayonida rang ko‘rsatkichlarining o‘zgarishi. Brokkoli kukunining rangi mahsulotning organoleptik sifati va pigmentlar barqarorligini tavsiflovchi muhim ko‘rsatkichlardan biridir. Saqlash davomida tabiiy yashil rangning saqlanishi, ayniqsa, xlorofill pigmentlarining barqarorligi bilan chambarchas bog‘liq. Shu sababli 12 oylik saqlash yakunida L*, a* va umumiy rang farqi — ΔE ko‘rsatkichlari duragaylar kesimida qiyosiy baholandi.

4-jadval.

12 oylik saqlashdan keyin brokkoli kukunlarining rang barqarorligi (2025 – 2026 йй.).

Izoh: ΔE qiymati har bir navning saqlash boshlanishidagi (0 oy) rang ko‘rsatkichlariga nisbatan hisoblangan.

Barcha duragaylardan olingan kukunlarda saqlash davomida L* qiymatining pasayishi va a* ko‘rsatkichining kamroq manfiy tomonga siljishi kuzatildi. Ushbu o‘zgarishlar kukun rangining asta-sekin xiralashishi va yashil rang intensivligining kamayganligini ko‘rsatdi.

12 oylik saqlash yakunida eng yuqori rang barqarorligi Naxos F1 namunasida qayd etildi. Ushbu duragayda L* qiymati 60,4 dan 57,4 gacha kamaygan bo‘lsa, a* ko‘rsatkichi −12,7 dan −10,7 gacha o‘zgardi. Umumiy rang farqi esa ΔE = 3,91 ni tashkil etdi. Bu barcha o‘rganilgan duragaylar orasidagi eng past ko‘rsatkich bo‘lib, Naxos F1 kukunining tabiiy rangini yuqori darajada saqlab qolganligini ko‘rsatadi.

Agassi F1 namunasida ham rang barqarorligi yuqori bo‘lib, 12 oydan keyin ΔE 4,16 ni tashkil etdi. Heraklion F1 va Ironman F1 namunalarida ushbu ko‘rsatkich mos ravishda 4,61 va 4,82 bo‘ldi.

Marathon F1 va Tiburon F1 duragaylarida rang o‘zgarishi nisbatan yuqori bo‘lib, ΔE qiymatlari mos ravishda 5,45 va 5,76 ni tashkil etdi. Eng katta rang farqi Atlantis F1 namunasida aniqlanib, ΔE 6,36 ga yetdi. Mazkur duragayda L* qiymatining 59,7 dan 54,8 gacha, a* ko‘rsatkichining esa −12,1 dan −8,7 gacha o‘zgarishi yashil rang intensivligining boshqa namunalarga nisbatan tezroq kamayganligini ko‘rsatdi.

Shunday qilib, 12 oylik saqlashdan keyin rang barqarorligi bo‘yicha duragaylarni quyidagi ketma-ketlikda joylashtirish mumkin:

Naxos F1 > Agassi F1 > Heraklion F1 > Ironman F1 > Marathon F1 > Tiburon F1 > Atlantis F1.

Mazkur natijalar brokkoli kukunining rang barqarorligi duragayning biologik xususiyatlariga sezilarli darajada bog‘liq ekanligini ko‘rsatadi.

Rang barqarorligi va xlorofill miqdori o‘rtasidagi bog‘liqlik. Rang ko‘rsatkichlaridagi o‘zgarishlar xlorofillning saqlanish darajasi bilan bir xil yo‘nalishda kechdi. 12 oylik saqlash yakunida xlorofillning eng yuqori saqlanish darajasi Naxos F1 namunasida — 83,5% qayd etildi. Ushbu duragayda ayni paytda ΔE ning eng past — 3,91 qiymati kuzatilgani xlorofill barqarorligi bilan rangning saqlanishi o‘rtasida yaqin bog‘liqlik mavjudligini ko‘rsatdi.

Agassi F1 namunasida xlorofillning 82,7% qismi saqlanib, ΔE 4,16 ni tashkil etdi. Heraklion F1 va Ironman F1 da xlorofill retention darajasi mos ravishda 80,8 va 79,7% bo‘lib, rang farqi ham Naxos F1 va Agassi F1 ga nisbatan yuqoriroq bo‘ldi.

Atlantis F1 namunasida xlorofillning atigi 76,1% qismi saqlanib, aynan shu namunada ΔE ning eng yuqori — 6,36 qiymati qayd etildi. Bu holat xlorofill degradatsiyasi kuchayishi bilan brokkoli kukunining tabiiy yashil rangi tezroq o‘zgarishini tasdiqlaydi.

Demak, brokkoli kukunining uzoq muddatli saqlanish sifatini baholashda xlorofillning retention darajasi va ΔE ko‘rsatkichini birgalikda qo‘llash maqsadga muvofiq hisoblanadi.

Bioaktiv komponentlar va antioksidant faollik o‘rtasidagi bog‘liqlik. Saqlash davomida umumiy fenolik birikmalar va flavonoidlarning kamayishi antioksidant faollikning pasayishi bilan yaqin bog‘liqlikda kechdi.

12 oylik saqlash yakunida Naxos F1 namunasida fenolik birikmalarning 88,7%, flavonoidlarning 87,9% va antioksidant faollikning 89,0% qismi saqlanib qoldi. Agassi F1 da ushbu ko‘rsatkichlar mos ravishda 88,0; 87,1 va 88,3% ni tashkil etdi.

Heraklion F1 va Ironman F1 duragaylarida bioaktiv komponentlarning saqlanish darajasi o‘rtacha yuqori bo‘lgan bo‘lsa, Marathon F1, Tiburon F1 va ayniqsa Atlantis F1 namunalarida ularning kamayish sur’ati nisbatan yuqori bo‘ldi.

Mazkur natijalar brokkoli kukunining antioksidant xususiyatlari saqlash davomida fenolik va flavonoid birikmalarning barqarorligiga bevosita bog‘liq ekanligini ko‘rsatdi. Shu sababli kukun sifatini baholashda alohida bioaktiv moddalar bilan bir qatorda umumiy antioksidant faollikni ham hisobga olish lozim.

Brokkoli navlarining kompleks saqlanish barqarorligini baholash

Brokkoli kukunining uzoq muddatli saqlanishga yaroqliligini baholashda alohida ko‘rsatkichlardan tashqari, namlik, suv faolligi, bioaktiv komponentlarning retention darajasi va rang barqarorligini kompleks tahlil qilish muhim hisoblanadi. Shu maqsadda 12 oylik saqlash yakunidagi asosiy natijalar umumlashtirildi.

5-jadval.

Brokkoli duragaylaridan olingan kukunlarning 12 oylik saqlash yakunidagi kompleks sifat ko‘rsatkichlari (2025 – 2026 йй.).

12 oylik saqlash yakunida Naxos F1 barcha asosiy ko‘rsatkichlar bo‘yicha eng yuqori kompleks saqlanish barqarorligini namoyon etdi. Ushbu namunada namlik 7,4%, suv faolligi 0,33 darajasida saqlanib qoldi. Shu bilan birga, askorbin kislotaning 83,2%, fenolik birikmalarning 88,7%, flavonoidlarning 87,9%, xlorofillning 83,5% va antioksidant faollikning 89,0% qismi saqlanib, umumiy rang farqi atigi ΔE = 3,91 ni tashkil etdi.

Kompleks ko‘rsatkichlar bo‘yicha Agassi F1 ikkinchi eng barqaror duragay sifatida ajralib turdi. Ushbu namunada namlik 7,6%, aw 0,34 bo‘lib, vitamin C ning 82,1%, fenolik birikmalarning 88,0%, flavonoidlarning 87,1%, xlorofillning 82,7% va antioksidant faollikning 88,3% qismi saqlanib qoldi.

Heraklion F1 va Ironman F1 duragaylari oraliq natijalarni namoyon etdi. Ularning bioaktiv komponentlari va rang ko‘rsatkichlari 12 oylik saqlashdan keyin qoniqarli darajada saqlangan bo‘lsa-da, Naxos F1 va Agassi F1 ga nisbatan yo‘qotishlar yuqoriroq bo‘ldi.

Marathon F1 va Tiburon F1 duragaylarida namlik va suv faolligining ko‘proq ortishi, shuningdek vitamin C, xlorofill va antioksidant faollikning nisbatan tezroq kamayishi kuzatildi. Atlantis F1 esa o‘rganilgan duragaylar orasida eng past kompleks saqlanish barqarorligini namoyon etdi. Ushbu namunada 12 oy yakunida namlik 8,0%, aw 0,37, vitamin C saqlanishi 75,9%, xlorofill saqlanishi 76,1% va ΔE 6,36 ni tashkil etdi.

Shunday qilib, bir xil quritish, maydalash, qadoqlash va saqlash sharoitlarida duragaylar o‘rtasida sezilarli farqlar kuzatilishi brokkoli kukunining saqlanish barqarorligi genotipik xususiyatlarga ham bog‘liq ekanligini ko‘rsatadi. Natijalar duragay × saqlash muddati omillarining o‘zaro ta’sirini hisobga olish zarurligini tasdiqlaydi.

Olingan ma’lumotlarga ko‘ra, Naxos F1 brokkoli kukunini uzoq muddat saqlash uchun eng istiqbolli duragay, Agassi F1 esa unga yaqin yuqori barqarorlikka ega variant sifatida baholandi.

XULOSA

Tadqiqot natijalari 55°C harorat, infraqizil nurlanish va 1,5 m/s havo oqimi tezligiga asoslangan maqbul quritish texnologiyasida olingan brokkoli kukunlarining 12 oylik saqlanish barqarorligi duragay xususiyatlariga sezilarli darajada bog‘liq ekanligini ko‘rsatdi.

Saqlash davomida barcha namunalarda namlik va suv faolligining asta-sekin ortishi hamda bioaktiv komponentlar miqdorining kamayishi kuzatildi. Biroq o‘zgarishlar intensivligi duragaylar bo‘yicha sezilarli farq qildi. Askorbin kislota va xlorofill saqlash sharoitlariga nisbatan eng sezgir komponentlar bo‘lib, fenolik birikmalar, flavonoidlar va antioksidant faollik nisbatan yuqori barqarorlikni namoyon etdi.

O‘rganilgan yetti duragay orasida Naxos F1 eng yuqori saqlanish barqarorligi bilan ajralib turdi. 12 oylik saqlash yakunida uning kukunida namlik 7,4%, suv faolligi 0,33 bo‘lib, askorbin kislotaning 83,2%, fenolik birikmalarning 88,7%, flavonoidlarning 87,9%, xlorofillning 83,5% va antioksidant faollikning 89,0% qismi saqlanib qoldi. Shu bilan birga, umumiy rang farqi ΔE = 3,91 bo‘lib, bu o‘rganilgan barcha duragaylar orasidagi eng yaxshi natija hisoblanadi.

Agassi F1 ham bioaktiv komponentlar, rang va fizik barqarorlik bo‘yicha yuqori ko‘rsatkichlarni namoyon etdi va Naxos F1 dan keyingi istiqbolli duragay sifatida baholandi. Heraklion F1 hamda Ironman F1 oraliq holatni egallagan bo‘lsa, Marathon F1, Tiburon F1 va Atlantis F1 namunalarida saqlash davomida sifat ko‘rsatkichlarining nisbatan tezroq pasayishi qayd etildi.

Rang o‘zgarishi bilan xlorofill retention darajasi, shuningdek fenolik birikmalar va flavonoidlar saqlanishi bilan antioksidant faollik o‘rtasida bir xil yo‘nalishdagi bog‘liqlik kuzatildi. Bu brokkoli kukunining saqlanish sifatini alohida ko‘rsatkichlar emas, balki fizik-kimyoviy va bioaktiv mezonlar majmuasi asosida baholash zarurligini ko‘rsatadi.

Shunday qilib, brokkoli kukuni ishlab chiqarishda maqbul quritish rejimini qo‘llash bilan birga, saqlanish barqarorligi yuqori duragayni tanlash ham muhim texnologik omil hisoblanadi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, Naxos F1 va Agassi F1 duragaylari uzoq muddat saqlanadigan, yuqori bioaktiv va rang barqarorligiga ega brokkoli kukuni ishlab chiqarish uchun istiqbolli xomashyo sifatida tavsiya etilishi mumkin.

Olingan natijalar brokkoli kukunini ishlab chiqarish, qadoqlash va saqlash texnologiyasini takomillashtirish, shuningdek undan funksional oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarishda foydalanish uchun ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi.

ADABIYOTLAR

1. Boltaev M.А., Meliboeva Sh.Sh., Jalilov F.S. Preparation and Drying of Broccoli Herbs (Brassica oleracea L.) // Modern Chemistry of Medicines: Proceedings of the International Scientific and Practical Internet Conference. 2023.
2. Boltaev M.M. Study of the Flavonoid Profile of Dry Broccoli Extract by HPLC // Universum: Chemistry and Biology. 2026. №3(141). DOI: 10.32743/UniChem.2026.141.3.22102.
3. Mahn A., Reyes A. An overview of health-promoting compounds of broccoli (Brassica oleracea var. italica) and the effect of processing // Food Science and Technology International. 2012. Vol. 18(6). P. 503–514. DOI: 10.1177/1082013211433073.
4. Córdova C., Vivanco J.P., Quintero J., Mahn A. Effect of drum-drying conditions on the content of bioactive compounds of broccoli pulp // Foods. 2020. Vol. 9(9). Article 1224. DOI: 10.3390/foods9091224.
5. Low-temperature vacuum drying on broccoli: enhanced anti-inflammatory and anti-proliferative properties regarding other drying methods // Foods. 2023. Vol. 12(17). Article 3311.
6. Gudiño I. et al. Comprehensive analysis of bioactive compounds, functional properties, and applications of broccoli by-products // Foods. 2024. Vol. 13(23). Article 3918. DOI: 10.3390/foods13233918.
7. Zhao Y., Zhang W., Yang H., Xu Z., Wang X., Zhang Z., Deng J. Effects of drying methods on phytochemicals and antioxidant activity of broccoli by-products // Food Research International. 2025. Vol. 208. Article 116284. DOI: 10.1016/j.foodres.2025.116284.
8. Effects of drying methods on the primary metabolite profile, antioxidant activity, and antiproliferative properties of broccoli. 2025.
9. Miao H., Zhang Y., Wang Z., Wang Y., Yu S., Wang J., Meng Q., Wang Q. Keeping Green and Nutritious: A Comprehensive Review on Postharvest Handlings of Broccoli (Brassica oleracea var. italica) // Comprehensive Reviews in Food Science and Food Safety. 2026. Vol. 25(4). e70528. DOI: 10.1111/1541-4337.70528.
10. Afzal M.K., Bilal M., Kharal S., et al. Nutritional composition, phytochemical profile, antioxidant potential, and functional attributes of sun-dried broccoli powder // Discover Food. 2026. DOI: 10.1007/s44187-026-01148-9.

UO‘K: 634.64.143.6

ANOR O‘SIMLIKLARINI IN VITRO SHAROITIDA MIKROORGANIZMLARDAN HOLI KULTURALARGA KIRITISH

Abdirahimova Sayyora Shodiyarovna iD

O‘simliklar genetik resurslari ilmiy-tadqiqot instituti biologiya fanlari falsafa doktori (PhD), Toshkent, O'zbekiston

e-mail: [email protected]

Yuldashov O‘tkir Xayitovich iD

O‘simliklar genetik resurslari ilmiy-tadqiqot instituti biologiya fanlari falsafa doktori (PhD), Toshkent, O'zbekiston

e-mail: [email protected]

Allayarov Abduraxman Nazaralievich iD

Agrosanoatni rivojlantirish agentligi bo‘lim boshlig‘i loyiha ishtrokchisi, q.x.f.f.d., dosent. Toshkent, O'zbekiston

e-mail: [email protected]

Jangirova Nafisa Abdumannonovna

O‘simliklar genetik resurslari ilmiy-tadqiqot instituti doktorанти Toshkent, O'zbekiston

Annotatsiya. Ushbu maqolada anor o‘simliklarini in vitro sharoitida turli xildagi mikroorganizmlardan holi eksplant olishga qaratilgan ilmiy ish hisoblanadi. Anor o‘simliklarini navlar kesimida kulturaga kiritilganda Qozoqi anor navida 0,1 % li NaOCl eritmasida 20 daqiqa davomida sterillanganda, natijada meristemalarning hayotchan eksplantlar ulushi 87,1 % ni tashkil qilgan bo‘lsa, qizil poʻchoq navida 0,2 % li NaOCl eritmasida 15 daqiqa davomida sterillash natijasida eksplantlarning yashovchanligi 82,7 % ga yetdi. Qolgan variantlarda nisbatan natijalar pastligini ko‘rishimiz mumkin.

Kalit so‘zlar: Anor o‘simligi, nav, in vitro, kultura, NaOCl, qizil poʻchoq, Lola va Qozoqi.

ВКЛЮЧЕНИЕ РАСТЕНИЙ ГРАНАТА IN VITRO В КУЛЬТУРЫ, СВОБОДНЫЕ ОТ МИКРООРГАНИЗМОВ.

Аннотация. Данная статья представляет собой научную работу, направленную на получение ин витро эксплантов гранатовых растений, свободных от различных микроорганизмов. При культивировании гранатовых растений по сортам, при стерилизации казахского сорта граната в 0,1% растворе NaOCl в течение 20 минут процент жизнеспособных эксплантов меристем составил 87,1%, тогда как при стерилизации красного сорта граната в 0,2% растворе NaOCl в течение 15 минут жизнеспособность эксплантов достигла 82,7%. Видно, что у остальных сортов результаты относительно низкие.

Ключевые слова: Растение граната, сорт, култивирование ин витро, NaOCl, красный стручок, Лола и казахский.

IN VITRO INCLUSION OF POMEGRANATE PLANTS IN GERM-FREE CULTURES.

Abstract. This article presents a scientific study aimed at producing in vitro pomegranate plant explants free of various microorganisms. When cultivating pomegranate plants by cultivar, sterilization of a Kazakh pomegranate variety in a 0.1% NaOCl solution for 20 minutes yielded a viable meristem explant rate of 87.1%. Sterilization of a red pomegranate variety in a 0.2% NaOCl solution for 15 minutes resulted in a viability rate of 82.7%. Clearly, the results for the other varieties were relatively poor.

Key words: Pomegranate plant, variety, in vitro cultivation, NaOCl, red pod, Lola and Kazakh.

KIRISH

Dunyoning ko‘pgina mamlakatlarida oʻsimliklarni mikroklonli ko‘paytirish bioindustriyasi yaxshi yo‘lga qo‘yilgan, bu ish bilan faol rivojlanayotgan o‘nlab korxonalar shug‘ullanmoqda. Masalan, Fransiyada gul ko‘chatlari 94% shu usul bilan yetishtiriladi. AQShda 100 dan ortiq korxonada manzarali o‘simliklar, sabzavot hamda dala ekinlari, mevali va o‘rmon daraxtlarining ko‘chatlari in vitro sharoitida yetishtirilmoqda. Sog‘lomlashtirilgan manzarali gullarni yetishtirishda Gollandiya va mevali daraxtlar bo‘yicha esa Italiya davlatlari yetakchilik qilmoqda FAO stat, 2022.

Hujayra va to‘qimalar kulturasi sohasida erishilgan yutuqlar asosida o‘simliklarni vegetativ ko‘paytirishning yangi usuli — klonal mikroko‘paytirish (in vitro sharoitida, ya’ni probirkada, o‘simliklarni jinssiz ko‘paytirish hamda dastlabki nusxa bilan genetik jihatdan bir xil o‘simliklar olish) usuli yaratildi.

Anor (Punica granatum L.) Punicaceae oilasiga mansub bo‘lib, bu oilaga P. granatum va P. protopunica turlari kiradi [13]. Anor tropik va subtropik mintaqalar uchun o‘zining ajoyib mevalari va farmatsevtik xususiyatlari tufayli iqtisodiy muhim o‘simlik turi sanaladi. Anorning vatani Eron, Afg‘oniston va Hindistonning shimoliy mintaqalari hisoblanadi. Bu o‘simlik turi ko‘plab miqdorda Janubi-Sharqiy Osiyoning quruq o‘lkalari, Malayziya, tropik Afrika va Hindistonda ekilib kelinmoqda [7].

Anorning meva bermaydigan navlari o‘zining chiroyli qizil gullari tufayli xiyobonlarda dekorativ o‘simlik sifatida ekiladi [8].

Anor eng qadimgi iste’mol qilinadigan mevalardan biridir. Undan tashqari qurg‘oqchil subtropiklar uchun iqtisodiy jihatdan muhim ekin hisoblanadi [3, 13].

Anor o‘simliklarini mikroko‘paytirishda meristemalarni qayta tiklash yoki tasodifiy meristemalardan regeneratsiya yoki somatik embriogenez orqali regeneratsiya boshlanishi mumkin [11,12,13,14,48]. Sog‘lom, kasalliklarsiz ko‘chat materiallari orqali samarali anor bog‘i muhim hisoblanadi.

Ko‘plab mevali ekinlar mikoriza bilan simbiotik aloqaga ega bo‘lib, ularning yaxshi rivojlanishi va daladagi samaradorligining oshishi ushbu simbiozga yuqori darajada bog‘liqdir [2].

Bo‘g‘im kurtaklardan novdalar shakllanishini faollashtirish va ulardan boshlang‘ich material sifatida foydalanish [1,15].

Anor o‘simliklarini in vitro sharoitida ko‘paytirish bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlarda uning tugunli segmentlar [11,12,10]. novda uchlari [10]. va urug‘palla tugunlari [16]. asosida qo‘ltiq osti kurtaklari rivojlanishi orqali ko‘paytirilishi bo‘yicha ma’lumotlar berib o‘tilgan.

MATERIALLAR VA USULLAR

Tadqiqot mavzusi yuzasidan ilmiy izlanishlar 2026 yil mobaynida O‘simliklar genetik resurslari ilmiy-tadqiqot instituti «Biotexnologiya» laboratoriyalarida o‘tkazildi.

Laboratoriya sharoitida ilmiy ishlarni olib borishda shisha idishlar, ya’ni stakanlar, kolbalar, o’lchash silindrlari, sinov naychalari, chaygich idishlar, oziqa muhitlarini aralashtirish idishlari va boshqalar laboratoriya yuvish vositasi bilan yuvildi, so‘ngra yuvish vositasi qoldiqlarini olib tashlash uchun vodoprovod suv bilan yuvildi, so‘ngra ikki marta distillangan suv bilan yuvildi, so‘ngra avtoklavda 121ºC da 30 daqiqa davomida sterilizatsiya qilindi va quritish pechlarida taxminan 100ºC da 1 soat davomida quritildi.

In vitro sharoitida ko‘paytirish maqsadida eksplantlar olish uchun tashqi ko‘rinishidan sog‘lom o‘simliklar tanlab olindi. Ko‘plab yog‘ochsimon o‘simliklarda eksplant manbai sifatida yosh novda to‘qimalardan foydalanildi. Lola, Qozoqi anor, Shox anor va Qizil po‘choq navli anorlarning novda uchlari (uzunligi 3–4 sm) ochiq maydonda o‘stirilgan voyaga yetgan anor daraxtlaridan olindi.

Laboratoriya tajribalarni amalga oshirishda J. Drayverning “Laboratoriya sharoitida to‘qimalar va hujayralardan sun’iy (probirka) o‘stirish” bo‘yicha uslubiy qo‘llanmasidan foydalanildi (Drayver 2015).

Ozuqa muhitlari sifatida Murashige & Skoog (MS) va Driver & Kuniyuki Walnut (DKW) kabi turli tarkibli ozuqa muhitlardan foydalanildi.

NATIJALAR VA MUHOKAMA

Qishloq xo‘jaligi biotexnologiyasining muhim bir sohalaridan biri bo‘lgan o‘simlik hujayra va to‘qimalar kulturasi bo‘yicha anor o‘simligini in vitro sharoitida ko‘paytirish yuqori sifatli, turli xildagi mikroorganizmlardan xoli va genetik jihatdan bir xil nihollar olishning samarali usullaridan biri hisoblanadi.

O‘suv nuqtalarini kulturaga kiritishning eng muhim bosqichlaridan biri eksplantlarni samarali sterilizatsiya qilish bo‘lib, ushbu jarayonda tashqi, yot mikroorganizmlardan xoli qilish bilan bir vaqtda eksplantning hayotchanligini saqlab qolish muhim ahamiyatga ega hisoblanadi.

In vitro sharoitida mikroklonal ko‘paytirishning birinchi va eng muhim bosqichi eksplantlarni steril holda oziqa muhitiga kiritish hisoblanadi. Bu bosqichning samaradorligi bevosita eksplantlarning yuza sterillash darajasiga bog‘liq bo‘lib, sterillashning yetarli emasligi mikrobiologik kontaminatsiyaga, haddan tashqari kuchli sterillash esa eksplant to‘qimalarining shikastlanishiga va hayotchanligining pasayishiga olib keladi. Shu sababli har bir nav uchun sterillash vositasining optimal konsentratsiyasi va ta’sir qilish muddatini aniqlash muhim ahamiyatga ega.

Tajribalarda anorning Lola, Qozoqi anor, Shox anor va Qizil poʻchoq navlari eksplantlarini yuza sterillash uchun natriy gipoxlorid (NaOCl) ning 0,1 va 0,3 % li eritmalari qo‘llanilib, sterillash muddati 10, 20, 30 (nazorat) va 40 daqiqada baholandi.

Lola navida 0,1 % li NaOCl eritmasida 20 daqiqa davomida magnit meshalkada aralashtirilgan holatda sterillash ishlarini olib borilganda eksplantlarning 74,5 % qismi yashab qolishi kuzatilgan.

Qozoqi anor navida 0,1 % li NaOCl eritmasida 20 daqiqa davomida sterillanganda, natijada meristemalarning hayotchan eksplantlar ulushi 87,1 % ni tashkil qildi.

1-Jadval

Anor o‘simliklarini uchki o‘suv apikal qismlarini tashqi dezinfeksiya qilish

Shox anor navida 0,1 % li NaOCl eritmasida 20 daqiqa davomida sterillanganda eksplantlarning hayotchanlik ko‘rsatkichi 70,7 % ni tashkil qildi. Nazorat sifatida Shox anor navlarini 0,3 % li NaOCl eritmasida 10 daqiqa ta’sir ettirilganda qayd qilinib, hayotchan eksplantlarning rivojlanishi tushganligini ko‘rishimiz mumkin, eritmaning yuqori konsentratsiyasi kuchli bo‘lib, 69,9 % bo‘ldi va bu ko‘rsatkich keyingi muddatlarda zararlanish ortib, hayotchanlik yanada kamayganligi ko‘rindi.

Qizil poʻchoq navida 0,2 % li NaOCl eritmasida 15 daqiqa davomida sterillash natijasida hayotchan eksplantlar ulushi 82,7 % ga yetdi va bu ushbu variant uchun eng yuqori ko‘rsatkich bo‘ldi. Natijalardan shuni ko‘rishimiz mumkinki Qozoqi anor va Qizil poʻchoq navlaridan olingan novdalarda yuqori natijalarni ko‘rsatdi.

Umuman olganda, olingan natijalar anor navlarining NaOCl eritmasi konsentratsiyasi va ta’sir qilish muddatiga nisbatan turlicha reaksiya qilishini ko‘rsatdi. Ko‘pchilik navlarda 0,1 % li eritma uchun optimal sterillash muddati 20 daqiqani, 0,3 % li eritma uchun esa 10 daqiqani tashkil qildi. Sterillash muddatining 30–40 daqiqagacha uzaytirilishi eksplant to‘qimalariga salbiy ta’sir ko‘rsatib, ularning yashab qolishini pasaytirgan.

XULOSA

Laboratoriya sharoitida anor o‘simliklarini mikroorganizmlardan holi kulturaga kiritishda sterillashda natriy gipoxloridning (NaOCl 0,2 % li eritmasida Qizil poʻchoq navida 15 daqiqa davomida sterillash natijasida hayotchan eksplantlar ulushi 82,7 % ga yetdi va bu ushbu variant uchun eng yuqori ko‘rsatkich bo‘ldi.

ADABIYOTLAR

1. Anvarova, M. A. Morfo - fiziologicheskie osobennosti regeneratsii genotipov kartofelya in vitro: avtoref. dis…kand. biol. nauk/ Anvarova Mavlyuda Anvarovna. - Dushanbe, 1998 - 24 s.
2. Aseri GK, Jain N, Panwar J, Rao AV, Meghwal PR. Biofertilizers improve plant growth, fruit yield, nutrition, metabolism and rhizosphere enzyme activities of pomegranate (Punica granatum L.) in Indian Thar Desert. Scientia Horticulturae. 2008; 117(2):130-135.
3. Bhandari PR. Pomegranate (Punica granatum L). Ancient seeds for modern cure? Review of potential therapeutic applications. International Journal of Nutrition, Pharmacology, Neurological Diseases. 2012; 2:171.
4. Guranna P, Hosmani I, Sathyanarayana R, Hegde R, Hipparagi K. Micropropagation in pomegranate (Punica granatum L.) cv. Bhagwa through indirect organogenesis and assessment of genetic fidelity by RAPD marker. Biotechnology Journal International. 2017; 20:1-8.
5. Drayver J. “Laboratoriya sharoitida to‘qimalar va hujayralardan sun’iy (probirka) o‘stirish” bo‘yicha uslubiy qo‘llanmasi. T.:2015.-B.30.
6. Samir Z In vitro Salt and Drought Tolerance of ManfaloutyandNabEl-Gamal Pomegranate Cultivars. Australian. Basic Appl. Sci. 2014 (6):1076- 1082.
7. Raj D, KanwarK.Efficient in vitro shoot multiplication and root induction enhanced by rejuvenation of micro shoots in Punica granatum cv. Kandhari Kabuli. National Seminar on Physiological and Biotechnological Approaches to ImprovePlantProductivity, CCSHAU, Hisar, India (2008). p. 24.
8. Raj D, Kanwar K. Invitroregenerationof (Punica granatum) L. Plants from different juvenile explants. J. Fruit Ornamental Plant Res.2010;18(1): 5-22.
9. Murashige T, Skoog F. A revised medium for rapid growth and bioassays with tobacco tissue cultures. Physiol Plant., 1962;15:473–97.
10. Murkute A.A, Patil S, Singh S.K In vitro regeneration in pomegranate cv. Ganeshfrom mature trees. Indian J. Hort. 2004;61(3):206- 208.
11. Naik SK, Pattnaik S, Chand PK. In vitro propogation of pomegranate, (Punica granatum L.) cv. Ganesh through auxillary shoot proliferation from nodal segments of mature tree. Scientia Horticulturae. 1999; 79:175-183.
12. Naik SK, Pattnaik S, Chand PK. High frequency auxiliary shoot proliferation and pant regeneration from cotyledonary nodes of pomegranate (Punica granatum L.). Scientia Horticulturae. 2000; 85:261-270.
13. Singh NV, Singh SK, Patel VB. In vitro axillary shoot proliferation and clonal propagation of 'G-137' pomegranate (Punica granatum L.) Indian Journal of Agricultural Science. 2007; 77:509-511.
14. Kajla S, Poonia A, Kharb P, Duhan JS. Role of Biotechnology for Commercial Production of Fruit Crops. In: Salar RK, Gahlawat SK, Siwach P and Duhan JS (eds.), Biotechnology: Prospects and Applications. Springer, New Delhi, India, 2013, 27-37.
15. EngelmannF.Use of biotechnologies for the conservation of plant biodiversity // In Vitro Cell Dev. Biol. Plant. 2011. V. 47. P. 5–16
16. Sharon M, Sinha S (2000). Plant regeneration for cotyledon node of Punica granatum L. Indian J Plant Physiology 5 (4): 344-348.
17. FAO stat, 2022. http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC

UO‘K: 634.12.632

FARG‘ONA VILOYATINING TUPROQ - IQLIM SHAROITI UCHUN MOS, KLASTESPORIOZ KASALLIGIGA CHIDAMLI O‘RIK NAVLARINI TANLASH

Mahmudov Adham Azizovich iD

Akademik Mahmud Mirzaev nomidagi bog‘dorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy-tadqiqot instituti Farg`ona ilmiy tajriba stansiyasi direktor o`rinbosari, q.x.f.n.

e-mail: [email protected]

Annotatsiya. Maqolada o‘rikning mahalliy va introduksiya qilingan navlari ichidan teshikchali dog‘lanish - klasterosporioz kasalligiga chidamli, navlarni aniqlash bo‘yicha olib borilgan tadqiqot natijalari berilgan. Tadqiqot natijalariga asosan o‘rik ishlab chiqaruvchilar uchun klasterosporioz kasalligiga chidamli, yuqori hosildorlik imkoniyatiga ega bo‘lgan o‘rikning Oq nuqul, Bogishamol, Oqqandak, Yubiley Navoiy navlari tavsiya qilinadi.

Kalit so’zlar: o’rik, nav, klasterosporioz, zararlanish, bardoshlilik, mahalliy, introduksiya, kolleksiya, ob-havo, harorat, namlik, tuproq, iqlim.

ПОДБОР СОРТОВ АБРИКОСА, АДАПТИРОВАННЫХ К ПОЧВЕННО-КЛИМАТИЧЕСКИМ УСЛОВИЯМ ФЕРГАНСКОЙ ОБЛАСТИ И УСТОЙЧИВЫХ К КЛАСТЕРОСПОРИОЗУ

Аннотация. В статье представлены результаты исследований по выявлению сортов местных и интродуцированных сортов абрикоса, устойчивых к болезни перфорации - кластероспориозу. По результатам исследований для производителей абрикосов рекомендуются сорта Ак нукул, Богишамол, Оккандак, Юбилей Навои, устойчивые к кластероспориозу и обладающие высокой урожайностью.

Ключевые слова: абрикос, сорт, кластероспориоз, поражение, устойчивость, местный, интродукция, коллекция, погода, температура, влажность, почва, климат.

SELECTION OF APRICOT VARIETIES ADAPTED TO THE SOIL AND CLIMATIC CONDITIONS OF FERGANA REGION AND RESISTANT TO CLASTEROSPORIUM DISEASE

Abstract. This article presents the results of research aimed at identifying local and introduced apricot varieties that are resistant to perforation disease (clasterosporiosis). Based on the research findings, the varieties Ak Nukul, Bogishamol, Okkandak, and Yubilei Navoi—which are resistant to clasterosporiosis and have high yields—are recommended for apricot growers.

Keywords: apricot, cultivar, clasterosporiosis, infection, resistance, local, introduction, collection, weather, temperature, humidity, soil, climate.

KIRISH

O‘rik – bog‘dorchilikda o‘zining alohida o‘rniga ega bo‘lgan qimmatli o‘simlik hisoblanadi. Unda mahsuldorlik imkoniyatining yuqoriligi, biologiyasiga ko‘ra solkashlik bo‘lmasligi, mevasining parhezlik xususiyati, qimmatli tovar xususiyatlari sababli meva turiga nisbatan talab ortib bormoqda.

Selektsionerlar o‘rikning eng yaxshi navini yaratish uchun daraxt tavsifi (payvandtag, daraxt kuchi, o‘sish va rivojlanish), gullash biologiyasi (gullash davri, gullash jadalligi va meva tugish), mevasi (etilganligi, o`lchami, qattiqligi, rangi va ta’mi), kasalliklarga bardoshi va iqlimga adaptivligi singari ko`rsatkichlarga asoslangan holda ish olib borishadi [3;4;5].

Yana muhim vazifalardan biri tashqi muhitning noqulay omillariga chidamlilikni ta’minlashdan iboratdir [6].

O‘rik hosildorligini cheklovchi omillar qatoriga zamburug‘ kasalliklarini kiritish mumkin. Eng xavfli kasalliklardan biri teshikchali dog‘lanish-klasterosporioz, (Clasterosporium carpophulum Aderh) zamburug‘ qo‘zg‘atuvchi kasallikdir. Kasallikka yuqori yoki past darajada bardosh berish navga xos nasliy belgi hisoblanadi [7;8;9].

Shuning uchun asosiy kasalliklarga nisbatan adaptiv navlarni aniqlab olish va ular asosida yangi navlarni yaratish katta ahamiyatga egadir. Ushbu vazifani bajarish kasalliklarga bardoshli navlarni joriy qilish hamda yangi, yuqori samarali sanoat bog`larini barpo qilish imkoniyatini yaratadi [10]

Kasallik infektsiyasi tarqalishi o‘simlikni kuchsizlantirib, kasallikka moyillik paydo bo‘lishiga sabab bo‘luvchi omillar: past harorat (8…20ºС), qisqa muddat oralig‘ida yomg‘ir yog`ishi, havo namligining yuqoriligi (70 foiz va yuqori), agrotexnik tadbirlar darajasining pastligi tufayli yuzaga keladi [9;10].

Farg‘ona ilmiy-tajriba stansiyasida mavjud genofondni ayniqsa, shu yerda yaratilgan va boshqa iqlimiy hududlardan introduksiya qilingan yangi o‘rik navlarini kasalliklarga chidamliligini o‘rganish, ishlab chiqarish va seleksiya uchun adaptivlik ahamiyatiga ega bo‘lgan navlarni aniqlash imkoniyatini beradi.

MATERIALLAR VA USULLAR

Farg’ona viloyatining unumdorligi past tosh-shag‘alli yer sharoitida  unumdorligi past, tosh-shag‘alli  yerida barpo qilingan kolleksiya bog‘ida  navlarni o’rganish borasida olib borilayotgan tadqiqotlar amalda qabul qilingan uslubiyot asosida o’tkazilmoqda [1;2;]. Kasallikdan zararlanish darajasi, bardoshlilik xususiyatini baholash umumjahon standartlariga mos ravishda 9 balli shkalalarda amalga oshirildi [11]. Farg`ona viloyatida 2023-2025 yillar davomida kuzatilgan ob-havo sharoiti o`rikning o`sishi va rivojlanishi uchun qulay kelganligini kuzatish mumkin (1-jadval).

1-jadval.

Farg`ona viloyatida 2023-2025 yillari kuzatilgan havo harorati va namligi bo‘yicha ma’lumotlar.

Gullagan va g`o`ralar hosil bo‘lgan mart - aprel oylarida 2023 yilga nisbatan namlikning 2-10 foizga yuqori bo`lganligi kasalliklar rivojlanishi uchun nisbatan qulay sharoit yaratilganligini qayd etish mumkin.

NATIJALAR VA MUNOZARA

Tahlillar klasterosporioz kasalligi o‘rganilgan navlarning barchasi ushbu kasallik bilan turli darajada zararlanishini ko‘rsatdi (2-jadval). O‘rik navlari ichida kasallik umuman ta’sir qilmaydigan, yuqori bardoshli, immun navlarning yo‘qligi kuzatildi. Lekin kasallik bilan ertagi, konservabop navlar kamroq, turshakbop navlarning ko‘proq kasallanishi qayd etildi.

2-jadval.

O`rikning turli navlarida klasterosporioz kasalligi bilan zararlanish darajasi

Demak, kasallikdan zararlanish darajasi, bir tup daraxtdagi barg va mevalarning zararlanishiga ko‘ra shartli ravishda 9 ga, ya’ni-o`simliklar sog`lom, zararlanmagan (bardoshliligi juda yuqori, 9 ball), juda kuchsiz, 10 foizgacha barg va meva zararlangan( yuqori bardoshli, 7 ball), kuchsiz, 11-25 foizgacha barg va meva zararlangan (o‘rtacha bardoshli, 5 ball) va shu tartibda 26-50, 51-75 va 75 foizdan yuqori zararlanish hamda mos ravishda 3;1; va 0 bardoshlilikka bo‘linadi. Uch yillik (2023-2024-2025 yy.) tadqiqotlar barcha o‘rik navlarining kasallanishdan 2023 yili kamroq zararlanganligini ko`rsatdi. Ushbu holatni 2023 yil bahorining quruq va issiq kelganligi bilan izohlash mumkin. Jumladan navlar bo‘yicha bargda aniqlangan o`rtacha zararlanish 2023 yili 6-11 foiz, 2024 yili esa 5-12 foiz, 2025 yili 6-13 darajasida qayd etilgan.

Konservabop ertagi navlar ichida Oq nuqul, Bog‘ishamol, Vengerskiy luchshiy, Asakalola o‘rik navlarini klasterosporioz bilan zararlanishi bargda uch yilda o`rtacha 5,7-8,0 foiz, mevada 0,7-4,0 foiz va mevada 1-8 % bo‘lgani sababli kuchsiz zararlangan, yuqori bardoshli navlar sifatida baholandi.

Ushbu navlarning kuchsiz zararlanganligini vegetatsiya davrining qisqaligi va ertapisharligi bilan izohlash mumkin. Tadqiqotlar turshakbop navlarning konservabop, ertagi navlarga nisbatan kasallikdan nisbatan ko`proq zararlanishini ko`rsatdi. Ayniqsa, bahor havosi nisbatan past kelgan 2024 yili Yubiley Navoiy, Oqqandak va Subxoni navlari bargi o`rtacha 10-15 foiz, mevasi 7-10 foiz zararlanganligi qayd etildi.

Shunday qilib, o`rtacha uch yillik natijalarga ko‘ra turshakbop navlarning ertagi, konservabop navlarga nisbatan bardoshi pastligi aniqlandi. Jumladan, ertagi navlar ichida Shalax navining bardoshliligi past, 5,7 ball bilan baholangan bo`lsa, qolgan ertagi navlarning klasterosporioz kasalligiga bardoshi, yuqori 7 ball bilan baholangan. Turshakboplar ichida Yubiley Navoiy navi kasallikka nisbatan bardoshi yuqori,7 ball b ilan baholangan bo`lsa, qolgan Oq qandak va Subxoni navlari bardoshining pastligi (5,7-5,0 ball) qayd etildi.

Demak, klasterosporioz kasalligi bilan zararlanmaydigan navlarning yo’qligi barcha o‘rikzor bog‘larda ushbu kasallikning uchrayotgani kasallikka bardoshli navlar ustida seleksiya ishlarining davom ettirilishini, mahalliy va introduksiya qilinayotgan navlar va payvandtaglar ustida chuqur tadqiqotlar olib borishni taqozo etmoqda.

Tahlil natijalariga ko‘ra, noqulay ob-havo sharoitiga nisbatan adaptiv navlar sifatida ertagi navlardan Oq nuqul Bog`ishamol navlarini, kechki turshakbop navlardan Yubiley Navoiy va Oqqandak navlarini ko`rsatish mumkin.

XULOSA

O‘rik navlari ichida kasalliklarga chidamli, immun navlarning yo`qligi, kolleksiya bog`larini dunyoning turli mintaqalaridan olib kelinayotgan navlar bilan boyitib borish va ularda chuqur ilmiy tadqiqotlarni davom ettirish talab qilinadi.

Farg`ona viloyatining tuproq iqlim sharoitida tashkil qilinadigan bog`lar uchun klasterosporioz kasalligiga, noqulay ob-havoga chidamli, ertagi, konservabop navlardan Oq nuqul, Bog`ishamol, o`rtagi turshakboplardan Oqandak, Yubiley Navoiy navlari tavsiya qilinadi.

ADABIYOTLAR

1. Генетические основы и методика селекции плодовых культур и винограда /З.А.Козловская [и др.]; под общ.ред.З.А.Козловской; Нац. акад. наук Беларуси, Институт плодоводства. -Минск: Белорусская наука, 2019.-249 с.

2. Программа и методика сортоизучения плодовых, ягодных и орехоплодных культур /под ред. Е.Н. Седова. Орел, 1999. 606 с.

3. Авдеев В.И. Абрикосы Евразии: эволюция, генофонд, интродукция, селекция. Оренбург: ОГАУ, 2012. 408 с. EDN QLDHEX

4. Mahmudov A.A. Selection of high-yielding, clasterosporiosis-resistant apricot varieties suitable for the soil and climatic conditions of low-fertility areas in Fergana region., «Актуальные проблемы современной науки», научный журнал., М., 2025, № 5(146),с. 179-185.

5. Гуляева А.А., Ефремов И.Н. Селекция абрикоса для Центрально-Черноземного региона России // Наука, инновации и международное сотрудничество молодых ученых-аграриев: материалы международной научно-практической конференции молодых ученых и специалистов. Орёл: ФГБНУ ВНИИЗБК, 2016. С. 67-69. EDN YMBQKG

6. Gulcan Y., Dumanoglu H., Kunter B. Fruit cracking in some Turkish apricot cultivars // Acta Horticulturae. 1995. Vol. 384. P. 277-282. DOI:10.17660/ActaHortic.1995.384.42

7. Ham H., Smith C. Apricot breeding in South Africa – changing of climates // Acta Horticulturae. 2006. Vol. 701. P. 389-393. DOI: 10.17660/ActaHortic.2006.701.65

8. Галькова А.А., Гуляева А.А., Берлова Т.Н., Безлепкина Е.В., Ефремов И.Н. Районированные сорта абрикоса селекции ВНИИСПК // Селекция и сорторазведение садовых культур. 2021. Т. 8, №1-2. С. 20-22. 4. DOI: 10.24411/2500-0454-2021-10106. EDN MIQMDU

9. Ноздрачёва Р.Г., Мелькумова Е.А. Селекция абрикоса на устойчивость к болезням // Вестник Воронежского государственного аграрного университета. 2013. №2. С. 152-161. EDN RAEQFR

10. Джафаров И.Г. Болезни плодов абрикоса // Защита и карантин растений. 2002. № 6. С. 35.

11. Apple descriptors –Descriptor list for Apple (Malus) / R.Watkins, R.A.Smith (eds). – 2002- P.40

UO‘K: 635.34.

PEKIN KARAMINING URUG‘LARINI UNIB CHIQISHI.

Jumanov Laziz Azizjon o‘g‘li iD

Toshkent davlat agrar universiteti tayanch daktaranti (PhD).

Xurramov Ulug‘bek Xolmamatovich iD

Toshkent davlat agrar universiteti q.x.f.d, professor

Annotatsiya: Mazkur tadqiqotda pekin karamining turli duragaylarida urug‘larning unib chiqishi hamda dastlabki rivojlanish bosqichlarining davomiyligi o‘rganildi. Kuzatuvlar 2023–2026 yillar davomida olib borilib, duragaylarning 10 va 75 foiz unish ko‘rsatkichlari, birinchi chinbarg va 4–5-chinbarg hosil bo‘lish muddatlari aniqlandi. Tadqiqot natijalari pekin karami duragaylari o‘rtasida unish tezligi va dastlabki o‘sish-rivojlanish davrlari bo‘yicha muayyan farqlar mavjudligini ko‘rsatdi. Jumladan, urug‘larning 10 foiz unishi 3–4 kun, 75 foiz unishi esa 4–7 kun oralig‘ida kuzatildi. Birinchi chinbargning paydo bo‘lishi 8–11 kun, 4–5-chinbargning hosil bo‘lishi esa 14–17 kunni tashkil etdi. Olingan natijalar pekin karami duragaylarining ertapisharlik xususiyatlarini baholash, ko‘chat etishtirish muddatlarini belgilash va maqbul duragaylarni tanlashda muhim ahamiyatga ega

Kalit so‘zlar: pekin karami, nav, duragaylar, etishtirish, chinbarg, ertapisharlik, urug‘, unish, o‘sish-rivojlanish.

ПРОРАСТАНИЕ СЕМЯН ПЕКИНСКОЙ КАПУСТЫ.

Аннотация: В данном исследовании изучены всхожесть семян и продолжительность начальных стадий развития у различных гибридов пекинской капусты. Наблюдения проводились в течение 2023-2026 годов и определяли показатели всхожести гибридов в 10 и 75 процентов, сроки образования первого и 4-5 настоящих листьев. Результаты исследования показали наличие определенных различий между гибридами пекинской капусты по скорости прорастания и начальным периодам роста и развития. В частности, всхожесть семян составила 10 процентов за 3-4 дня, а всхожесть семян составила 75 процентов за 4-7 дней. Появление первого настоящего листа заняло 8-11 дней, а формирование 4-5 настоящих листьев — 14-17 дней. Полученные результаты важны для оценки скороспелости гибридов пекинской капусты, определения сроков выращивания рассады и выбора оптимальных гибридов.

Ключевые слова: пекинская капуста, сорт, гибриды, выращивание, настоящий лист, скороспелость, семена, всхожесть, рост и развитие.

GERMINATION OF PEKING CABBAGE SEEDS.

Abstract: This study examines the similarity of seeds and the duration of initial development stages in various Chinese cabbage hybrids. Observations were conducted during 2023–2026 and determined the germination rates of the hybrids at 10 and 75 percent, as well as the formation periods of the first and 4-5 true leaves. The research results showed that there are certain differences between Beijing cabbage hybrids in terms of germination rate and initial growth and development periods. Specifically, seed germination reached 10 percent on days 3–4 and 75 percent on days 4–7. The appearance of the first true leaf takes 8-11 days, and the formation of 4-5 true leaves takes 14-17 days. The results obtained are important for assessing the early maturity of Peking cabbage hybrids, determining seedling cultivation dates, and selecting optimal hybrids.

Keywords: pekin cabbage, variety, hybrids, cultivation, true leaf, early maturity, seeds, germination, growth and development.

KIRISH

Dunyoda oziq-ovqat mahsulotlariga bo‘lgan talab oshib bormoqda, ularni turli iqlim o‘zgarishi sharoitlarida yetishtirish, mahsuldorligini oshirish, dolzarb masalalardan biri. Ayniqsa respublika hududida ertangi muddatda pekin karami yetishtirish kam o‘rganilganligi sababli ushbu tajribada atroflicha o‘rganildi. Pekin karamining nav va duragaylarida dastlabki o‘sish va rivojlanish jarayonlarini baholash maqsadida urug‘larning unib chiqishi, birinchi chinbargning paydo bo‘lishi hamda o‘simliklarda 4–5 ta chinbarg shakllanish muddatlari o‘rganildi. Fenologik kuzatuvlar natijalari nav va duragaylar o‘rtasida urug‘larning unish tezligi hamda dastlabki vegetativ rivojlanish sur’ati bo‘yicha muayyan farqlar mavjudligi aniqlandi.

Tadqiqot natijalariga ko‘ra, o‘rganilgan nav va duragaylarda urug‘larning 10 foiz unib chiqishi 3–4 kun, 75 foiz unib chiqishi esa 4–7 kun davomida qayd etildi. Eng erta, ya’ni 3-kunda 10 foiz unib chiqish Spring san F1, Vigil F1, Jang Won F1, Monoko F1, Seo Jin F1, Chunchyubai F1, Cha-cha F1, Zangori standarti, Mezon va Billur navlarida kuzatildi. Mulan duo F1, Shenmang F1 va Yuki F1 duragaylarida esa ushbu ko‘rsatkich 4-kunda qayd etildi. 75 foizlik unishga erishish muddati bo‘yicha Yeoleum-eun F1, Monoko F1 va Billur 4 kunlik ko‘rsatkich bilan ajralib turdi. Mulan duo F1 da esa 75 foiz unish 7-kunda qayd qilinib, mazkur duragayda urug‘larning ommaviy unishi boshqa variantlarga nisbatan biroz kechroq kechganligi kuzatildi.

MATERIALLAR VA USULLAR

Dala tajribalari Toshkent davlat agrar universiteti qoshidagi O‘quv ilmiy dala xo‘jaligida 2024-2026 yillar davomida olib borildi. Bunda pekin karamining Spring san F1, Yeoleum-eun F1, Vigil F1, Mulan duo F1, Shenmang F1, Jang Won F1, Monoko F1, Seo Jin F1, Chunchyubai F1, Yuki F1, Cha-cha F1, Zangori, Mezon va Billur nav va duragaylar urug‘lari ekib o‘rganildi.

Bunda urug‘lar 5x5 smli 80 ta uyachali kasetalarda 14 nav va namunalar ekildi. Umumiy tajriba maydoni 10 m2 tashkil etdi. Delyankada 80 ta o‘simlik joylashgan.

Tajribada nihollar unib chiqishi, chin barg hosil bo‘lishi, chin barglarini soni o‘rganildi.

NATIJALAR VA MUHOKAMA

Tadqiqot natijalari tahlili shuni ko‘rsatadiki, urug‘larning unib chiqishidan keyingi rivojlanish bosqichlarida ham nav va duragaylar o‘rtasida aniq farqlar mavjud. Birinchi chinbargning shakllanishi o‘rganilgan genotiplarda 8–11 kun oralig‘ida kuzatildi. Eng qisqa muddat 8 kun Jang Won F1, Monoko F1, Seo Jin F1 va Billur navlarida qayd etildi.

Ushbu genotiplarda urug‘larning unib chiqishidan keyin vegetativ organlarning shakllanishi nisbatan jadal kechgan. Birinchi chinbargning erta paydo bo‘lishi o‘simlikning fotosintetik faoliyatini tezroq boshlashi uchun qulay sharoit yaratadi va keyingi o‘sish jarayonlarining jadal kechishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi kuzatildi.

1-jadval

Ko‘chat yetishtirishdagi kuzatuvlar natijasi (2024-2026 y.y.).

Shenmang F1, Chunchyubai F1 va Mezon navlarida birinchi chinbarg 9-kunda shakllanganligi aniqlandi. Mazkur variantlarda birinchi chinbargning paydo bo‘lish muddati eng erta guruhga nisbatan bir kun kechroq bo‘lsa-da, ular ham dastlabki rivojlanish fazasiga nisbatan tez kirgan genotiplar sifatida baholandi. Vigil F1 va Zangori standartida birinchi chinbarg 10-kunda qayd etildi. Spring san F1, Yeoleum-eun F1, Mulan duo F1, Yuki F1 va Cha-cha F1 duragaylarida esa ushbu fenologik faza 11-kunda boshlanganligi kuzatildi.

Pekin karami o‘simliklarida keyingi muhim rivojlanish ko‘rsatkichi sifatida 4–5 ta chinbargning shakllanish muddati ham o‘rganildi. Tajriba natijalariga ko‘ra, mazkur fenologik faza nav va duragaylar kesimida 14–17 kun oralig‘ida qayd etildi. Eng qisqa muddat — 14 kun Jang Won F1 va Seo Jin F1 duragaylarida kuzatildi. Ushbu ikki duragayda birinchi chinbargning ham 8-kunda paydo bo‘lganligi hisobga olinsa, ularda urug‘larning unishidan keyingi dastlabki vegetativ o‘sish jarayonining yuqori jadallikda kechganligi yaqqol namoyon bo‘ldi.

Yeoleum-eun F1, Shenmang F1, Monoko F1, Mezon va Billur variantlarida 4–5 ta chinbargning shakllanishi 15-kunda qayd etildi. Ushbu genotiplar birinchi chinbargning paydo bo‘lish muddati bo‘yicha ham nisbatan erta guruhga yaqin natija ko‘rsatgan. Xususan, Monoko F1 va Billur navida birinchi chinbarg 8-kunda shakllangan bo‘lib, 4–5 ta chinbarggacha bo‘lgan davr 7 kunni tashkil etdi. Bu holat ularning dastlabki vegetativ rivojlanish bosqichida barg shakllantirish qobiliyati yuqori ekanligini ko‘rsatdi.

Zangori standartida 4–5 ta chinbargning shakllanishi 16-kunda kuzatildi. Spring san F1, Vigil F1, Mulan duo F1, Chunchyubai F1, Yuki F1 va Cha-cha F1 variantlarida esa mazkur faza 17-kunda qayd etildi. Demak, 4–5 ta chinbarg hosil qilish bo‘yicha eng erta va nisbatan kech variantlar o‘rtasidagi farq 3 kunni tashkil etgan. Bu ko‘rsatkich ham genotiplarning dastlabki o‘sish sur’atidagi biologik farqlar taqqoslandi.

Mazkur holat Jang Won F1 va Seo Jin F1 duragaylarining dastlabki rivojlanish bosqichlarida yuqori o‘sish jadalligiga ega ekanligini ko‘rsatdi. Ayniqsa, urug‘larning tez va bir tekis unib chiqishi bilan chinbarglar shakllanishining erta muddatlarda kuzatilishi o‘rtasida ma’lum biologik bog‘liqlik mavjud.

Monoko F1 va Billur variantlarida ham yuqori unish tezligi va birinchi chinbargning 8-kunda paydo bo‘lishi kuzatildi. Shu bilan birga, ularda 4–5 ta chinbargning 15-kunda shakllanganligi qayd etildi. Bu natija mazkur genotiplarning dastlabki rivojlanish bosqichlarida yuqori faollikka ega ekanligini ko‘rsatdi. Birinchi chinbargning erta paydo bo‘lishi keyingi barglarning shakllanishi uchun qulay morfogenetik asos yaratadi.

Tadqiqot natijalarini fenologik nuqtai nazardan baholashda birinchi chinbargning shakllanishidan keyin 4–5 ta chinbarggacha bo‘lgan davrni ham hisobga olish muhim. Jang Won F1 va Seo Jin F1 duragaylarida mazkur davr 6 kunni tashkil etgan bo‘lsa, Monoko F1 va Billur variantlarida 7 kun, ayrim kechroq rivojlangan genotiplarda esa 6–8 kun atrofida bo‘lgan. Bu ko‘rsatkichlar nafaqat birinchi chinbargning paydo bo‘lish muddati, balki keyingi barglarning shakllanish sur’ati ham genotipga bog‘liq ekanligi kuzatildi.

Ushbu ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki, fenologik fazalar o‘rtasidagi farqlarni faqat muayyan kalendar kunlari bilan baholash yetarli emas. Genotiplarning dastlabki rivojlanish jadalligini aniqlash uchun unish boshlanishidan birinchi chinbarggacha va birinchi chinbargdan 4–5 ta chinbarggacha bo‘lgan davrlarni alohida tahlil qilish maqsadga muvofiq. Bunday yondashuv nav va duragaylarning qaysi bosqichda tezroq rivojlanayotganini aniqlash imkonini berdi.

Yuki F1 va Cha-cha F1 duragaylarida 4–5 ta chinbargning 17-kunda shakllanganligi mazkur genotiplarda dastlabki vegetativ rivojlanish nisbatan sekin kechganligini ko‘rsatdi. Biroq ushbu natijani ularning umumiy hosildorlik potensiali pastligi bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘lash ilmiy jihatdan to‘g‘ri bo‘lmaydi. Chunki o‘simlikning dastlabki rivojlanish tezligi uning keyingi generativ va mahsuldorlik ko‘rsatkichlarini to‘liq namoyon etmaganligi kuzatildi.

Shuni ta’kidlash joizki, Jang Won F1 va Seo Jin F1 duragaylarining dastlabki rivojlanish fazalaridagi yuqori jadallik ularni istiqbolli genotip sifatida baholash uchun muhim belgi hisoblandi. Biroq mazkur duragaylarning xo‘jalik qiymatini to‘liq baholash uchun keyingi fenologik fazalar, jumladan, bosh o‘rashning boshlanishi, boshning to‘liq shakllanishi va texnik etilish muddatlarini ham hisobga olish talab etildi.

Pekin karami qisqa vegetatsiya davriga ega bo‘lgan sabzavot ekini sifatida tashqi muhit sharoitlariga sezgirligi bilan ajralib turadi. Shu bois urug‘larning unishidan keyingi dastlabki 2–3 hafta davomida harorat va namlikning optimal darajada bo‘lishi bargning shakllanishi uchun muhim ahamiyatga ega. Tajriba variantlarida kuzatilgan farqlar aynan genotiplarning ushbu sharoitlarga moslashish xususiyatlari bilan ham bog‘liqligi kuzatildi.

Birinchi guruhga eng erta rivojlangan Jang Won F1 va Seo Jin F1 duragaylari kirib, ularda birinchi chinbarg 8-kunda, 4–5 ta chinbarg 14-kunda shakllangan. Ikkinchi guruhga Monoko F1 va Billur kabi birinchi chinbargni 8-kunda, 4–5 ta chinbargni 15-kunda shakllantirgan genotiplarni kiritish mumkin. Uchinchi guruhni 4–5 ta chinbargni 16–17 kunlarda shakllantirgan genotiplar tashkil etdi.

XULOSA

Umuman olganda, olib borilgan fenologik kuzatuvlar natijasida o‘rganilgan pekin karami nav va duragaylarida dastlabki o‘sish va rivojlanish jarayonlari ma’lum qonuniyat asosida kechganligi aniqlandi. Urug‘larning 10 foiz unib chiqishi 3–7 kun, 75 foiz unib chiqishi 5–7 kun, birinchi chinbargning shakllanishi 8–11 kun va 4–5 ta chinbargning hosil bo‘lishi 14–17 kun oralig‘ida qayd etildi. Ushbu muddatlar o‘rganilgan genotiplar o‘rtasida dastlabki rivojlanish jadalligi bo‘yicha genotipik farqlar mavjudligini ko‘rsatdi.

Eng yuqori dastlabki o‘sish jadalligi Jang Won F1 va Seo Jin F1 duragaylarida kuzatildi. Ularda urug‘larning 10 foiz unib chiqishi 3-kunda, 75 foiz unib chiqishi 5-kunda, birinchi chinbarg 8-kunda va 4–5 ta chinbarg 14-kunda shakllangan. Bu ko‘rsatkichlar mazkur duragaylarning urug‘ unishidan keyingi vegetativ rivojlanish jarayoni nisbatan tez kechishini ko‘rsatuvchi muhim fenologik belgilar hisoblanadi.

Monoko F1 va Billur variantlarida ham dastlabki rivojlanishning jadal kechishi kuzatilib, birinchi chinbarg 8-kunda va 4–5 ta chinbarg 15-kunda shakllangan. Aksincha, Yuki F1 va Cha-cha F1 duragaylarida 4–5 ta chinbargning 17-kunda shakllanganligi dastlabki vegetativ rivojlanish nisbatan sekin kechganligini ko‘rsatdi.

Natijalarni umumlashtirganda, pekin karami nav va duragaylarida urug‘larning unishidan keyingi dastlabki rivojlanish fazalari 3–7 kunlik unish davri, 8–11 kunlik birinchi chinbarg hosil bo‘lish davri hamda 14–17 kunlik 4–5 ta chinbarg shakllanish davri bilan tavsiflandi.

ADABIYOTLAR

• 1. Фотев Ю.В., Артемьева А.М., Фатеев Д.А., Наумова Н.Б., Бугровская Г.А., Белоусова В.П., Кукушкина Т.А. Особенности морфологии, биохимического состава и генетического полиморфизма пекинской капусты – новой для России овощной культуры. // Овощи России. – № 1 (39). – 2018. – С. 12-19.
  2. У.Х. Хуррамов, Ж.О. Каримов, Ш.Ш. Шарипова, И.О. Каримов. Пекин карамини нав намуналарининг қимматли хўжалик белгилари бўйича баҳолаш. // Ўзбекистон аграр фани хабарномаси журнал. Тошкент, №2 (2). 2022-сон, – Б. 131-133.
  3. Хуррамов. У.Х. Пекин карамининг аҳамияти, ботаник таърифи ва биологик хусусиятлари. // “Қишлоқ хўжалигини инновацион ривожлантиришда олий ва ўрта махсус, касб-ҳунар таълим муассасалари ёш олимларининг роли” мавзусидаги илмий-амалий анжумани материаллари тўплами (27 май 2016 йил). – Тошкент, 2016. – Б. 281-283
  4. У.Х. Хуррамов, Ж.О. Каримов, Ш.Ш. Шарипова, Л.А Жуманов, И.О. Каримов Пекин карамининг уруғчилиги. // Ўзбекистон аграр фани хабарномаси журнал. Тошкент, №2 (2). 2022-сон, – Б. 122-124.
  5. Хуррамов У.Х.. Пекин карамини турли муддатларда етиштириш. технологияси. // 2017 йил – Халқ билан мулоқот ва инсон манфаатлари йили”га бағишланган “Аграр соҳани барқарор ривожлантиришда фан, таълим ва ишлаб чиқариш интеграцияси” мавзусидаги профессор-ўқитувчи ва ёш олимларнинг Илмий-амалий конференцияси материаллари тўплами (30-31 май 2017 йил). – Тошкент, 2017. – Б. 123-125.
  6. Akter S., Rahman M., Noor S., Shil N.C. Effect of N P K S Zn and cowdung on the yield and yield contributing characters of Chinese cabbage.// Bangladesh J. Agr .Res., 1999.-V.24.- № 4.-P.663-669.
  7. Bochow H. The effect of root diffusates of host and non-host plants on the resting spore germination of Plasmodiophora brassicae Woron.- // In: Plant microbes relationships. Prague, Czechosl. Acad. Sci.-1965.-296 p.
  8. Buczacki S.T., Ockendon J.G. A method for the extraction and enumeration of resting spores of Plasmodiophora brassicae from infested soil.// Arh.Appl.Biol.-1978.-V.88.-P.363-367.
  9. Chen J., Ito T., Shinohara Y. Effects of cell shape of plug trays on shoot and root growths of Chinese cabbage (Brassica campestris L.) // J. Japan. Soc.Hortic.Sc.- 2002.-V.71.- № 5.-P.617-622.
  10. Firoz Z.A., Masud M.A., Rahman M.A. Effect of spacing and mulching of the growth and yield of Chinese cabbage.// Bangladesh J.agr.Res.- 2000.-V.25.-№ 1.-P.95-102.
  11. Guttormsen G., Moe R. Effect of day and night temperature at different staGES of growth on bolting in Chinese cabbage // Scientia horticulture 1985 V.25.-№ 3 -P.225-233.
  12. Collier G.F., Tibbits T.W. Effects of relative humidity and root temperature on calcium concentration and tipburn development in Chinese cabbage//J. Amer. Soc. Hort. Sci.-1984.- V.109. -№ 2-P.128-134.

UO‘K: 635.63+333:63

BODRINGNI SIMBAG‘AZ USULIDA YETISHTIRISHDA SHAKL BERISH USULLARINING O‘SIMLIK BIOMETRIK KO‘RSATKICHLARIGA TA’SIRI.

To‘raev Sohib Musurmonovich iD

Toshkent davlat agrar universiteti mustaqil izlanuvchisi

Bolikulov Farxod Olimovich iD

Toshkent davlat agrar universiteti q.x.f.f.d.

Annotatsiya. : Ushbu maqolada Bodring o‘simligining simbag‘az usulida yetishtirishda, poyaga shakl berishning o‘simlik Asosiy poya, yon shoxlar soni va yon shoxlarning umumiy uzunligiga ta’siri tahlil etilgan. Bunda o‘simlikning asosiy poya, bitta yon shox, ikkita yon shox va uchta yon shox qoldirilgan. Bunda o‘simlikning yagona asosiy poya qoldirilganda nazoratga nisbatan asosiy poyaning uzunligi 221-225 sm ga, ya’ni nazoratdan 84-86 sm ga uzun bo‘lganligi keltirib o‘tilgan.

Kalit so‘zi: bodring,duragaylar,ochiq maydon, yetishtirish, simbag‘az, shakl berish, unuvchanlik, asosiy poya, yon shox, uzunlik.

ВЛИЯНИЕ МЕТОДОВ ФОРМОВАНИЯ ПРИ ВЫРАЩИВАНИИ ОГУРЦОВ МЕТОДОМ СИМБАГАЗ НА БИОМЕТРИЧЕСКИЕ ПОКАЗАТЕЛИ РАСТЕНИЙ.

Аннотация. В данной статье анализируется влияние формования стебля при выращивании огурца методом симбагаз на основную длину стебля, количество боковых ветвей и общую длину боковых ветвей. При этом оставлены основной стебель растения, одна боковая ветвь, две боковые ветви и три боковые ветви. При этом при оставлении единственного основного стебля растения длина основного стебля по сравнению с контролем составила 221-225 см, то есть на 84-86 см длиннее контроля.

Ключевые слова: огурцы, гибриды, открытое поле, выращивание, симбагаз, придание формы, всхожесть, основной стебель, боковые ветви, длина.

INFLUENCE OF FORMING METHODS DURING THE CULTIVATION OF CUCUMBERS USING THE SIMBAGAZ METHOD ON THE BIOMETRIC INDICATORS OF PLANTS.

Abstract: This article analyzes the impact of stem shaping on the main length of the stem, the number of lateral branches, and the total length of lateral branches when growing cucumbers using the symbagaz method. At the same time, the plant's main stem, one lateral branch, two lateral branches, and three lateral branches were left behind. At the same time, when leaving a single main plant stem, the length of the main stem compared to the control was 221-225 cm, which is 84-86 cm longer than the control.

Keywords: cucumbers, hybrids, open field, cultivation, symbagaz, forming, germination, main stem, lateral branches, length.

KIRISH

Bugungi kunda aholini yil davomida sifatli va ekologik toza sabzavot mahsulotlari bilan ta’minlash, mavjud yer va suv resurslaridan samarali foydalanish hamda sabzavot ekinlarining hosildorligini oshirish qishloq xo‘jaligining muhim vazifalaridan biri hisoblanadi. Ayniqsa, iqlim o‘zgarishi, havo haroratining keskin ko‘tarilishi va suv resurslarining cheklanganligi sharoitida sabzavot ekinlarini zamonaviy, resurs tejamkor texnologiyalar asosida yetishtirish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bodring yuqori hosildorligi, ertapisharligi va iste’molbop xususiyatlari bilan sabzavotchilikda muhim o‘rin tutadi. Ushbu ekinni ochiq maydonda yetishtirishda o‘simliklarning o‘sish va rivojlanish xususiyatlarini hisobga olgan holda maqbul agrotexnologik usullarni qo‘llash yuqori va sifatli hosil olish imkonini beradi. Ayniqsa, bodringni simbag‘az (vertikal shpalera) usulida yetishtirish o‘simliklarning yorug‘likdan samarali foydalanishi, havo almashinuvining yaxshilanishi, o‘simliklarni parvarishlash va hosilni yig‘ib olishni yengillashtirishi bilan ahamiyatlidir. Bodring o‘simligida shakl berish usuli uning asosiy poya va yon shoxlarining o‘sish xarakteriga, barglar soniga, o‘simlikning umumiy vegetativ massasiga hamda hosil elementlarining shakllanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Yon shoxlarning me’yoridan ortiq qoldirilishi o‘simlikning vegetativ o‘sishini kuchaytirib, ozuqa moddalari va namlikning taqsimlanishiga ta’sir qilishi mumkin. Shu sababli muayyan nav va duragaylar uchun eng maqbul shakl berish usulini aniqlash muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega.

Bodringni simbag‘azda yetishtirishda yagona asosiy poyaning qoldirish, asosiy poya bilan birga 1, 2 yoki 3 ta yon shoxni qoldirish kabi shakl berish usullaridan foydalanish mumkin. Ushbu usullarning samaradorligini baholashda asosiy poya uzunligi, yon shoxlar soni, yon shoxlarning umumiy uzunligi hamda asosiy poya va yon shoxlarning umumiy uzunligi kabi biometrik ko‘rsatkichlar muhim mezonlar hisoblanadi.

Shu nuqtai nazardan, 2024–2026 yillarda Toshkent davlat agrar universiteti tajriba maydonida bodringning Orzu F1, Samar F1 va Laser F1 duragaylarida turli shakl berish usullarini qo‘llash va ularning o‘simliklarning o‘sish-rivojlanishiga ta’sirini o‘rganish dolzarb hisoblanadi. Tadqiqotda shakl berilmagan nazorat varianti hamda turli miqdorda yon shox qoldirish usullarining o‘simlik biometrik ko‘rsatkichlariga ta’siri tahlil qilindi.

MATERIALLAR VA USULLAR

Dala tajribalari Toshkent davlat agrar universiteti qoshidagi O‘quv ilmiy dala xo‘jaligida 2024-2026 yillar davomida olib borildi. Bunda bodringni ochiq maydonda Orzu, Samar va Laser duragaylari ekib o‘rganildi.

Bunda simbag‘az usuli uchun lentalar orasi 90 sm, qatorlar orasi 50 sm va o‘simliklar orasi 30 sm va delyankalarning oziqlanish maydoni 8,4 m2 ni tashkil etadi. Delyankada 40 ta o‘simlik joylashgan.

Tajribada nihollar 4-5 chin bargi paydo bo‘lganda dalaga simbag‘az barpo qilinadi. Bunda tayanch sifatida yog‘och ustunlardan foydalanildi, balandligi 170 sm, ustunlar oralig‘i 5 m qilib o‘rnatiladi. Ustunning tepa qismidan bir qator qilib, 2 mm sim tortiladi va qoziqchalarga bog‘lanadi. Har bir o‘simlik ildizi bo‘g‘zidan iplarga bog‘lab, simbag‘azga tortiladi.

NATIJALAR VA MUHOKAMA

Tadqiqotda Orzu F1, Samar F1 va Laser F1 bodring duragaylarida asosiy poyaning uzunligi, yon shoxlar soni, yon shoxlarning umumiy uzunligi hamda o‘simlikning umumiy vegetativ uzunligi qo‘llanilgan shakl berish usuliga bog‘liq ravishda o‘zgarganligini ko‘rsatdi. Har bir duragayda shakl berilmagan o‘simliklar nazorat qilib olingan, shakl berilgan variantlar nazoratga nisbatan qiyosiy baholandi.

Orzu F1 duragayining shakl berilmagan nazorat variantida asosiy poya uzunligi 135 sm, yon shoxlar soni o‘rtacha 3,5 dona, yon shoxlarning umumiy uzunligi 315 sm va asosiy poya bilan yon shoxlarning jami uzunligi 450 sm ni tashkil etdi.

O‘simlik yagona asosiy poyada shakllantirilganda asosiy poya uzunligi 221 sm ga yetdi. Bu nazorat variantiga nisbatan 86 sm yoki 63,7 %ga yuqori. O‘simlikning umumiy asosiy poya uzunligiga, ya’ni 221 sm bo‘ladi. Bu nazoratdagi 450 sm ga nisbatan 229 sm yoki 50,9 %ga kamdir.

Demak, yagona asosiy poyada shakllantirish asosiy poyaning jadal uzayishini ta’minlagan bo‘lsada, yon shoxlarning to‘liq olib tashlanishi natijasida o‘simlikning umumiy vegetativ uzunligi keskin kamaygan.

Asosiy poya va bitta yon shox qoldirilgan variantda asosiy poya uzunligi 188 sm ni tashkil etib, nazoratga nisbatan 53 sm yoki 39,3 %ga oshdi. Yon shoxlar soni nazoratdagi 3,5 donadan 1 donagacha kamayib, farq 2,5 dona yoki 71,4 %ni tashkil etdi. Ushbu variantda yon shoxning uzunligi 98 sm bo‘lib, nazoratdagi yon shoxlarning umumiy uzunligiga nisbatan 217 sm yoki 68,9 %ga kam bo‘ldi. Asosiy poya va yon shoxning umumiy uzunligi 286 sm ni tashkil etib, nazoratga nisbatan 164 sm yoki 36,4 %ga pasaydi.

1-jadval

Bodringni simbag‘azda yetishtirishda turli shakl berish usullarini o‘simlik biometrik ko‘rsatkichlariga ta’siri (2024-2026 yy.).

Asosiy poya va ikkita yon shox qoldirilganda asosiy poya uzunligi 165 sm bo‘lib, nazoratga nisbatan 30 sm yoki 22,2 %ga yuqori bo‘ldi. Yon shoxlar soni nazoratga nisbatan 1,5 dona yoki 42,9 %ga, ularning umumiy uzunligi esa 145 sm yoki 46,0 %ga kamaydi.

Mazkur variantda asosiy poya va yon shoxlarning umumiy uzunligi 335 sm ni tashkil etib, nazoratga nisbatan 115 sm yoki 25,6 %ga pastroq bo‘ldi. Yon shoxlar soni bittadan ikkitaga ko‘paytirilishi o‘simlikning umumiy vegetativ uzunligini 49 sm ga oshirgan bo‘lsada, u nazorat darajasiga yetmagan.

Asosiy poya va uchta yon shox qoldirilgan variantda asosiy poya uzunligi 142 sm ni tashkil etib, nazoratdan 7 sm yoki 5,2 %ga yuqori bo‘ldi. Yon shoxlar soni nazoratga nisbatan 0,5 dona yoki 14,3 %ga, yon shoxlarning umumiy uzunligi 50 sm yoki 15,9 %ga kam bo‘ldi.

Asosiy poya va yon shoxlarning umumiy uzunligi 407 sm ni tashkil etib, nazorat variantiga nisbatan 43 sm yoki 9,6 %ga past natija qayd etildi. Shakl berilgan variantlar orasida mazkur usul o‘simlikning umumiy vegetativ uzunligi bo‘yicha nazoratga eng yaqin natijani ta’minladi.

XULOSA

«Orzu F1» duragayida yon shoxlar soni kamaytirilgan sari asosiy poyaning uzunligi ortib borgan. Eng uzun asosiy poya yagona asosiy poyada shakllantirilgan variantda qayd etilgan bo‘lsa, umumiy vegetativ uzunlik bo‘yicha asosiy poya va uchta yon shox qoldirilgan variant nazoratga yaqin natija ko‘rsatgan.

Samar F1 duragayining shakl berilmagan nazorat variantida asosiy poya uzunligi 141 sm, yon shoxlar soni o‘rtacha 3,2 dona, ularning umumiy uzunligi 335 sm va o‘simlikning umumiy vegetativ uzunligi 476 sm ni tashkil etdi.

Yagona asosiy poyada shakllantirilganda asosiy poya uzunligi 225 sm ga yetdi. Bu nazoratga nisbatan 84 sm yoki 59,6 %ga yuqori bo‘ldi.

Asosiy poya va bitta yon shox qoldirilgan variantda asosiy poya uzunligi 199 sm bo‘lib, nazoratga nisbatan 58 sm yoki 41,1 %ga oshdi. Yon shoxlar soni 3,2 donadan 1 donaga kamayib, farq 2,2 dona yoki 68,8 %ni tashkil etdi.

Yon shoxning uzunligi 107 sm bo‘lib, nazoratdagi umumiy yon shoxlar uzunligidan 228 sm yoki 68,1 %ga kam bo‘ldi. O‘simlikning umumiy vegetativ uzunligi 306 sm ni tashkil etib, nazoratga nisbatan 170 sm yoki 35,7 %ga pasaydi.

Asosiy poya va ikkita yon shox qoldirilganda asosiy poya uzunligi 176 sm ni tashkil etib, nazoratdan 35 sm yoki 24,8 %ga yuqori bo‘ldi. Yon shoxlar soni nazoratga nisbatan 1,2 dona yoki 37,5 %ga kamaydi. Yon shoxlarning umumiy uzunligi 201 sm bo‘lib, nazoratdan 134 sm yoki 40,0 %ga past bo‘lganligi kuzatildi.

Asosiy poya va uchta yon shox qoldirilgan variantda asosiy poya uzunligi 153 sm ni tashkil etib, nazoratdan 12 sm yoki 8,5 %ga yuqori bo‘ldi. Yon shoxlar soni nazoratdan 0,2 dona yoki 6,3 %ga kam bo‘lib, yon shoxlarning umumiy uzunligi 273 sm ni tashkil etdi. Bu nazoratga nisbatan 62 sm yoki 18,5 %ga kamdir.

O‘simlikning umumiy vegetativ uzunligi 426 sm bo‘lib, nazorat variantidan 50 sm yoki 10,5 %ga past natija qayd etildi. Shakl berilgan variantlar orasida ushbu usul umumiy uzunlik bo‘yicha nazoratga eng yaqin natijani ta’minladi.

Laser F1 duragayining shakl berilmagan nazorat variantida asosiy poya uzunligi 139 sm, yon shoxlar soni o‘rtacha 3,7 dona, yon shoxlarning umumiy uzunligi 319 sm va o‘simlikning umumiy vegetativ uzunligi 458 sm ni tashkil etdi.

O‘simlik yagona asosiy poyada shakllantirilganda asosiy poya uzunligi 223 sm ga yetdi. Bu nazoratga nisbatan 84 sm yoki 60,4 %ga yuqori natijadir. Yon shoxlar mavjud bo‘lmaganligi sababli umumiy vegetativ uzunlik 223 sm bo‘lib, nazoratga nisbatan 235 sm yoki 51,3 %ga kamaydi.

Asosiy poya va bitta yon shox qoldirilgan variantda asosiy poya uzunligi 216 sm ni tashkil etib, nazoratdan 77 sm yoki 55,4 %ga yuqori bo‘ldi. Yon shoxlar soni nazoratga nisbatan 2,7 dona yoki 73,0 %ga kamaydi.

Yon shox uzunligi 105 sm ni tashkil etib, nazoratdagi umumiy yon shoxlar uzunligidan 214 sm yoki 67,1 %ga past bo‘ldi. Asosiy poya va yon shoxning umumiy uzunligi 321 sm ni tashkil etib, nazoratdan 137 sm yoki 29,9 %ga kam bo‘lganligi kuzatildi.

Asosiy poya va ikkita yon shox qoldirilganda asosiy poya uzunligi 171 sm bo‘lib, nazoratdan 32 sm yoki 23,0 %ga yuqori bo‘ldi. Yon shoxlar soni nazoratga nisbatan 1,7 dona yoki 45,9 %ga, ularning umumiy uzunligi 136 sm yoki 42,6 %ga kamaydi.

Mazkur variantda umumiy vegetativ uzunlik 354 sm ni tashkil etib, nazoratga nisbatan 104 sm yoki 22,7 %ga past bo‘ldi.

Asosiy poya va uchta yon shox qoldirilgan variantda asosiy poya uzunligi 146 sm ni tashkil etib, nazoratdan 7 sm yoki 5,0 %ga yuqori bo‘ldi. Yon shoxlar soni nazoratga nisbatan 0,7 dona yoki 18,9 %ga kamaydi. Yon shoxlarning umumiy uzunligi 285 sm bo‘lib, nazoratga nisbatan 34 sm yoki 10,7 %ga kam natija qayd etildi. Asosiy poya va yon shoxlarning umumiy uzunligi 431 sm ni tashkil etib, nazoratdan 27 sm yoki 5,9 %ga past bo‘lganligi kuzatildi. Xulosa. Orzu F1 duragayida yagona asosiy poyada shakllantirish asosiy poya uzunligini nazoratga nisbatan 86 sm yoki 63,7 %ga oshirdi. Asosiy poya va uchta yon shox qoldirilgan variantda umumiy vegetativ uzunlik 407 sm ni tashkil etib, nazoratga nisbatan 9,6 %ga kam va shakl berilgan variantlar orasida nazoratga eng yaqin natija bo‘ldi.

Samar F1 duragayida yagona asosiy poyada shakllantirish asosiy poya uzunligini nazoratga nisbatan 84 sm yoki 59,6 %ga oshirdi. Uchta yon shox qoldirilganda umumiy vegetativ uzunlik 426 sm bo‘lib, nazoratga nisbatan 10,5 %ga kamroq natija qayd etildi.

Laser F1 duragayida yagona asosiy poyada shakllantirish asosiy poya uzunligini 84 sm yoki 60,4 %ga oshirdi. Asosiy poya va uchta yon shox qoldirilgan variantda umumiy vegetativ uzunlik 431 sm ni tashkil etib, nazoratdan atigi 5,9 %ga kam bo‘ldi. Bu shakl berilgan variantlar orasida nazoratga eng yaqin natija hisoblandi.

Umuman, yagona asosiy poyada shakllantirish barcha duragaylarda asosiy poyaning eng yuqori uzunligini ta’minladi. Asosiy poya va uchta yon shox qoldirish esa o‘simlikning umumiy vegetativ uzunligini nazoratga yaqin darajada saqlab qoldi.

ADABIYOTLAR

1. Буриев Х.Ч. ва бошқалар. //Очиқ жойда сабзавот экинлари етиштиришнинг прогрессив технологиялари. – Тошкент, Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 2002.
2. Ершова В.Л., Долготер В.И. Возделывание огурца. //Инфор. лист: Достижения науки и передового опыта – Х1 пятилетке. – Кишинев, 1984.
3. Зуев В.И. и др. Огурцы и овощные тыквы. // Интенсивная технология возделывания овоще-бахчевых культур и картофеля. Учебное пособие – Ташкент Мехнат, 1987.
4. Зуев В.И., Абдуллаев А.Г. Бодринг ва ошқовоқлар. //Сабзавот экинлари ва уларни етиштириш технологияси. – Т.: Ўзбекистон, 1997.
5. Арамов М.Х. Научный центр по селекции и семеноводству овощных культур на юге Узбекистана. // Основные направления и перспективы селекции семеноводства овощных, бахчевых культур и картофеля. Международная научно-практическая конференция. - 2-5 июля 2001. Тезисы докладов. – Ташкент-Термез, 2001.
6. Болотских А.С., Говорунов А.П. Индустриальные технологии выращивания и уборки интенсивных сортов огурца в УССР. – Киев: Укр.НИИНТИ, 1980.
7. Болотских А.С. Огурец. // Все об огурце. – Киев: Урожай. 2002.

UO‘K: 635.63+333:63

BODRINGNI SIM BAG‘AZDA YETISHTIRISHDA SHAKL BERISH USULLARINING O‘SIMLIK HOSILDORLIGIGA TA’SIRI

To‘raev Sohib Musurmonovich iD

Toshkent davlat agrar universiteti mustaqil izlanuvchisi

Bolikulov Farxod Olimovich iD

Toshkent davlat agrar universiteti q.x.f.f.d.

Annotatsiya: Ushbu maqolada bodring o‘simligining simbag‘az usulida yetishtirishda poyaga shakl berishning o‘simlik hosildorligiga ta’siri tahlil etilgan. Bunda o‘simlikning shakl berilmagan, asosiy poya, bitta yon shox, ikkita yon shox va uchta yon shox qoldirilgan variantlari o‘rganilgan. Bunda o‘simlikning asosiy poyasi qoldirilganda nazoratga nisbatan mevaning o‘rtacha vazni 62,4–70,5 grammni, ya’ni nazoratdan 4,8–6,9 gramm og‘irroq bo‘lganligi, umumiy hosil 115,1–116,7 t/ga ni tashkil etib, nazoratga nisbatan 30,9–32,0 t/ga ko‘proq bo‘lganligi, tovarbop hosil ulushi esa 96,7–97,0 % ni tashkil etib, nazoratga nisbatan 7,9–8,2 % ga yuqori bo‘lganligi keltirib o‘tilgan.

Kalit so‘zlar: bodring, duragaylar, ochiq maydon, yetishtirish, simbag‘az, shakl berish, meva, tovarbop hosil, hosil berish kunlari.

ВЛИЯНИЕ СПОСОБОВ ФОРМИРОВАНИЯ РАСТЕНИЙ НА УРОЖАЙНОСТЬ ОГУРЦА ПРИ ВЫРАЩИВАНИИ НА ШПАЛЕРЕ

Аннотация: В статье проанализировано влияние способов формирования растений огурца при выращивании на шпалере на их урожайность. В исследовании изучались варианты без формирования растений, с оставлением одного главного стебля, одного, двух и трёх боковых побегов. Установлено, что при формировании растений с оставлением главного стебля средняя масса плода составила 62,4–70,5 г, что на 4,8–6,9 г выше по сравнению с контрольным вариантом. Общая урожайность составила 115,1–116,7 т/га, что на 30,9–32,0 т/га больше по сравнению с контролем. Доля товарного урожая составила 96,7–97,0 %, что на 7,9–8,2 % выше, чем в контрольном варианте.

Ключевые слова: огурец, гибриды, открытый грунт, выращивание, шпалера, формирование растений, плод, товарный урожай, дни до получения товарного урожая.

EFFECT OF PLANT TRAINING METHODS ON CUCUMBER YIELD UNDER TRELLIS CULTIVATION

Abstract: This study analyzed the effect of different plant training methods on the yield of cucumber grown under a trellis system. The experiment included treatments with no plant training and treatments in which one main stem, one, two, or three lateral shoots were retained. It was found that when the plants were trained by retaining the main stem, the average fruit weight was 62.4–70.5 g, which was 4.8–6.9 g higher than that of the control treatment. The total yield reached 115.1–116.7 t/ha, exceeding the control by 30.9–32.0 t/ha. The proportion of marketable yield was 96.7–97.0%, which was 7.9–8.2% higher than in the control treatment.

Keywords: cucumber, hybrids, open field, cultivation, trellis system, plant training, fruit, marketable yield, days to marketable yield.

KIRISH

Bugungi kunda aholini yil davomida sifatli va ekologik toza sabzavot mahsulotlari bilan ta’minlash, sabzavotchilikda hosildorlikni oshirish hamda mavjud yer va suv resurslaridan samarali foydalanish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, bodringni ochiq maydonda simbag‘az usulida yetishtirish o‘simliklarning o‘sishi va rivojlanishi uchun qulay sharoit yaratish, maydondan samarali foydalanish, o‘simliklarni parvarishlash va hosilni yig‘ishtirib olishni yengillashtirish imkonini beradi. Bodring hosildorligi ko‘p jihatdan nav va duragaylarning biologik xususiyatlari, tashqi muhit omillari hamda qo‘llanilayotgan agrotexnologik tadbirlarga bog‘liq. Jumladan, o‘simlikka shakl berish usuli asosiy poya va yon shoxlarning o‘sishi, barg sathining shakllanishi, gullash va meva tugish jarayonlari, o‘simlikning yorug‘likdan foydalanishi hamda natijada umumiy hosildorlik ko‘rsatkichlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.

Simbag‘az usulida bodring yetishtirishda o‘simlikni shakllantirishning maqbul usulini tanlash muhim agrotexnik tadbirlardan biri hisoblanadi. Shakl berish jarayonida asosiy poya va yon shoxlarning rivojlanishini boshqarish orqali o‘simlikning vegetativ va generativ organlari o‘rtasidagi nisbatni maqbullashtirish, havo almashinuvini yaxshilash va quyosh nurlaridan samarali foydalanish imkoniyati yaratiladi. Bu esa meva tugish jarayonining jadallashishi va tovar hosilining ortishiga xizmat qilishi mumkin.

Tadqiqot natijalarini tahlil qilish asosida bodring duragaylari uchun yuqori hosildorlikni ta’minlovchi maqbul shakl berish usullarini aniqlash va ularni ochiq maydonda simbag‘az usulida yetishtirish texnologiyasiga tavsiya etish imkoniyati yaratiladi.

MATERIALLAR VA USULLAR

Dala tajribalari Toshkent davlat agrar universiteti qoshidagi O‘quv ilmiy dala xo‘jaligida 2024-2026 yillar davomida olib borildi. Bunda bodringni ochiq maydonda Orzu, Samar va Laser duragaylari ekib o‘rganildi.

Bunda simbag‘az usuli uchun lentalar orasi 90 sm, qatorlar orasi 50 sm va o‘simliklar orasi 30 sm va delyankalarning oziqlanish maydoni 8,4 m2 ni tashkil etadi. Delyankada 40 ta o‘simlik joylashgan.

Tajribada nihollar 4-5 chin bargi paydo bo‘lganda dalaga simbag‘az barpo qilinadi. Bunda tayanch sifatida yog‘och ustunlardan foydaliniladi, balandligi 170 sm, ustunlar oralig‘i 5 m qilib o‘rnatiladi. Ustunning tepa qismidan bir qator qilib, 2 mm sim tortiladi va qoziqchalarga bog‘lanadi. Har bir o‘simlik ildizi bo‘g‘zidan iplarga bog‘lab, simbag‘azga tortiladi.

NATIJALAR VA MUHOKAMA

Tadqiqot natijalariga ko‘ra Orzu F1, Samar F1 va Laser F1 bodring duragaylarida o‘simliklarga turli usullarda shakl berish mevaning o‘rtacha vazni, umumiy hosildorlik, tovarbop hosil ulushi hamda bir gektardan olinadigan tovarbop hosil miqdoriga sezilarli ta’sir ko‘rsatganligini ko‘rsatdi. Har bir duragayda shakl berilmagan variant nazorat sifatida qabul qilinib, shakl berilgan variantlar ushbu nazoratga nisbatan qiyosiy baholandi.

1-jadval

Bodringni sim bag‘azda yetishtirishda shakl berish usullarining o‘simlik hosildorligiga ta’siri (2024-2026 yy.).

Orzu F1 duragayining shakl berilmagan nazorat variantida mevaning o‘rtacha vazni 55,7 g, umumiy hosildorlik 83,1 t/ga, tovarbop hosil ulushi 88,5 % va tovarbop hosil miqdori 73,5 t/ga ni tashkil etdi. O‘simliklar yagona asosiy poyada shakllantirilganda mevaning o‘rtacha vazni 62,4 g ga yetdi. Bu nazorat variantiga nisbatan 6,7 g yoki 12,0 %ga yuqori natijadir. Umumiy hosildorlik 115,1 t/ga ni tashkil etib, nazoratga nisbatan 32,0 t/ga oshdi. Mazkur variantda tovarbop hosil ulushi 96,7 %ni tashkil etdi.

Asosiy poya va bitta yon shox qoldirilganda mevaning o‘rtacha vazni 60,1 g ni tashkil etib, nazoratdan 4,4 g yoki 7,9 %ga yuqori bo‘ldi. Umumiy hosildorlik 98,6 t/ga bo‘lib, nazoratga nisbatan 15,5 t/ga oshdi. Ushbu variantda tovarbop hosil ulushi 94,5 %ni tashkil etdi.

Asosiy poya va ikkita yon shox qoldirilgan variantda mevaning o‘rtacha vazni 57,4 g bo‘lib, nazoratga nisbatan 1,7 g ga yuqori bo‘ldi. Umumiy hosildorlik 85,6 t/ga ni tashkil etib, nazoratdan 2,5 t/ga oshdi. Tovarbop hosil miqdori 77,4 t/ga ni tashkil etib, nazoratdan 3,9 t/ga ustunlik qildi. Asosiy poya va uchta yon shox qoldirilganda mevaning o‘rtacha vazni 54,7 g ni tashkil etib, nazoratga nisbatan 1,0 g yoki 1,8 %ga kam bo‘ldi. Shunga qaramasdan, umumiy hosildorlik 84,3 t/ga bo‘lib, nazoratdan 1,2 t/ga yuqori natija ko‘rsatdi.

Samar F1 duragayining shakl berilmagan nazorat variantida mevaning o‘rtacha vazni 61,3 g, umumiy hosildorlik 84,3 t/ga, tovarbop hosil ulushi 89,1 % va tovarbop hosil miqdori 75,1 t/ga ni tashkil etdi.

O‘simliklar yagona asosiy poyada shakllantirilganda mevaning o‘rtacha vazni 68,2 g ga yetdi. Bu nazoratga nisbatan 6,9 g yoki 11,3 %ga yuqori bo‘ldi. Umumiy hosildorlik 115,9 t/ga ni tashkil etib, nazorat variantiga nisbatan 31,6 t/ga yoki 37,5 %ga oshdi. Tovarbop hosil miqdori 112,4 t/ga ni tashkil etib, nazoratga nisbatan 37,3 t/ga yoki 49,7 %ga oshdi. Jadvalda ushbu ko‘rsatkich 149,6 % sifatida keltirilgan.

Asosiy poya va bitta yon shox qoldirilgan variantda mevaning o‘rtacha vazni 67,8 g bo‘lib, nazoratdan 6,5 g yoki 10,6 %ga yuqori bo‘ldi. Umumiy hosildorlik 97,8 t/ga ni tashkil etib, nazorat variantidan 13,5 t/ga yoki 16,0 %ga oshdi. Tovarbop hosil 92,6 t/ga ni tashkil etib, nazoratdan 17,5 t/ga yoki 23,3 %ga ustunlik qildi. Asosiy poya va ikkita yon shox qoldirilganda mevaning o‘rtacha vazni 65,3 g ga teng bo‘lib, nazoratga nisbatan 4,0 g yoki 6,5 %ga yuqori natija qayd etdi. Umumiy hosildorlik 88,4 t/ga ni tashkil etib, nazoratdan 4,1 t/ga yoki 4,9 %ga oshdi. Tovarbop hosil ulushi 93,8 % bo‘lib, nazoratga nisbatan 4,7 % bo‘ldi. Tovarbop hosil miqdori 82,9 t/ga ni tashkil etib, nazoratdan 7,8 t/ga yoki 10,4 %ga bo‘lganligi kuzatildi. Asosiy poya va uchta yon shox qoldirilganda mevaning o‘rtacha vazni 63,4 g bo‘lib, nazoratdan 2,1 g yoki 3,4 %ga yuqori natija ko‘rsatdi. Umumiy hosildorlik 85,7 t/ga ni tashkil etib, nazoratga nisbatan 1,4 t/ga yoki 1,7 %ga oshdi.

Demak, Samar F1 duragayida ham yagona asosiy poyada shakllantirish mevalarning yirikligi, umumiy hosildorlik va tovarbop mahsulot miqdori bo‘yicha eng samarali usul bo‘ldi. Asosiy poya va bitta yon shox qoldirilgan variant ikkinchi yuqori natijani ko‘rsatdi. Laser F1 duragayining shakl berilmagan nazorat variantida mevaning o‘rtacha vazni 65,7 g, umumiy hosildorlik 85,8 t/ga, tovarbop hosil ulushi 88,6 % va tovarbop hosil miqdori 76,0 t/ga ni tashkil etdi.

O‘simliklar yagona asosiy poyada shakllantirilganda mevaning o‘rtacha vazni 70,5 g bo‘lib, nazoratga nisbatan 4,8 g yoki 7,3 %ga yuqori natija qayd etildi. Umumiy hosildorlik 116,7 t/ga ni tashkil etib, nazoratdan 30,9 t/ga yoki 36,0 %ga oshdi.

Barcha duragaylarda yagona asosiy poyada shakllantirish mevaning o‘rtacha vazni, umumiy hosildorlik, tovarbop hosil ulushi va tovarbop hosil miqdori bo‘yicha eng samarali usul ekanligi aniqlandi.

Yagona asosiy poyada shakllantirilganda eng yuqori mevaning o‘rtacha vazni Laser F1 duragayida qayd etilib, 70,5 g ni tashkil etdi. Samar F1 duragayida ushbu ko‘rsatkich 68,2 g, Orzu F1 duragayida esa 62,4 g ga teng bo‘ldi.

Umumiy hosildorlik bo‘yicha eng yuqori natija Laser F1 duragayida 116,7 t/ga qayd etildi. Samar F1 duragayida 115,9 t/ga, Orzu F1 duragayida 115,1 t/ga hosil olindi. Ushbu variantlar o‘z nazoratlariga nisbatan umumiy hosildorlikni tegishlicha 36,0; 37,5 va 38,5 %ga oshirdi.

Bir gektardan olingan tovarbop hosil miqdori bo‘yicha eng yuqori natija Laser F1 duragayida — 112,9 t/ga qayd etildi. Samar F1 duragayida 112,4 t/ga va Orzu F1 duragayida 111,3 t/ga tovarbop hosil olindi.

XULOSA

Orzu F1 duragayini yagona asosiy poyada shakllantirishda mevaning o‘rtacha vazni 62,4 g, umumiy hosildorlik 115,1 t/ga, tovarbop hosil ulushi 96,7 % va tovarbop hosil 111,3 t/ga ni tashkil etdi. Nazoratga nisbatan mevaning o‘rtacha vazni 12,0 %, umumiy hosildorlik 38,5 %, tovarbop hosil ulushi 8,2 % va tovarbop hosil miqdori 51,4 %ga oshdi.

Samar F1 duragayini yagona asosiy poyada shakllantirishda mevaning o‘rtacha vazni 68,2 g, umumiy hosildorlik 115,9 t/ga, tovarbop hosil ulushi 97,0 % va tovarbop hosil 112,4 t/ga ni tashkil etdi. Nazoratga nisbatan mevaning o‘rtacha vazni 11,3 %, umumiy hosildorlik 37,5 %, tovarbop hosil ulushi 7,9 % va tovarbop hosil miqdori 49,7 %ga yuqori bo‘ldi.

Laser F1 duragayini yagona asosiy poyada shakllantirishda mevaning o‘rtacha vazni 70,5 g, umumiy hosildorlik 116,7 t/ga, tovarbop hosil ulushi 96,8 % va tovarbop hosil 112,9 t/ga ni tashkil etdi. Nazoratga nisbatan mevaning o‘rtacha vazni 7,3 %, umumiy hosildorlik 36,0 %, tovarbop hosil ulushi 8,2 % va tovarbop hosil miqdori 48,5 %ga oshdi.

Shu asosda Orzu F1, Samar F1 va Laser F1 duragaylarini yagona asosiy poyada shakllantirish yuqori umumiy va tovarbop hosil olishni ta’minlovchi eng maqbul usul sifatida baholandi. Mutlaq tovarbop hosil miqdori bo‘yicha Laser F1 duragayi 112,9 t/ga bilan eng yuqori natija ko‘rsatdi.

ADABIYOTLAR

1. Буриев Х.Ч. ва бошқалар. //Очиқ жойда сабзавот экинлари етиштиришнинг прогрессив технологиялари. – Тошкент, Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 2002.
2. Ершова В.Л., Долготер В.И. Возделывание огурца. //Инфор. лист: Достижения науки и передового опыта – ХI пятилетке. – Кишинев, 1984.
3. Зуев В.И. и др. Огурцы и овощные тыквы. // Интенсивная технология возделывания овоще-бахчевых культур и картофеля. Учебное пособие – Ташкент Мехнат, 1987.
4. Зуев В.И., Абдуллаев А.Г. Бодринг ва ошқовоқлар. //Сабзавот экинлари ва уларни етиштириш технологияси. – Т.: Ўзбекистон, 1997.
5. Арамов М.Х. Научный центр по селекции и семеноводству овощных культур на юге Узбекистана. // Основные направления и перспективы селекции семеноводства овощных, бахчевых культур и картофеля. Международная научно-практическая конференция. - 2-5 июля 2001. Тезисы докладов. – Ташкент-Термез, 2001.
6. Болотских А.С., Говорунов А.П. Индустриальные технологии выращивания и уборки интенсивных сортов огурца в УССР. – Киев: Укр.НИИНТИ, 1980.
7. Болотских А.С. Огурец. // Все об огурце. – Киев: Урожай. 2002.

UO‘K: 634.51-576.535

EKSPLANTLARNI STERILIZATSIYA QILISH USULLARINI OPTIMIZATSIYA QILISH

Xaydarov Ilyos Abdurashitovich iD

Akademik M.Mirzaev nomidagi bog‘dorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot instituti mustaqil tadqiqotchisi, k.i.x. Toshkent, O'zbekiston

e-mail: [email protected]

Allayarov Abduraxman Nazaralievich iD

Agrosanoatni rivojlantirish agentligi bo‘lim boshlig‘i loyiha ishtrokchisi, q.x.f.f.d., dosent. Toshkent, O'zbekiston

e-mail: [email protected]

Annotatsiya. Ushbu maqolada Juglans regia L o‘simliklarini in vitro sharoitida eksplantlarni sterilizatsiya qilishga qaratilgan bo‘lib, bunda eksplantlarni dastlab suv va idish sovuni bilan yuvish orqali sterilizatsiya qilgan. Keyinchalik protokolda eksplantlar 0,1% HgCl₂ eritmasi va Twin-20 qo‘shilgan eritmada 3 daqiqa davomida dezinfeksiya qilingan. Ideal shtammi – 58,6%, Form PDM23 shtammi – 52,7% va Form 202YaKT shtammi – 45,4% natija bergan.

Kalit so‘zlar: eksplant, sterilizatsiya, apikal, meristema, yuvish, Ideal, Juglans regia L, HgCl₂, Twin.

ОПТИМИЗАЦИЯ МЕТОДОВ СТЕРИЛИЗАЦИИ ЭКСПЛАНТАТОВ

Аннотация. В данной статье рассматривается стерилизация эксплантов Juglans regia L. in vitro. Сначала экспланты стерилизовали промыванием водой и моющим средством. Затем протокол включал дезинфекцию эксплантов в 0,1% растворе HgCl₂ и Twin-20 в течение 3 минут. Для штамма Ideal показатель стерилизации составил 58,6%, для штамма Form PDM23 — 52,7%, а для штамма Form 202YAKT — 45,4%.

Ключевые слова: эксплантат, стерилизация, апикальный, меристема, промывка, Идеал, Juglans regia L, HgCl₂, Твин.

OPTIMIZATION OF EXPLANT STERILIZATION METHODS

Abstract. This article examines the in vitro sterilization of Juglans regia L. explants. The explants were first sterilized by rinsing with water and detergent. The protocol then included disinfection of the explants in a 0.1% HgCl₂ solution and Twin-20 for 3 minutes. The sterilization rate was 58.6% for the Ideal strain, 52.7% for the Form PDM23 strain, and 45.4% for the Form 202YAKT strain.

Key words: explant, sterilization, apical, meristema, washing, Ideal, Juglans regia L, HgCl₂, Tween.

KIRISH

Aholi sonining barqaror o‘sishi va oziq-ovqat mahsulotlariga bo‘lgan ehtiyojning ortib borishi sharoitida qishloq xo‘jaligi yerlaridan samarali foydalanish, shuningdek, innovatsion agrotexnologiyalarni ishlab chiqish va joriy etish masalalari alohida dolzarblik kasb etmoqda. Shu nuqtai nazardan, yuqori oziqaviy va iqtisodiy ahamiyatga ega bo‘lgan yong‘oq (Juglans regia L.) istiqbolli mevali ekinlardan biri hisoblanadi. Jahon miqyosida yong‘oq ishlab chiqarish hajmi taxminan 3874 mln tonnani tashkil etadi.

O‘simlik katta to‘qima yoki organdan, tartibsiz kallus massasidan yoki hatto yakka hujayradan ham hosil bo‘lishi regeneratsiya deb ataladigan jarayon orqali qayta tiklanadi. O‘simliklar regeneratsiyasi o‘simliklarda to‘qimalarning fiziologik yangilanishi, tiklanishi yoki almashinuvini anglatadi (Ikeuchi et al., 2016; Long et al., 2022). O‘simlik hujayralarining totipotentligi yoki pluripotentligi ularning regeneratsiya qobiliyatining asosini tashkil etadi va hujayra taqdirining yuqori darajadagi plastiklik xususiyatini aks ettiradi. Totipotentlik — hujayraning to‘liq shakllangan organizmga differensiallanish qobiliyatini anglatadi, pluripotentlik esa bir hujayradan muayyan to‘qimalar yoki organlar guruhining differensiallanishini nazarda tutadi (Long et al., 2022; Verdeil et al., 2007).

To‘qima kulturasi konsepsiyasi bir asr avval taklif qilingan bo‘lib, u somatik hujayralardan in vitro sharoitida butun o‘simliklarni regeneratsiya qilishni nazarda tutgan (Ikeuchi et al., 2016; Long et al., 2022). To‘qimalarni kultivatsiya qilish tizimi auksin va sitokinin (CK) konsentratsiyalarining turli nisbatlari qo‘shimcha ildizlar va novdalarning regeneratsiyasida hal qiluvchi ahamiyatga ega ekanligi aniqlangandan so‘ng rivojlanib, mukammallashdi (Ikeuchi et al., 2016; Long et al., 2022). Steward va hammualliflar (1958) sabzi ildizlaridan olingan floema hujayralaridan foydalanib, yangi somatik embrionlarni muvaffaqiyatli regeneratsiya qilgan hamda keyinchalik ildiz va novdalarni rivojlantirgan, bu esa o‘simlik hujayralarining totipotentligini tasdiqlagan (Long et al., 2022; Verdeil et al., 2007). Shu vaqtdan boshlab, regeneratsiya qobiliyatiga asoslangan to‘qima kulturasi texnologiyasi fundamental tadqiqotlar, mikroko‘paytirish va transgen seleksiya kabi turli sohalarda keng qo‘llanilib kelinmoqda.

Eksplantlarning tashqi ifloslanishini epifit mikroblar orqali oldini olish uchun ularning yuzasini oqim suv bilan yuvish (yuvish vositasi bilan yoki undan foydalanmasdan), kimyoviy moddalar (etanol, rux xlorid [HgCl₂], natriy gipoxlorit [NaOCl]) va o‘simliklar uchun konservantlar aralashmalari yordamida sterilizatsiya qilish mumkin (Abdalla et al., 2022; Singh, 2018). Bundan tashqari, tashqi ifloslanishni oldini olish maqsadida ozuqa muhitiga mikroorganizmlar o‘sishini oldini oluvchi ba’zi moddalarni, masalan, o‘simlik konservantlari aralashmasi (Abdalla et al., 2022; Singh, 2018) yoki fungitsid benomilni qo‘shish mumkin (Ahmadpoor et al., 2022). Shuningdek, in vitro sharoitda o‘simliklarda mavjud endofit bakteriyalarini bartaraf etish uchun antibiotiklardan antimikrob vosita sifatida foydalanish mumkin (Jugreet & Mahomoodally, 2020).

Somatik embrionlar bevosita alohida somatik hujayralardan induksiya qilinishi yoki embriogen kallusdan hosil bo‘lishi mumkin (Horstman, Bemer va boshq., 2017; Long et al., 2022).

MATERIALLAR VA USULLAR

Dezinfeksiya va sterilizatsiya uchun qalamchalar avval 1 soat davomida oqova suvda yaxshilab yuvildi, so‘ng xo‘jalik sovuni bilan yuvilib, sovun qoldiqlarini ketkazish uchun qayta chayildi. Keyin namunalar ketma-ket ravishda:

— karbendazim fungitsidi eritmasida (kod 378674, 10 daqiqa,

— streptomitsin eritmasida (1 g/l) bakteritsid sifatida 12 daqiqa,

— etanol (C₂H₅OH) da 2 daqiqa,

— AgNO₃ (0,2%) eritmasida 1 daqiqa davomida ishlov berildi.

Har bir bosqichdan so‘ng namunalar 3 marta distillangan suvda chayildi. Barcha jarayonlar steril laminar shkafda bajarildi.

II-protokol. Bir bo‘g‘imli novdalar triklozan eritmasida (OOO “Billio Ximiya”, Rossiya) 1 soat davomida 200 ayl/min tezlikda orbital sheykerda ishlov berildi. Shuningdek, eksplantlar HgCl₂ (0,1%) va Tween-20 qo‘shilgan eritmada 3 daqiqa davomida dezinfeksiya qilindi, so‘ng distillangan suvda 5, 10 va 15 daqiqa davomida orbital sheykerda yuvildi. Barcha jarayonlar steril laminar shkafda olib borildi.

Eksplantlar alohida holda 150×20 mm o‘lchamdagi shisha probirkalarga inokulyatsiya qilindi. Har bir probirkada 10 ml MS muhiti, 2 mg/l izopenteniladenin (2iP) bilan boyitilgan holda ishlatildi va standart fotoperiod sharoitida saqlandi. Ifloslangan, nobud bo‘lgan yoki fenolni ko‘p ajratgan eksplantlar hisobga olinib, chiqarib tashlandi.

II-protokol. Eksplantlar alohida holda 150×20 mm shisha probirkalarga, 10 ml DKWC muhiti (tarkibida 4,4 μM 6-benzilaminopurin (BAP) va 0,05 μM indol-3-moy kislota (IBA)) solingan holda ekildi va standart fotoperiod sharoitida saqlandi. Ifloslangan, nobud bo‘lgan yoki fenolni ko‘p ajratgan eksplantlar hisobga olinib, chiqarib tashlandi (Licea-Moreno et al., 2015).

NATIJALAR VA MUHOKAMA

O‘simliklarni mikroklonal ko‘paytirishda asosiy muammolardan biri eksplantlarning turli mikroorganizmlar bilan ifloslanishi bo‘lib, bu kallus va olingan klonlarning nobud bo‘lishiga olib kelishi mumkin (Abdalla et al., 2022). Shu sababli, in vitro muhitga kiritish jarayonining muhim bosqichi eksplantlarni sterilizatsiya qilishdir.

Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda, birinchi bosqichda eksplantlarni sterilizatsiya qilish usullarini tanlash va optimizatsiya qilish bo‘yicha tadqiqotlar o‘tkazilgan. Adabiyot tahlili shuni ko‘rsatdiki, sterilizatsiya qiluvchi birikmalar uch asosiy guruhga bo‘linadi:

1. Zaif dezinfektsiyalovchi birikmalar – masalan, Twin-20;
2. O‘rta darajadagi dezinfektsiyalovchi birikmalar – masalan, natriy gipoxlorit [NaOCl];
3. Kuchli dezinfektsiyalovchi birikmalar – masalan, rux xlorid [HgCl₂] (Kutas & Ogorodnik, 2011; Sharma, Sharma, Kumar va boshq., 2025).

Ushbu tasnifga muvofiq, turli protokollarda yong‘oq eksplantlarini sterilizatsiya qilish uchun ushbu birikmalar kombinatsiyalari qo‘llaniladi.

Shu asosda, adabiyotlarni tahlil qilgandan so‘ng, I protokol uchun eksplantlarni sterilizatsiya qilish quyidagi tartibda tanlandi:

Eksplantlarni sterilizatsiya qilish uchun gipoxlorit (1,5 g/l faol xlor) ishlatishni tavsiya qilgan. Biroq, bu birikma kuchli oksidlovchi xususiyatga ega bo‘lib, eksplantlarning qorayishiga olib kelishi mumkinligi sababli, biz ishimizda gipoxloritni sterilizatsiya vositasi sifatida ishlatmaslikka qaror qildik.

Yong‘oq eksplantlarini dastlabki yuvish uchun Twin-20 ishlatilgan, keyingi dezinfeksiya uchun esa gipoxlorit, karbenda­zim va kaptam eritmalari ishlatilgan. Kimyoviy sterilizatsiya uchun HgCl₂ eritmasi qo‘llanilgan. Biroq HgCl₂ eritmasi nafaqat o‘simliklar uchun, balki inson sog‘ligi uchun ham toksik bo‘lgani sababli, biz ushbu metodikadan voz kechdik.

Ishida eksplantlarni dastlab suv va idish sovuni bilan yuvish orqali sterilizatsiya qilgan. Keyinchalik protokolda eksplantlar 0,1% HgCl₂ eritmasi va Twin-20 qo‘shilgan eritmada 3 daqiqa davomida dezinfeksiya qilindi.

Shu ma’lumotlar asosida, I protokol uchun quyidagi eksplant sterilizatsiyasi tartibi tanlandi:

1. Eksplantlar 1 soat davomida oqim suvda yaxshi yuvildi;
2. Idish sovuni bilan yuvilib, qolgan sovun qoldiqlarini yo‘qotish uchun yana suvda yuvildi;
3. Karbenda­zim fungitsidi eritmasida (kod 378674, Sigma-Aldrich) 10 daqiqa davomida yuvildi;
4. Bakteritsid sifatida streptomitsin eritmasida (1 g/l) 12 daqiqa davomida yuvildi;
5. Etanol (C₂H₅OH) eritmasida 2 daqiqa davomida yuvildi;
6. AgNO₃ eritmasida (0,2%) 1 daqiqa davomida yuvildi.

Har bir bosqichdan so‘ng namunalar 3 marta distillangan suvda yuvildi. Barcha jarayonlar steril laminar shkafda amalga oshirildi. Ushbu sterilizatsiya protokoli o‘simliklar va inson uchun juda toksik bo‘lgan moddalarni o‘z ichiga olmaydi.

Rasm 3.1. Yong‘oq eksplantlarining sterilizatsiyadan keyingi omon qolish darajasi.

Keyingi tadqiqotlar ushbu sterilizatsiya protokolining eksplantlarning omon qolishiga ta’sirini o‘rganishga qaratildi. Kuzatuvlar 1 haftalik in vitro kultivatsiya jarayonidan keyin ifloslanmagan eksplantlar foizi va eksplantlarning umumiy omon qolish foizi sifatida qayd etildi.

Natijalar shuni ko‘rsatdiki, ushbu sterilizatsiya protokolidan foydalanganda eksplantlarning omon qolish darajasi nisbatan yuqori bo‘lgan. Xususan:

• Ideal shtammi uchun – 40%

• Form PDM23 shtammi uchun – 36%

• Form 202YaKT shtammi uchun – 22%

(Rasm 3.1).

• X o‘qi – yong‘oq shtammlari
• Y o‘qi – eksplantlarning omon qolish foizi, %
• p ≥ 0,005

II protokol uchun quyidagi sterilizatsiya usuli qo‘llanildi:

• Bir tugunli shoxlar triklozan eritmasi (OOO «Billio Химия», Rossiya) bilan 1 soat davomida orbital shaykerda 200 aylanma/min tezlikda ishlov berildi.
• Shuningdek, eksplantlar 0,1% HgCl₂ eritmasi va Twin-20 bilan 3 daqiqa davomida dezinfeksiya qilindi, so‘ngra distillangan suvda 5, 10 va 15 daqiqa davomida orbital shaykerda yuvildi.

Ushbu protokolning natijasi sifatida eksplantlarning omon qolish darajasi yuqori bo‘ldi:

• Ideal shtammi – 58,6%
• Form PDM23 shtammi – 52,7%
• Form 202YaKT shtammi – 45,4%

Eksplantlar sterilizatsiyasi natijasida omon qolish foizini 39,77 ± 0,48% deb ko‘rsatgan. Олиб борилган tadqiqotlar bilan ham mos keladi, ularning ishlarida shox uchidagi segmentlardan foydalanilganda eng yuqori omon qolish darajasi qayd etilgan.

Buning sababi shundaki, shox uchidagi segmentlar meristematik hujayralarga boy bo‘lib, yuqori miqdorda auksin va sitokinin saqlaydi, bu esa muvaffaqiyatli regeneratsiya va o‘sishni ta’minlab, shoxlarning samarali proliferatsiyasi va chanoq (bud) hosil bo‘lishiga olib keladi.

Uzoq davom etgan karbendazim (10 daqiqa) va streptomitsin (12 daqiqa) bilan ishlov berish natijalari.

Shunday qilib, biz ishlab chiqqan II protokol Yong‘oq shoxchalarini sterilizatsiya qilishda o‘sishni va regeneratsiyani rag‘batlantirish bilan birga, eksplantlarga ortiqcha stress yoki zarar yetkazmasdan, yong‘oq madaniyatlarini muvaffaqiyatli yaratish uchun optimal sharoitlarni ta’minladi.

XULOSA

Xulosa qilib aytganda laboratoriya sharoitida shox uchidagi segmentlar meristematik hujayralarga boy bo‘lib, yuqori miqdorda auksin va sitokinin saqlaydi, bu esa muvaffaqiyatli regeneratsiya va o‘sishni ta’minlab, shoxlarning samarali proliferatsiyasi va chanoq hosil bo‘lishiga olib keldi.

Uzoq davom etgan karbendazim (10 daqiqa) va streptomitsin (12 daqiqa) bilan ishlov berish yaxshi natijalarni berdi.

ADABIYOTLAR

• 1. Abdalla, N., El-Ramady, H., Seliem, M. K., El-Mahrouk, M. E., Taha, N., Bayoumi, Y., Shalaby, T. A., & Dobránszki, J. (2022). An Academic and Technical Overview on Plant Micropropagation Challenges. Horticulturae 2022, Vol. 8, Page 677, 8(8), 677. https://doi.org/10.3390/HORTICULTURAE8080677
  2. Ahmadpoor, F., Zare, N., Asghari, R., & Sheikhzadeh, P. (2022). Sterilization protocols and the effect of plant growth regulators on callus induction and secondary metabolites production in in vitro cultures Melia azedarach L. AMB Express, 12(1), 1–12. https://doi.org/10.1186/S13568-022-01343-8/FIGURES/6
  3. Verdeil, J., Alemanno, L., Niemenak, N., & Tranbarger, T. (2007). Pluripotent versus totipotent plant stem cells: dependence versus autonomy? Trends in Plant Science, 12(6), 245–252. https://doi.org/10.1016/j.tplants.2007.04.002
  4. Long, Y., Yang, Y., Pan, G., & Shen, Y. (2022). New Insights Into Tissue Culture Plant-Regeneration Mechanisms. Frontiers in Plant Science, 13, 926752. https://doi.org/10.3389/FPLS.2022.926752/XML/NLM
  5. Ikeuchi, M., Ogawa, Y., Iwase, A., & Sugimoto, K. (2016). Plant regeneration: Cellular origins and molecular mechanisms. Development (Cambridge), 143(9), 1442–1451. https://doi.org/10.1242/DEV.134668
  6. Jugreet, B. S., & Mahomoodally, M. F. (2020). Essential oils from 9 exotic and endemic medicinal plants from Mauritius shows in vitro antibacterial and antibiotic potentiating activities. South African Journal of Botany, 132, 355–362. https://doi.org/10.1016/J.SAJB.2020.05.001
  7. Kutas, E., & Ogorodnik, L. (2011). The influence of sterilizing compounds on the yield of viable explants of Rhododendron L. (Ericaceae) . International Journal of Biodiversity and Conservation, 3(1), 24–26.
  8. Horstman, A., Bemer, M., & Boutilier, K. (2017). A transcriptional view on somatic embryogenesis. Regeneration, 4(4), 201–216. https://doi.org/10.1002/REG2.91
  9. Licea-Moreno, R. J., Contreras, A., Morales, A. V., Urban, I., Daquinta, M., & Gomez, L. (2015). Improved walnut mass micropropagation through the combined use of phloroglucinol and FeEDDHA. Plant Cell, Tissue and Organ Culture, 123(1), 143–154. https://doi.org/10.1007/S11240-015-0822-3/FIGURES/3
  10. Singh, C. R. (2018). Review on problems and its remedy in plant tissue culture. Asian J. Biol. Sci., 11, 165–172.
  11. Sharma, S., Sharma, S., & Kumar, P. (2025). In vitro establishment of walnut (Juglans regia L.) from the embryonic axis with customized nutrient media and synergy of growth regulators. South African Journal of Botany, 177, 598–603. https://doi.org/10.1016/J.SAJB.2024.12.034

UO‘K:635.63

QORAQALPOG‘ISTON SHAROITIDA TURLI EKISH MUDDATLARINING BODRING DURAGAYLARI HOSILDORLIGI VA TOVARBOP MAHSULOT MIQDORIGA TA’SIRI

Allamjarova Gulbaxar Axmetovna iD

Qoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalar instituti tayanch doktoranti

Yerejepova Gulbaxar Tajetovna iD

Qoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalar instituti q.x.f.f.d. dotsent

Annotatsiya. : Ushbu maqolada Qoraqalpog‘istonning tuproq-iqlim sharoitida bodring duragaylarini turli ekish muddatlarida yetishtirishning hosildorlik ko‘rsatkichlari va tovarbop mahsulot miqdoriga ta’siri o‘rganilgan. Tadqiqotlarda Saturn F₁ va Zena F₁ duragaylarining aprel oyining III o‘n kunligi, may oyining I, II va III o‘n kunliklarida ekilishida meva massasi, umumiy hosildorlik, tovarbop mahsulot ulushi hamda tovarbop hosildorlik ko‘rsatkichlari aniqlangan. Olingan natijalar ekish muddatining bodring duragaylari hosildorligi va mahsulot sifatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatishini ko‘rsatdi. Saturn F₁ duragayida eng yuqori umumiy hosildorlik may oyining II o‘n kunligida 30,2 t/ga, tovarbop hosildorlik 28,2 t/ga ni tashkil etgan. Zena F₁ duragayida esa mazkur ekish muddatida umumiy hosildorlik 32,1 t/ga, tovarbop hosildorlik 30,1 t/ga va tovarbop mahsulot ulushi 93,8 % ga yetgan. Tadqiqot natijalari Qoraqalpog‘iston sharoitida bodring duragaylarini yetishtirishda maqbul ekish muddatini tanlash hosildorlik va tovarbop mahsulot chiqishini oshirishda muhim agrotexnologik omil ekanligini ko‘rsatadi.

Kalit so‘zi: Bodring, duragay, ekish muddati, Qoraqalpog‘iston, hosildorlik, tovarbop mahsulot, tovarbop hosil, meva massasi, Saturn F₁, Zena F₁, agrotexnologiya.

ВЛИЯНИЕ РАЗЛИЧНЫХ СРОКОВ ПОСЕВА НА УРОЖАЙНОСТЬ ГИБРИДОВ ОГУРЦА И КОЛИЧЕСТВО ТОВАРНОЙ ПРОДУКЦИИ В УСЛОВИЯХ КАРАКАЛПАКСТАНА

Аннотация: В данной статье изучено влияние выращивания гибридов огурцов в различные сроки посадки на показатели урожайности и количество товарной продукции в почвенно-климатических условиях Каракалпакстана. В исследованиях определены показатели массы плодов, общей урожайности, доли товарной продукции и товарной урожайности при посеве гибридов Сатурн F1 и Зена F1 в III декаде апреля, I, II и III декадах мая. Полученные результаты показали, что сроки посева оказывают существенное влияние на урожайность гибридов огурца и качество продукции. У гибрида Сатурн F1 самая высокая общая урожайность во II декаде мая составила 30,2 т/га, товарная урожайность - 28,2 т/га. У гибрида Zena F1 при данном сроке посева общая урожайность составила 32,1 т/га, товарная урожайность - 30,1 т/га, а доля товарной продукции - 93,8%. Результаты исследований показывают, что выбор оптимального срока посева при выращивании гибридов огурца в условиях Каракалпакстана является важным агротехнологическим фактором повышения урожайности и выхода товарной продукции.

Ключевые слова: Огурец, гибрид, сроки посадки, Каракалпакстан, урожайность, товарная продукция, товарный урожай, плодовая масса, Сатурн F1, Зена F1, агротехнология.

THE INFLUENCE OF DIFFERENT SOWING DATES ON THE YIELD OF CUCUMBER HYBRIDS AND THE QUANTITY OF MARKETABLE PRODUCTS UNDER KARAKALPAKSTAN CONDITIONS

Abstract: This article examines the impact of growing cucumber hybrids at different planting dates on yield indicators and marketable product quantities in the soil and climatic conditions of Karakalpakstan. In the studies, fruit mass, total yield, share of marketable products, and marketable yield indicators were determined for Saturn F1 and Zena F1 hybrids when sown in the third decade of April and the first, second, and third decades of May. The results obtained showed that sowing dates have a significant impact on the yield of cucumber hybrids and product quality. In the Saturn F1 hybrid, the highest total yield was 30.2 t/ha in the second decade of May, and the commercial yield was 28.2 t/ha. In the Zena F1 hybrid at this sowing date, the total yield was 32.1 t/ha, the commercial yield was 30.1 t/ha, and the share of commercial products was 93.8%. Research results show that choosing the optimal sowing date when growing cucumber hybrids in the conditions of Karakalpakstan is an important agrotechnological factor in increasing yields and the yield of marketable products.

Keywords: Cucumber, hybrid, planting dates, Karakalpakstan, yield, marketable product, marketable harvest, fruit mass, Saturn F1, Zena F1, agrotechnology.

KIRISH

Bodring (Cucumis sativus L.) O‘zbekistonda keng tarqalgan va aholi iste’molida muhim o‘rin tutadigan sabzavot ekinlaridan biri hisoblanadi. Uning erta va sifatli hosilini yetishtirishda nav va duragaylarning biologik xususiyatlari bilan bir qatorda, tashqi muhit omillari va agrotexnologik tadbirlarning maqbul muddatlarda amalga oshirilishi muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa, bodringning issiqsevar ekin ekanligi uni turli mintaqalarda yetishtirishda ekish muddatini to‘g‘ri belgilashni talab etadi.

Qoraqalpog‘iston Respublikasining o‘ziga xos tuproq-iqlim sharoiti, yuqori harorat, havo va tuproq namligining o‘zgaruvchanligi hamda vegetatsiya davridagi ekologik omillar bodring o‘simligining o‘sishi, rivojlanishi va hosil shakllanishiga ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli mazkur hudud sharoitida yuqori hosildor va bozor talablariga javob beradigan mahsulot yetishtirish uchun duragaylarning biologik xususiyatlariga mos ekish muddatlarini aniqlash muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega.

Bodringda ekish muddatining o‘zgarishi o‘simlikning o‘sish va rivojlanish davrlaridagi harorat, namlik va yorug‘lik sharoitlarining shakllanishiga bevosita ta’sir qiladi. Natijada meva hosil bo‘lish jadalligi, meva massasi, umumiy hosildorlik, tovarbop mahsulot ulushi va tovarbop hosil miqdorida farqlar yuzaga kelishi mumkin. Shu nuqtai nazardan, mahalliy sharoitga mos istiqbolli duragaylarni turli muddatlarda ekib, ularning hosildorlik imkoniyatlarini baholash muhim hisoblanadi.

Shundan kelib chiqib, tadqiqotning asosiy maqsadi Qoraqalpog‘iston sharoitida bodringning Saturn F₁ va Zena F₁ duragaylarini turli ekish muddatlarida yetishtirish orqali ularning hosildorlik va tovarbop mahsulot ko‘rsatkichlarini aniqlash hamda maqbul ekish muddatini belgilashdan iborat.

MATERIALLAR VA USULLAR

Dala tajribalari Nukus tumanida joylashgan Qoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalar institutiga qarashli o‘quv tajriba dalasida 2024-2026 yillar davomida olib borildi. Bunda bodringni ochiq maydonda Saturn F₁ va Zena F₁ duragaylari ekib o‘rganildi.

Bunda lentalar orasi 140 sm, qatorlar orasi 70 sm va o‘simliklar orasidagi masofa 40 sm va delyankalarning oziqlanish maydoni 8,4 m² ni tashkil etadi. Delyankada 40 ta o‘simlik joylashgan.

NATIJALAR VA MUHOKAMA

Tadqiqot natijalari Qoraqalpog‘iston sharoitida Saturn F₁ va Zena F₁ bodring duragaylarining meva vazni, umumiy hosildorligi, tovarbop hosil ulushi va gektaridan olinadigan tovarbop mahsulot miqdori ekish muddatiga bevosita bog‘liq holda o‘zgarganligini ko‘rsatdi. Tajribada may oyining I dekadasidagi ekish muddati nazorat sifatida qabul qilinib, aprel oyining III dekadasi hamda may oyining II va III dekadalaridagi variantlar nazoratga nisbatan qiyosiy baholandi.

Aprel oyining III dekadasida ekish har ikki duragayda ham hosildorlik va tovarbop mahsulot miqdorining keskin pasayishi bilan tavsiflandi. Aksincha, may oyining II dekadasida ekish har ikki duragayda umumiy va tovarbop hosilning eng yuqori darajada shakllanishini ta’minladi. May oyining III dekadasida mevaning o‘rtacha vazni biroz ortishiga qaramasdan, umumiy va tovarbop hosil may oyining II dekadasiga nisbatan pasaygan. Bu holat Qoraqalpog‘istonning may oxiri va yoz boshida tez isib boradigan, havo nisbiy namligi pasayadigan sharoitida generativ mahsuldorlik uchun may oyining II dekadasi nisbatan maqbul ekish muddati ekanligini ko‘rsatadi.

Saturn F₁ duragayi aprel oyining III dekadasida ekilganda mevaning o‘rtacha vazni 115,6 g ni tashkil etdi. May oyining I dekadasidagi nazorat variantida ushbu ko‘rsatkich 118,7 g bo‘lgan. Demak, aprel oyining III dekadasida ekishda mevaning o‘rtacha vazni nazoratga nisbatan 3,1 g ga kam bo‘lgan. Umumiy hosildorlik aprel oyining III dekadasida 11,8 t/ga ni tashkil etib, nazoratdagi 19,0 t/ga ga nisbatan 7,2 t/ga kamaygan.

Natijada tovarbop hosil atigi 9,5 t/ga ni tashkil etib, nazoratdagi 16,8 t/ga ga nisbatan 7,3 t/ga yoki 43,5 % ga kam bo‘lgan. Nazorat 100 % deb qabul qilinganda mazkur variant 56,5 % ni tashkil etgan.

1-jadval

Turli ekish muddatlarining bodring duragaylari hosildorligi va tovarbop mahsulot miqdoriga ta’siri (2024-2026 yy).

May oyining II dekadasida ekilganda Saturn F₁ duragayida mevaning o‘rtacha vazni 122,5 g ga yetdi. Bu nazoratga nisbatan 3,8 g ga yuqori bo‘ldi. Umumiy hosildorlik 30,2 t/ga ni tashkil etib, nazoratdagi 19,0 t/ga ga nisbatan 11,2 t/ga oshdi. Tovarbop hosil 28,2 t/ga ni tashkil etib, nazoratdan 11,4 t/ga ga yuqori natija qayd etildi. Shunday qilib, may oyining II dekadasida ekish nafaqat umumiy hosil miqdorini, balki mahsulotning tovarboplik darajasini ham oshirgan. Bu juda muhim, chunki tovarbop hosilning 67,9 % ga oshishi umumiy hosildorlikdagi 58,9 %lik o‘sishdan yuqori. Demak, mazkur ekish muddatida bir vaqtning o‘zida ham hosil miqdori, ham uning sifati yaxshilangan.

May oyining III dekadasida mevaning o‘rtacha vazni 123,1 g bo‘lib, nazoratga nisbatan 4,4 g ga yuqori natija qayd etildi. Bu Saturn F₁ duragayida mevaning o‘rtacha vazni bo‘yicha eng yuqori ko‘rsatkich hisoblanadi. Tovarbop hosil ulushi 92,1 % ni tashkil etdi. Shu sababli Saturn F₁ duragayida hosildorlik va mahsulot sifati majmuasi bo‘yicha may oyining II dekadasi eng maqbul ekish muddati sifatida ajralib turdi.

Zena F₁ duragayi aprel oyining III dekadasida ekilganda mevaning o‘rtacha vazni 88,4 g ni tashkil etdi. Nazoratda mazkur ko‘rsatkich 90,5 g bo‘lib, erta ekishda meva vazni 2,1 g ga kam bo‘ldi. Umumiy hosildorlik 12,2 t/ga ni tashkil etib, nazoratdagi 21,0 t/ga ga nisbatan 8,8 t/ga ga kamaydi. Zena F₁ duragayini may oyining II dekadasida ekishda mevaning o‘rtacha vazni 91,7 g ga yetdi. Bu nazoratga nisbatan 1,2 g ga yuqori bo‘ldi. Umumiy hosildorlik 32,1 t/ga ni tashkil etib, nazoratdagi 21,0 t/ga ga nisbatan 11,1 t/ga ga oshdi.

Mazkur variant Zena F₁ duragayida ham umumiy va tovarbop hosil bo‘yicha eng yuqori natijani ta’minladi. Tovarbop hosilning nisbiy o‘sishi umumiy hosildorlik o‘sishidan yuqori bo‘lishi may oyining II dekadasida nafaqat mahsulot miqdori, balki uning tovar sifatlari ham yaxshilanganligini ko‘rsatadi.

May oyining III dekadasida mevaning o‘rtacha vazni 92,3 g ni tashkil etib, nazoratdan 1,8 g yuqori bo‘ldi. Bu Zena F₁ duragayi uchun eng yuqori o‘rtacha meva vazni hisoblanadi. Biroq umumiy hosildorlik 30,5 t/ga ni tashkil etib, nazoratdan 9,5 t/ga yoki 45,2 % ga yuqori bo‘lgani holda, may oyining II dekadasidagi 32,1 t/ga ga nisbatan 1,6 t/ga yoki 5,0 %ga kamaydi.

Tovarbop hosil 28,3 t/ga ni tashkil etib, nazoratga nisbatan 9,6 t/ga ga yuqori bo‘ldi. Biroq may oyining II dekadasidagi 30,1 t/ga ga nisbatan 1,8 t/ga yoki 6,0 % ga kamaydi. Zena F₁ da ham Saturn F₁ ga o‘xshash muhim qonuniyat kuzatildi: may oyining III dekadasida mevaning o‘rtacha vazni va vegetativ o‘sish ko‘rsatkichlari yuqoriroq bo‘lishiga qaramasdan, gektar hisobidagi umumiy va tovarbop hosil may oyining II dekadasiga nisbatan past bo‘ldi.

XULOSA

Qoraqalpog‘iston sharoitida Saturn F₁ va Zena F₁ bodring duragaylarining hosildorlik ko‘rsatkichlari ekish muddatiga bog‘liq ravishda keskin o‘zgardi.

Saturn F₁ duragayida may oyining II dekadasida umumiy hosildorlik 30,2 t/ga va tovarbop hosil 28,2 t/ga ga yetib, nazoratdan tegishlicha 58,9 va 67,9 % ga yuqori bo‘ldi. may oyining III dekadasida esa tovarbop hosil 27,2 t/ga bo‘lib, II dekadaga nisbatan 1,0 t/ga kamaydi.

Zena F₁ duragayida may oyining II dekadasida umumiy hosil 32,1 t/ga va tovarbop hosil 30,1 t/ga ni tashkil etib, nazoratdan tegishlicha 52,9 va 61,0 % ga yuqori bo‘ldi. May oyining III dekadasida tovarbop hosil 28,3 t/ga gacha pasayib, may oyining II dekadasiga nisbatan 1,8 t/ga yoki 6,0 % ga kam bo‘ldi.

ADABIYOTLAR

1. Бўриев Х.Ч. ва бошқалар. //Очиқ жойда сабзавот экинлари етиштиришнинг прогрессив технологиялари. – Тошкент, Оъзбекистон миллий энсиклопедияси, 2002.

2. Ершова В.Л, Долготер В.И. Возделывание огурца. //Инфор. лист: Достижения науки и передового опыта – Х1 пятилетке. – Кишинев, 1984.

3. Зуев В.И. и др. Огурцы и овощные тыквы. // Интенсивная технология возделывания овоще-бахчевых культур и картофеля. Учебное пособие – Ташкент Мехнат, 1987.

4. Зуев В.И., Абдуллаев А.Г. Бодринг ва ошқовоқлар. //Сабзавот экинлари ва уларни етиштириш технологияси. – Т.: Ўзбекистон, 1997.

5. Арамов М.Х. Научный центр по селекции и семеноводству овощных культур на юге Узбекистана. // Основные направления и перспективы селекции семеноводства овощных, бахчевых культур и картофеля. Международная научно-практическая конференция. - 2-5 июля 2001. Тезисы докладов. – Ташкент-Термез, 2001.

6. Болотских А.С., Говорунов А.П. Индустриальные технологии выращивания и уборки интенсивных сортов огурца в УССР. – Киев: Укр.НИИНТИ, 1980.

7. С.А.Юнусуов, Ф.О.Боликулов Нетрадиционные способы выращивания огурцов на открытых площадках. https://www.ijrte.org/portfolio-item/C11181083S19/

UO‘K: 635.63

QORAQALPOG‘ISTON TUPROQ IQLIM SHAROITIDA BODRINGNI YETISHTIRISHDA, O‘SIMLIK FENOFAZALARINI O‘TISH DAVOMIYLIGIGA TURLI EKISH MUDDATLARINING TA’SIRI

Allamjarova Gulbaxar Axmetovna iD

Qoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalar instituti tayanch doktoranti

Yerejepova Gulbaxar Tajetovna iD

Qoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalar instituti q.x.f.f.d.

Annotatsiya. : Ushbu maqolada Qoraqalpog‘iston Respublikasining tuproq-iqlim sharoitida bodringning Saturn F1 va Zena F1 duragaylarini turli ekish muddatlarida yetishtirish natijalarining ayrim fenologik ko‘rsatkichlari keltirilgan. Tadqiqotlarda bodring duragaylarining urug‘larning unib chiqishi, 10 va 75 %lik gullash davri, birinchi hosilni terishga kirish muddati hamda hosil berish davri davomiyligi o‘rganilgan. Tajriba natijalari ekish muddatining bodring duragaylarining o‘sishi, rivojlanishi va hosilga kirish muddatlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatishini ko‘rsatdi. Eng maqbul ekish muddatini aniqlash orqali Qoraqalpog‘iston sharoitida bodringdan yuqori hosil olish, shuningdek, vegetatsiya davrida o‘simliklarning qulay harorat sharoitlaridan samarali foydalanish imkoniyati yaratiladi.

Kalit so‘zi: bodring, duragay, , ekish muddati, fenologik ko‘rsatkichlar, urug‘larning unib chiqishi, gullash, birinchi hosil, hosil berish davri.

ВЛИЯНИЕ РАЗЛИЧНЫХ СРОКОВ ПОСЕВА НА УРОЖАЙНОСТЬ ГИБРИДОВ ОГУРЦА И КОЛИЧЕСТВО ТОВАРНОЙ ПРОДУКЦИИ В УСЛОВИЯХ КАРАКАЛПАКСТАНА

Аннотация: В данной статье представлены некоторые фенологические показатели результатов выращивания гибридов огурца Saturn F1 и Zena F1 при различных сроках посева в почвенно-климатических условиях Республики Каракалпакстан. В исследованиях изучены всхожесть семян гибридов огурца, период цветения 10 и 75%, сроки начала сбора первого урожая и продолжительность периода плодоношения. Результаты экспериментов показали, что сроки посева оказывают существенное влияние на рост, развитие и сроки плодоношения гибридов огурца. Определение оптимальных сроков посадки позволит получить высокий урожай огурцов в условиях Каракалпакстана, а также эффективно использовать благоприятные температурные условия растений в период вегетации.

Ключевые слова: огурец, гибрид, , сроки посева, фенологические показатели, всхожесть семян, цветение, первый урожай, период плодоношения.

THE INFLUENCE OF DIFFERENT SOWING DATES ON THE YIELD OF CUCUMBER HYBRIDS AND THE QUANTITY OF MARKETABLE PRODUCTS UNDER KARAKALPAKSTAN CONDITIONS

Abstract: This article presents some phenological indicators of the results of growing Saturn F1 and Zena F1 cucumber hybrids at various sowing dates in the soil and climatic conditions of the Republic of Karakalpakstan. In the studies, the seed germination of cucumber hybrids, flowering periods of 10 and 75%, the start of the first harvest, and the duration of the fruiting period were studied. Experimental results showed that sowing dates have a significant impact on the growth, development, and fruiting periods of cucumber hybrids. Determining optimal planting dates allows for obtaining a high yield of cucumbers in the conditions of Karakalpakstan, as well as effectively utilizing the favorable temperature conditions of the plants during the growing season.

Keywords: cucumber, hybrid, , sowing dates, phenological indicators, seed germination, flowering, first harvest, fruiting period.

KIRISH

Bodring (Cucumis sativus L.) dunyoda keng tarqalgan, aholi iste’molida muhim o‘rin tutadigan sabzavot ekinlaridan biri hisoblanadi. Uning hosildorligi va mahsulot sifati ko‘p jihatdan yetishtirish sharoiti, nav va duragaylarning biologik xususiyatlari hamda ekish muddatlarining to‘g‘ri tanlanishiga bog‘liq. Ayniqsa, keskin kontinental iqlim sharoitiga ega bo‘lgan Qoraqalpog‘iston Respublikasida bahorgi haroratning o‘zgaruvchanligi, tuproqning isish darajasi va havo namligining mavsum davomida turlicha bo‘lishi bodringning o‘sishi va rivojlanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Bodring issiqsevar ekin bo‘lganligi sababli uning urug‘larining tez va bir tekis unib chiqishi, o‘simliklarning jadal o‘sishi, gullashi hamda birinchi hosilga kirishi uchun maqbul harorat sharoitini ta’minlash muhim hisoblanadi. Ekish muddatining me’yordan erta yoki kech tanlanishi urug‘larning unib chiqish tezligi, gullash fazasining boshlanishi va hosil berish davriga ta’sir qilishi mumkin. Shu sababli muayyan tuproq-iqlim sharoitiga mos ekish muddatlarini aniqlash bodring yetishtirish texnologiyasining muhim elementlaridan biri hisoblanadi.

So‘nggi yillarda bodring yetishtirishda yuqori hosildorlikka ega, tashqi muhit omillariga nisbatan moslashuvchan va ertapishar duragaylardan foydalanish kengayib bormoqda. Biroq har bir duragayning turli ekish muddatlariga munosabati bir xil bo‘lmaydi. Shuning uchun Qoraqalpog‘istonning o‘ziga xos tuproq-iqlim sharoitida istiqbolli bodring duragaylarining fenologik rivojlanish xususiyatlarini o‘rganish amaliy ahamiyatga ega.

Shundan kelib chiqib, tadqiqotning asosiy maqsadi Qoraqalpog‘iston Respublikasining tuproq-iqlim sharoitida bodringning Saturn F1 va Zena F1 duragaylarini turli muddatlarda ekishning urug‘larning unib chiqishi, gullash, birinchi hosilga kirish va hosil berish davriga ta’sirini aniqlashdan iborat.

MATERIALLAR VA USULLAR

Dala tajribalari Qoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalar instituti qoshidagi O‘quv ilmiy dala xo‘jaligida 2024-2026 yillar davomida olib borildi. Bunda bodringni ochiq maydonda Saturn F1 va Zena F1 duragaylari ekib o‘rganildi.

Bunda lentalar orasi 140 sm, qatorlar orasi 70 sm va o‘simliklar orasidagi masofa 40 sm va delyankalarning oziqlanish maydoni 8,4 m2 ni tashkil etadi. Delyankada 40 ta o‘simlik joylashgan.

NATIJALAR VA MUHOKAMA

Tadqiqot natijalari Qoraqalpog‘iston Respublikasining keskin kontinental, bahordan yozga o‘tish davrida havo harorati tez ko‘tarilib boradigan va havo nisbiy namligi pasayadigan sharoitida bodring duragaylarining fenologik rivojlanishi ekish muddatiga sezilarli darajada bog‘liq ekanligini ko‘rsatdi. Tajribada Saturn F1 va Zena F1 duragaylari aprel oyining III dekadasi, may oyining I, II va III dekadalarida ekilgan bo‘lib, may oyining I dekadasidagi ekish muddati nazorat sifatida qabul qilindi.

Tadqiqot o‘tkazilgan 2023–2025 yillarda Qoraqalpog‘iston sharoitida aprel oyidan may oyiga o‘tish bilan havo haroratining keskin ko‘tarilishi kuzatilgan. Shu sababli aprel oyining III dekadasida ekilgan variantlarda tuproqning issiqlik rejimi nisbatan past bo‘lgan bo‘lsa, may oyining II–III dekadalarida haroratning ko‘tarilishi urug‘larning tez va bir tekis unib chiqishi uchun qulay sharoit yaratgan. Bu qonuniyat har ikki duragayda ham yaqqol namoyon bo‘ldi.

Saturn F1 duragayi aprel oyining III dekadasida ekilganda urug‘larning 10 % unib chiqishi uchun 9 kun, 75 % unib chiqishi uchun 12 kun talab etildi. Urug‘ unuvchanligi 71,6 %ni tashkil qildi. Nazorat — may oyining I dekadasida ekilgan variantda esa 10 % unib chiqish 7 kunda va 75 % unib chiqish 10 kunda kuzatilib, urug‘ unuvchanligi 84,8 %ga yetdi.

Demak, aprel oyining III dekadasida ekishda urug‘larning unib chiqishi nazoratga nisbatan 2 kunga kechikdi, urug‘ unuvchanligi esa 13,2 %ga yoki nisbiy hisobda 15,6 %ga past bo‘ldi. Bu holat Qoraqalpog‘iston sharoitida aprel oyi oxirida tuproq va havo haroratining bodring urug‘larining tez unishi uchun yetarli darajada barqaror bo‘lmaganligi bilan izohlanishi mumkin. Aprel oyining III dekadasida onalik gullarning 10 % gullashi 36-kunda, 75 % gullashi 38-kunda kuzatildi. Nazorat variantida bu ko‘rsatkichlar tegishlicha 34 va 36 kunni tashkil etdi. Shunday qilib, erta ekish onalik gullarning gullashini nazoratga nisbatan 2 kunga kechiktirdi.

1-jadval

Qoraqalpog‘iston tuproq iqlim sharoitida bodring duragaylarining turli ekish muddatlarida fenologik ko‘rsatkichlari 2023–2025 yy.

Birinchi hosilni terish aprel oyining III dekadasida ekilgan variantda 44-kunda boshlanib, nazoratga nisbatan 3 kun kechikdi. Oxirgi terim esa 66-kunda yakunlanib, nazoratdagi 69-kunga nisbatan 3 kun erta to‘xtadi. Natijada hosil berish davri atigi 22 kunni tashkil etib, nazoratdagi 28 kunga nisbatan 6 kun kamroq hosil berdi.

May oyining II dekadasida ekish Saturn F1 duragayining fenologik rivojlanishini sezilarli tezlashtirdi. Urug‘larning 10 % unib chiqishi 5 kunda, 75 % unib chiqishi esa 6 kunda kuzatildi. Bu nazoratga nisbatan tegishlicha 2 va 4 kunga ertadir. Urug‘ unuvchanligi 95,4 %ni tashkil etib, nazoratdan 10,6 % ga yuqori bo‘ldi.

May oyining II dekadasida onalik gullarning 10 % gullashi 33-kunda va 75 % gullashi 34-kunda qayd etildi. Nazoratga nisbatan bu jarayon tegishlicha 1 va 2 kunga farqlandi. Birinchi hosilni terish 38-kunda boshlanib, nazoratga nisbatan 3 kun erta hosil olindi. Ayniqsa, oxirgi hosilni terish muddati keskin uzayib, 86-kungacha davom etdi. Bu nazoratga nisbatan 17 kunga uzoqroq hosil berdi. Natijada hosil berish davri 48 kunni tashkil etib, nazoratdagi 28 kunga nisbatan 20 kun yoki 71,4 %ga uzaydi.

May oyining III dekadasida ekishda urug‘larning 10 % unib chiqishi 4 kunda, 75 % unib chiqishi 6 kunda kuzatildi. Nazoratga nisbatan 10 % unib chiqish 3 kunga, 75 % unib chiqish 4 kunga tezlashdi. Urug‘ unuvchanligi 94,8 %ni tashkil etib, nazoratdan 10,0 % ga yuqori bo‘ldi.

Onalik gullarning 10 va 75 % gullashi tegishlicha 33 va 34-kunlarda kuzatilib, nazoratdan 1–2 kun erta bo‘ldi. Birinchi terim 38-kunda, ya’ni nazoratdan 3 kun erta boshlandi. Oxirgi terim 87-kungacha davom etib, nazoratga nisbatan 18 kunga uzoqroq davom etdi. Hosil berish davri 49 kunni tashkil etib, nazoratga nisbatan 21 kun yoki 75,0 %ga uzaydi.

Zena F1 duragayi aprel oyining III dekadasida ekilganda urug‘larning 10 % unib chiqishi 9 kunda va 75 % unib chiqishi 13 kunda kuzatildi. Urug‘ unuvchanligi 72,6 %ni tashkil etdi. Nazorat variantida bu ko‘rsatkichlar tegishlicha 8 va 11 kun hamda 85,1 %ga teng bo‘ldi.

Shuningdek, aprel oyining III dekadasida ekishda 10 % unib chiqish nazoratga nisbatan 1 kunga, 75 % unib chiqish 2 kunga kechikdi.

Onalik gullarning 10 % gullashi 37-kunda kuzatilib, nazoratga nisbatan 2 kunga kechikdi. 75 % gullash ham 37-kunda qayd etilgan bo‘lib, nazoratdagi 36 kunga nisbatan 1 kun kech bo‘ldi.

Birinchi hosilni terish 44-kunda boshlanib, nazoratga nisbatan 3 kun kechikdi. Oxirgi hosil 67-kunda terilib, nazoratdagi 69-kunga nisbatan 2 kun erta yakunlandi. Hosil berish davri 23 kunni tashkil etib, nazoratdan 5 kun qisqa bo‘ldi. Zena F1 duragayini may oyining II dekadasida ekishda urug‘larning 10 % unib chiqishi 5 kunda va 75 % unib chiqishi 7 kunda kuzatildi. Nazorat bilan taqqoslaganda mazkur jarayon tegishlicha 3 va 4 kunga tezlashdi.

Urug‘ unuvchanligi 96,1 %ga yetdi va nazoratdagi 85,1 %ga nisbatan 11,0 %ga yuqori bo‘ldi. Bu Zena F1 duragayida o‘rganilgan ekish muddatlari orasidagi eng yuqori urug‘ unuvchanligi hisoblanadi.

Onalik gullarning 10 va 75 % gullashi 33-kunda kuzatilib, nazoratga nisbatan tegishlicha 2 va 3 kunga farqlandi. Birinchi hosilni terish 38-kunda boshlanib, nazoratdan 3 kun erta bo‘ldi.

Oxirgi hosilni terish 87-kungacha davom etib, nazoratga nisbatan 18 kunga uzoqroq davom etdi.

May oyining III dekadasida ekishda urug‘larning 10 % unib chiqishi 5 kunda, 75 % unib chiqishi 6 kunda kuzatildi. Nazoratga nisbatan mazkur davrlar tegishlicha 3 va 5 kunga qisqardi.

Urug‘ unuvchanligi 94,8 %ni tashkil etib, nazoratga nisbatan 9,7 % ga yuqori bo‘ldi. Biroq bu may oyining II dekadasidagi 96,1 % natijadan 1,3 % ga past bo‘ldi.

Onalik gullarning 10 % gullashi 32-kunda kuzatilib, nazoratdan 3 kun erta, 75 % gullashi esa 33-kunda, ya’ni nazoratdan 3 kun erta bo‘ldi. Birinchi hosilni terish 38-kunda boshlanib, nazoratga nisbatan 3 kun farqlandi.

Oxirgi hosilni terish 87-kungacha davom etib, nazoratdan 18 kun kech yakunlandi. Hosil berish davri 49 kun bo‘lib, nazoratga nisbatan 21 kun yoki 75,0 %ga uzaydi.

Saturn F1 duragayida 75 % unib chiqish uchun aprel oyining III dekadasida 12 kun talab etilgan bo‘lsa, may oyining II va III dekadalarida atigi 6 kun talab etildi. Ya’ni unib chiqish muddati ikki baravar qisqardi.

Zena F1 duragayida esa 75 % unib chiqish aprel oyining III dekadasida 13 kunni tashkil etgan bo‘lsa, may oyining II dekadasida 7 kun va III dekadasida 6 kungacha qisqardi.

Qoraqalpog‘iston sharoitida bahorning oxiriga borib tuproq haroratining ko‘tarilishi bilan bevosita bog‘liq bo‘lishi mumkin. Bodring issiqsevar ekin bo‘lganligi sababli, may oyida issiqlik ortishi urug‘larda fermentativ va fiziologik jarayonlarning tezlashishi, natijada urug‘larning tez va bir tekis unib chiqishi uchun qulay sharoit yaratadi.

Saturn F1 duragayida mazkur ko‘rsatkich aprel oyining III dekadasida 71,6 %dan may oyining II dekadasida 95,4 %gacha, Zena F1 duragayida esa 72,6 %dan 96,1 %gacha oshdi.

Aprel oyining III dekadasi bilan may oyining II dekadasini bevosita taqqoslaganda, Saturn F1 duragayida urug‘ unuvchanligi 23,8 % ga, Zena F1 da esa 23,5 % ga oshgan. Bu ekish muddatini maqbullashtirish dala sharoitida ko‘chat qalinligining bir tekis shakllanishi uchun katta ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi.

Ekish muddatining kechlashishi bilan onalik gullarning paydo bo‘lishi ham nisbatan tezlashgan. Saturn F1 duragayida 75 % onalik gullash aprel oyining III dekadasida 38-kunda kuzatilgan bo‘lsa, may oyining II–III dekadalarida 34-kungacha qisqargan. Ya’ni gullash 4 kunga ertalashgan.

Zena F1 duragayida ushbu ko‘rsatkich aprel oyining III dekadasida 37 kundan may oyining II–III dekadalarida 33 kungacha qisqarib, 4 kunlik ertalashish qayd etildi.

Birinchi hosilni terish ham ekish muddatiga kuchli bog‘liq bo‘ldi. Har ikki duragayda aprel oyining III dekadasida birinchi hosil 44-kunda terilgan bo‘lsa, may oyining II–III dekadalarida 38-kunda terila boshlandi. Demak, o‘simliklarning ekishdan birinchi hosilgacha bo‘lgan biologik davri 6 kunga qisqardi.

XULOSA

Qoraqalpog‘iston sharoitida Saturn F1 va Zena F1 bodring duragaylarining fenologik rivojlanishi ekish muddatiga kuchli bog‘liq bo‘ldi. May oyining II dekadasida ekishda urug‘ unuvchanligi Saturn F1 da 95,4 % va Zena F1 da 96,1 %ni tashkil etib, nazoratga nisbatan tegishlicha 10,6 va 11,0 % ga oshdi. Birinchi hosilni terish har ikki duragayda nazoratdan 3 kun erta boshlandi. Hosil berish davri Saturn F1 da 48 kunga, Zena F1 da 49 kunga yetib, nazoratga nisbatan tegishlicha 20 va 21 kunga uzaydi.

May oyining III dekadasida urug‘ unuvchanligi har ikki duragayda 94,8 %ni tashkil etdi. Birinchi hosil 38-kunda terila boshlab, nazoratga nisbatan 3 kunga farqlandi. Hosil berish davri har ikki duragayda 49 kun bo‘lib, Saturn F1 da nazoratdan 21 kun yoki 75,0 %ga, Zena F1 da ham 21 kun yoki 75,0 %ga uzaydi.

Qoraqalpog‘iston sharoitida fenologik ko‘rsatkichlar bo‘yicha may oyining II–III dekadalarida ekish Saturn F1 va Zena F1 duragaylari uchun eng qulay muddatlar sifatida ajralib turdi. Urug‘ unuvchanligining eng yuqori bo‘lishi bo‘yicha may oyining II dekadasi, hosil berish davrining maksimal davomiyligi bo‘yicha esa may oyining II dekadasi yuqori natijani ta’minladi. Zena F1 duragayi ayrim ko‘rsatkichlarda, xususan urug‘ unuvchanligi va onalik gullarning erta shakllanishi bo‘yicha Saturn F1 duragayiga nisbatan biroz ustunlik namoyon etdi.

ADABIYOTLAR

1. Бўриев Х.Ч. ва бошқалар. //Очиқ жойда сабзавот экинлари етиштиришнинг прогрессив технологиялари. – Тошкент, Оъзбекистон миллий энсиклопедияси, 2002.

2. Ершова В.Л, Долготер В.И. Возделывание огурца. //Инфор. лист: Достижения науки и передового опыта – Х1 пятилетке. – Кишинев, 1984.

3. Зуев В.И. и др. Огурцы и овощные тыквы. // Интенсивная технология возделывания овоще-бахчевых культур и картофеля. Учебное пособие – Ташкент Мехнат, 1987.

4. Зуев В.И., Абдуллаев А.Г. Бодринг ва ошқовоқлар. //Сабзавот экинлари ва уларни етиштириш технологияси. – Т.: Ўзбекистон, 1997.

5. Арамов М.Х. Научный центр по селекции и семеноводству овощных культур на юге Узбекистана. // Основные направления и перспективы селекции семеноводства овощных, бахчевых культур и картофеля. Международная научно-практическая конференция. - 2-5 июля 2001. Тезисы докладов. – Ташкент-Термез, 2001.

6. Болотских А.С., Говорунов А.П. Индустриальные технологии выращивания и уборки интенсивных сортов огурца в УССР. – Киев: Укр.НИИНТИ, 1980.

7. С.А.Юнусуов, Ф.О.Боликулов Нетрадиционные способы выращивания огурцов на открытых площадках. https://www.ijrte.org/portfolio-item/C11181083S19/

UO‘K: 635.648;631.5

QORAQALPOG‘ISTON SHAROITIDA BAMIYA NAV NAMUNALARINING FENOLOGIK KO‘RSATKICHLARINI QIYOSIY BAHOLASH

Matkurbanova Gulistan Aytmuratovna iD

Qoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalar instituti tayanch doktoranti

Matiyakubov Xudoyar iD

Qoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalar instituti q.x.f.n.

Annotatsiya. : Ushbu tadqiqotda 2023–2025 yillarda bamiya nav-namunalarining fenologik ko‘rsatkichlari Qoraqalpog‘iston sharoitida o‘rganildi. Tadqiqotda nav-namunalarning urug‘larni unib chiqish davri, urug‘larni unib chiqqan vaqtdan birinchi gullashgacha bo‘lgan muddat, birinchi va oxirgi terimgacha bo‘lgan kunlar hamda hosil berish davri tahlil qilindi. Olingan natijalarga ko‘ra, nav-namunalarda urug‘larning unib chiqishi 5–10 kunni, birinchi gullash davri 50–55 kunni tashkil etdi. Birinchi terim 56–60 kundan keyin boshlangan bo‘lsa, oxirgi terim 121–130 kunlarda qayd etildi. Ayrim nav-namunalarda hosil berish davri va mahsuldorlik ko‘rsatkichlari andoza navga nisbatan yuqori bo‘lganligi aniqlandi. Tadqiqot natijalari Qoraqalpog‘istonning tuproq-iqlim sharoitiga mos, ertapishar va yuqori hosildor bamiya nav-namunalarini tanlashda muhim ahamiyat kasb etadi.

Kalit so‘zi: bamiya, nav, duragay, fenologik ko‘rsatkichlar, urug‘larning unib chiqishi, gullash, birinchi hosil, hosil berish davri.

СРАВНИТЕЛЬНАЯ ОЦЕНКА ФЕНОЛОГИЧЕСКИХ ПОКАЗАТЕЛЕЙ ОБРАЗЦОВ НАВ БАМИЯ В УСЛОВИЯХ КАРАКАЛПАКСТАНА

Аннотация: В данном исследовании в 2023–2025 годах в условиях Каракалпакстана были изучены фенологические показатели сортов-образцов бамия. В исследовании были проанализированы период прорастания семян сортообразцов, период от момента прорастания семян до первого цветения, дни до первого и последнего сбора, а также период плодоношения. Согласно полученным результатам, всхожесть семян у сортообразцов составила 5-10 дней, а период первого цветения - 50-55 дней. Первый сбор начался через 56–60 дней, а последний сбор был зафиксирован на 121–130-й день. У некоторых сортов-образцов показатели периода плодоношения и продуктивности были выше, чем у стандартного сорта. Результаты исследования имеют важное значение при отборе скороспелых и высокоурожайных сортов бамия, подходящих для почвенно-климатических условий Каракалпакстана.

Ключевые слова: бамия, сорт, гибрид, фенологические показатели, всхожесть семян, цветение, первый урожай, период плодоношения.

COMPARATIVE ASSESSMENT OF THE PHENOLOGICAL INDICATORS OF BAMIYA NAV SAMPLES UNDER THE CONDITIONS OF KARAKALPAKSTAN

Abstract: This study examined the phenological indicators of Bamiya variety samples in the conditions of Karakalpakstan between 2023 and 2025. The study analyzed the seed germination period of the variety samples, the period from seed germination to first flowering, the days until the first and last harvest, and the fruiting period. According to the results obtained, seed germination in the variety samples lasted 5-10 days, and the first flowering period was 50-55 days. The first harvest began after 56–60 days, and the last harvest was recorded on the 121–130th day. In some sample varieties, the fruiting period and productivity indicators were higher than those of the standard variety. The research results are of great importance in selecting early-ripening and high-yielding bamboo varieties suitable for the soil and climatic conditions of Karakalpakstan.

Keywords: bamia, variety, hybrid, phenological indicators, seed germination, flowering, first harvest, fruiting period.

KIRISH

Bamiya (Abelmoschus esculentus L.) issiqsevar sabzavot ekinlaridan biri bo‘lib, uning yosh mevasi oziq-ovqat sanoatida va parhezbop mahsulot sifatida keng qo‘llaniladi. Bamiya mevasi tarkibida oqsil, uglevodlar, mineral moddalar, vitaminlar va biologik faol birikmalar mavjudligi uning oziqaviy qimmatini oshiradi. Shuningdek, ushbu ekin yuqori haroratga nisbatan moslashuvchanligi bilan ajralib turadi.

Qoraqalpog‘iston Respublikasining keskin kontinental iqlimi, yuqori havo harorati, namlikning nisbatan pastligi va tuproq sharoitlarining o‘ziga xosligi sabzavot ekinlaridan, jumladan bamiyadan yuqori va sifatli hosil olishda nav xususiyatlarini chuqur o‘rganishni talab etadi. Ayniqsa, navlarning mahalliy sharoitga moslashuvi, ertapisharligi, gullash va meva berish muddatlari hamda hosil berish davomiyligi muhim fenologik ko‘rsatkichlar hisoblanadi.

Shu nuqtai nazardan, turli bamiya nav-namunalarining fenologik rivojlanish bosqichlarini aniqlash, ularning vegetatsiya davri va hosil berish xususiyatlarini qiyosiy baholash Qoraqalpog‘iston sharoiti uchun istiqbolli navlarni tanlashda muhim ahamiyatga ega. Mazkur tadqiqotda 2023–2025 yillar davomida bamiya nav-namunalarining urug‘larni unib chiqishi, birinchi gullash, birinchi va oxirgi terim muddatlari hamda hosil berish davri bo‘yicha ko‘rsatkichlari o‘rganildi.

MATERIALLAR VA USULLAR

Dala tajribalari 2023–2025-yillarda Nukus tumanida joylashgan Qoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalar institutining o‘quv-tajriba dalasida olib borildi. Tadqiqot uchun bamiyaning 15 ta kolleksiya namunasi O‘simliklar genetik resurslari ilmiy-tadqiqot institutidan va 3 ta nav “Sabzavot-poliz va kartoshkachilik ilmiy-tadqiqot instituti”dan olindi. “Toshkent tuhfasi” navi standart sifatida qabul qilindi. Shunday qilib, kelib chiqishi hujjatlashtirilgan jami 18 ta genotip bir xil agrotexnik sharoitda qiyosiy o‘rganildi.

Bunda qatorlar orasi 70 sm, qatordagi o‘simliklar orasi 40 sm va delyankalarning oziqlanish maydoni 5,6 m² ni tashkil etadi. Delyankada 20 ta o‘simlik joylashgan.

NATIJALAR VA MUHOKAMA

Olib borilgan tajribada bamiya 18 ta nav namunalari o‘zaro taqqoslanib sinaldi. Bunda Toshkent tuhfasi navi standart nav sifatida 17 ta nav namunaga taqqoslandi. bamiya asosan urug‘idan yetishtiriladi lekin ko‘chatidan ham yetishtirsa ham bo‘ladi(3.4-rasmga qarang).

1-jadval

Bamiya nav namunalarining fenologik ko‘rsatkichlari (2023-2025 yy.).