OZIQ-OVQAT MAHSULOTLARI XAVFSIZLIGINI TA’MINLASHDA O‘SIMLIKLAR KARANTININING AHAMIYATI

Obidjanov Dilshod Axmed Xuja o‘g‘li, iD

O‘simliklar karantini va himoyasi ilmiy-tadqiqot instituti, q.x.f.d.

https://orcid.org/0009-0003-2425-9578

O‘simliklar karantini va oziq-ovqat xavfsizligi o‘rtasidagi bog‘liqlik. Bugungi kunga kelib yer kurrasida global iqlim o‘zgarishi, suv tanqisligi natijasida ekologik muhitning buzulishi, o‘rmon va qishloq xo‘jaligi ekinlari yer maydonlarining qisqarishi natijasida qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtirishda bir muncha qiyinchiliklarga duch kelinmoqda. Bundan tashqari oziq-ovqat mahsulotlari yetishtirishda ularni zararli organizmlar tomonidan kuchli zararlanishi natijasida mahsulat sifati va miqdoriga keskin ta’sir ko‘rsatmoqda, shuning uchun bugungi kunda dunyo mamlakatlarida aholini yil davomida yetarli muqdorda oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta’minlash dolzarb vazifalardan bo‘lib qolmoqda.

Dunyo mamlakatlarida bugungi kunda oziq-ovqat xavfsizligi aholining yetarli miqdordagi, sifatli, xavfsiz va to‘yimli oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta’minlash va undan doimiy foydalanish imkoniyatini anglatadi. Ushbu vazifani amalga oshirishda qishloq xo‘jaligi ekinlarining hosildorligini oshirish, zararkunanda va kasalliklardan saqlab qolish hamda mamlakat hududiga yangi xavfli zararli organizmlarning kirib kelishining oldini olish muhim ahamiyatga ega.

FAO ma’lumotlarida, dunyoda har yili qishloq xo‘jaligi ekinlari hosilining 20-40 foizi zararkunanda va kasalliklar zarari natijasida nobud bo‘lmoqda. O‘simlik kasalliklari jahon iqtisodiyotiga yiliga 220 milliard AQSh dollaridan ortiq, invaziv hasharotlar esa kamida 70 milliard AQSh dollari miqdorida zarar yetkazmoqda. Shu sababli o‘simliklarning zararlanishini oldini olish natijasida oziq-ovqat mahsulotlari mavjudligi, ularning narxlarini barqarorligi va pirovord natijasida qishloq aholisi daromadlarini ko‘paytirish bugungi kunning muhim omili hisoblanadi.

O‘simliklar karantini yo‘nalishi – o‘simliklar, o‘simlik mahsulotlari, urug‘lik, ko‘chat, yog‘och materiallari, tuproq, tara va boshqa karantin nazoratidagi yuklar orqali zararli organizmlarning mamlakat hududiga kirib kelishi va tarqalishining oldini olishga qaratilgan davlat chora-tadbirlari tizimidir. Karantin choralari profilaktik xususiyatga ega bo‘lib, hududlarga zararli organizmlarning keng tarqalganidan keyin unga qarshi himoya tadbirlarini tashkillashtirish, olib borishdan ko‘ra iqtisodiy jihatdan samaraliroq hisoblanadi.

O‘zbekistonda o‘simliklar karantini tizimining huquqiy asoslari. O‘zbekistonda o‘simliklar karantini sohasidagi munosabatlar «O‘simliklar karantini to‘g‘risida»gi Qonun bilan tartibga solinadi. Qonunning asosiy maqsadi respublika hududini karantindagi va boshqa xavfli zararli organizmlardan muhofaza qilish, ularni o‘z vaqtida aniqlash, tarqalishini cheklash va bartaraf etishdan iborat. Qonun fitosanitar monitoring, dala nazorati, laboratoriya ekspertizasi, import va eksport nazorati, karantin ruxsatnomasi hamda fitosanitar sertifikat berishning huquqiy asoslarini belgilaydi.

Qonunga ko‘ra, fitosanitar dala nazorati o‘simliklar va o‘simlik mahsulotlarining fitosanitar tozaligini ta’minlash, ularda karantin ob’ektlarining mavjud yoki mavjud emasligini aniqlash maqsadida o‘tkaziladi. 2025-yilda qonunga qo‘shimcha va o‘zgartirishlar kiritilib, eksport qilinadigan karantin nazoratidagi mahsulotlarga fitosanitar sertifikat berish bilan bog‘liq ayrim munosabatlar yanada takomillashtirildi.

Import qilinadigan mahsulotlar ustidan karantin nazorati. O‘zbekistonga xorijiy davlatlardan o‘simlik, urug‘lik, ko‘chat, meva-sabzavot, don, yog‘och, paxta tolasi, dorivor o‘simliklar va boshqa karantin nazoratidagi mahsulotlarni olib kirishda fitosanitar nazorat amalga oshiriladi. Import qiluvchi sub’ekt karantin ruxsatnomasini olishi, eksport qiluvchi davlatning milliy o‘simliklarni himoya qilish tashkiloti tomonidan berilgan fitosanitar sertifikatni taqdim etishi lozim.

2018-yil 29-yanvardagi 65-son Vazirlar Mahkamasi qarorida O‘zbekiston hududini karantin zararli organizmlaridan himoya qilish tartibi; karantin ruxsatnomasini berish tartibi; fitosanitar sertifikat berish tartibi tasdiqlangan. Shunga ko‘ra, fitosanitar nazoratida, chegara postlarida yukning hujjatlari, kelib chiqish mamlakati, qadoqlanishi va fitosanitar holati tekshiriladi. Shubhali belgilar mavjud bo‘lganda yukdan namuna olinib, karantin laboratoriyasiga yuboriladi. Karantin ob’ekti aniqlangan yuk zararsizlantirilishi, eksport qiluvchi mamlakatga qaytarilishi, qayta ishlanishi yoki belgilangan tartibda yo‘q qilinishi qarorda aniq belgilab qo‘yilgan.

Tegishli fitosanitar hujjatlari mavjud bo‘lmagan karantin nazoratidagi mahsulotlarni olib qo‘yish va saqlash tartibi ham qonunchilik bilan belgilangan. Bunday holatda davlat inspektori dalolatnoma rasmiylashtiradi va mahsulot egasiga tegishli hujjatlarni taqdim etish uchun belgilangan muddat beriladi.

Eksport mahsulotlarining fitosanitar xavfsizligini ta’minlash. Meva-sabzavot, don, dukkakli ekinlar, urug‘lik va boshqa qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini eksport qilishda import qiluvchi mamlakatning fitosanitar talablari bajarilishi shart. Eksport mahsuloti yetishtirilgan dala, bog‘, tokzor, issiqxona, ombor va qadoqlash korxonalari fitosanitar nazoratidan o‘tkaziladi.

Fitosanitar sertifikat yukda import qiluvchi davlat uchun karantin ahamiyatiga ega zararli organizmlar mavjud emasligini yoki mahsulot belgilangan fitosanitar talablarga muvofiq ishlovdan o‘tkazilganini tasdiqlaydi. Sertifikatlashtirish tizimi mahsulotlarning tashqi bozorlarda qabul qilinishi, eksport partiyalarining qaytarilishini kamaytirish va mamlakatning eksport salohiyatini oshirishga xizmat qiladi.

O‘zbekistonda fitosanitar sertifikatlarni elektron almashish bo‘yicha IPPCning ePhyto Solutions tizimidan foydalanish ishlari rivojlantirilmoqda. Elektron sertifikatlashtirish hujjatlarni soxtalashtirish xavfini kamaytiradi, ma’lumot almashishni tezlashtiradi va xalqaro savdoda fitosanitar jarayonlarni shaffofligini ta’minlaydi. Joriy yildan respublikada ePhyto tizimi va Jahon savdo tashkiloti talablariga muvofiqlashish bo‘yicha ishlar amalga oshirilmoqda.

Fitosanitar monitoring va dala nazorati. Oziq-ovqat mahsulotlari xavfsizligini ta’minlashda zararli organizmlarni erta aniqlash muhim hisoblanadi. Respublikada o‘rmonlar va qishloq xo‘jaligi ekin maydonlari, bog‘lar, tokzorlar, issiqxonalar, omborlar va mahsulot saqlash joylarida muntazam fitosanitar monitoring o‘tkaziladi. Ya’ni, Monitoring jarayonida: karantin zararkunanda, kasallik va begona o‘tlarning tarqalishi o‘rganiladi; feromon, rangli va oziqaviy tuzoqlar o‘rnatiladi; tuproq, o‘simlik, urug‘ va mahsulot namunalari olinadi; zararli organizmlarning rivojlanish dinamikasi baholanadi; zararlanish o‘choqlarining koordinatalari belgilanadi; karantin cheklovlari va bartaraf etish choralari ishlab chiqiladi.

O‘simliklar karantini sohasida monitoring va fitosanitar dala nazoratini o‘tkazish tartibi 2021-yil 22-yanvardagi 32-son hamda 2021-yil 15-dekabrdagi 752-son hukumat qarorlari bilan tartibga solingan. Monitoring yoki dala nazoratidan so‘ng dalolatnoma rasmiylashtiriladi va bajarilishi zarur bo‘lgan fitosanitar tadbirlar belgilanadi.

Fitosanitar xavf tahlili. Xorijiy zararli organizmning O‘zbekistonga kirib kelish, iqlim sharoitida moslashish, tarqalish va iqtisodiy zarar keltirish ehtimolini baholashda fitosanitar xavf tahlili – Pest Risk Analysis qo‘llaniladi.

Fitosanitar xavf tahlili quyidagi uch bosqichni qamrab oladi:

1. Xavf manbasini aniqlash.
2. Zararli organizm xavfini baholash.
3. Xavfni boshqarish choralarini belgilash.

Tahlil natijasida zararli organizmga karantin maqomi berish, importni taqiqlash yoki cheklash, mahsulotni zararsizlantirish, qo‘shimcha deklaratsiya talab qilish, vegetatsiya davrida fitosanitar inspeksiya o‘tkazish, shuningdek, zararli organizmlardan xoli hududlarni tashkil etish va ularning fitosanitar maqomini saqlashga qaratilgan chora-tadbirlar belgilanadi.

IPPCning ISPM 2-standarti fitosanitar xavf tahlilining umumiy asoslarini, ISPM 11 esa karantin zararli organizmlari uchun xavf tahlili tartibini belgilaydi. Fitosanitar choralar ilmiy asoslangan, xavf darajasiga mutanosib va xalqaro savdoni asossiz cheklamaydigan bo‘lishi kerak.

Xalqaro hamkorlik. Zararli organizmlar davlat chegaralarini hisobga olmaydi. Shu sababli fitosanitar xavfsizlikni ta’minlashda mamlakatlar o‘rtasida axborot almashish, qo‘shma monitoring, laboratoriya usullarini uyg‘unlashtirish va xalqaro standartlarni qo‘llash muhimdir.

Bugungi kunda O‘zbekiston Xalqaro o‘simliklar himoyasi konvensiyasi tamoyillari hamda EPPO, FAO, CABI va Jahon savdo tashkilotining SPS qo‘mitasi talablari asosida fitosanitariya sohasidagi xalqaro hamkorlikni izchil rivojlantirib bormoqda.

Jahon savdo tashkilotining Sanitariya va fitosanitariya choralarini qo‘llash to‘g‘risidagi bitimi (WTO SPS Agreement) davlatlarga inson, hayvon va o‘simliklar hayoti hamda salomatligini muhofaza qilish maqsadida sanitariya va fitosanitariya choralarini joriy etish huquqini beradi. Biroq mazkur choralar ilmiy asoslangan xavf tahliliga tayanishi, xalqaro savdoda asossiz kamsitishlarga yo‘l qo‘ymasligi hamda zarur bo‘lmagan savdo to‘siqlarini keltirib chiqarmasligi lozim.

Oziq-ovqat xavfsizligi uchun amaliy ahamiyati. O‘simliklar karantini sohasida amalga oshirilayotgan choralar oziq-ovqat mahsulotlari xavfsizligining barcha asosiy yo‘nalishlariga ta’sir ko‘rsatadi. Bunda:

1. Mahsulot mavjudligi. Bunda, hosilni zararkunanda va kasalliklardan himoya qiladi.
2. Iqtisodiy foydalanish imkoniyati. Bunda, hosilning nobud bo‘lishi, qamayishi va mahsulot narxining keskin oshishiga yo‘l qo‘ymaydi.
3. Mahsulot sifati va xavfsizligi. Bunda, zararli organizmlar tomonidan zararlangan sifat ko‘rsatkichlari buzilgan va inson hamda issiq qonli xayvonlar uchun xavfli mahsulotlarni muomalaga chiqishini cheklaydi.
4. Barqarorlik. Bunda, yangi zararli organizmlar epifitotiyasining oldini oladi.
5. Eksport salohiyati. Bunda, mahsulotning tashqi bozor fitosanitar talablariga muvofiqligini ta’minlaydi.
6. Ekologik xavfsizlik. Bunda, biologik va integratsiyalashgan himoya usullaridan foydalanishni ta’minlaydi hamda rag‘batlantiradi.

Ushbu vazifalarni to‘liq va sifatli amalga oshirish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2026-yil 12-maydagi PQ-178-son «Oziq-ovqat mahsulotlari xavfsizligi qo‘mitasi faoliyatini tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi qarori hamda 2026-yil 12-maydagi PF-84-son «Oziq-ovqat mahsulotlari xavfsizligi, fitosanitariya va veterinariya sohalarida yagona davlat boshqaruvi va nazorat tizimini joriy etish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi farmoni qabul qilinib oziq-ovqat mahsulotlari xavfsizligini ta’minlash, ichki va tashqi bozorlarga sifatli mahsulot yetkazib berish belgilangan.

Yuqoridagi vazifalarni amalga oshirishla oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash maqsadida: intensiv bog‘dorchilik va sabzavotchilik rivojlantirilmoqda; suv tejovchi texnologiyalar joriy etilmoqda; fitosanitar nazorat va karantin tizimi takomillashtirilmoqda; molekulyar diagnostika laboratoriyalari tashkil etilmoqda; integral himoya va biologik kurash usullari keng qo‘llanilmoqda.

Bugungi kunda, O‘zbekistonning VTOga a’zo bo‘lish bo‘yicha muzokaralar olib bormoqda. Buning natijasida eksport bozorlarini kengaytiradi, mahalliy mahsulotlarning xalqaro bozorlarga chiqishini osonlashtiradi, fitosanitariya va oziq-ovqat xavfsizligi standartlarini xalqaro talablarga moslashtirishni rag‘batlantiradi, investitsiya muhitini yaxshilashga xizmat qiladi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Normativ-huquqiy manbalar

1. O‘zbekiston Respublikasining «O‘simliklar karantini to‘g‘risida»gi Qonunga qo‘shimcha va o‘zgartirishlar kiritish haqidagi Qonuni: O‘RQ-1020-son, 2025-yil 20-yanvar.
2. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «O‘zbekiston Respublikasi O‘simliklar karantini va himoyasi agentligi faoliyatini tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi 311-son qarori, 2022-yil 7-iyun.
3. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «O‘zbekiston Respublikasida o‘simliklar karantini sohasida monitoring yuritish va fitosanitar dala nazoratini amalga oshirish tizimini takomillashtirish to‘g‘risida»gi 752-son qarori, 2021-yil 15-dekabr.
4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «O‘simliklar karantini bo‘yicha davlat xizmatlari ko‘rsatish tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi PQ-4861-son qarori, 2020 yil 13 oktyabr.
5. Karantin nazoratidagi mahsulotni olib qo‘yish, saqlash va undan foydalanish tartibi to‘g‘risidagi nizom. Ro‘yxat raqami 3191, 2019-yil 31-oktyabr.

Xalqaro standartlar va rasmiy manbalar

1. FAO. Plant Production and Protection: Plant Health and Food Security. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations.
2. FAO. International Year of Plant Health 2020: Protecting Plants, Protecting Life. Rome: FAO, 2020.
3. FAO. Climate Change Fans the Spread of Pests and Threatens Plants and Crops. Rome: FAO, 2021.
4. International Plant Protection Convention. International Plant Protection Convention: New Revised Text. Rome: FAO, 1997.
5. IPPC. ISPM 1. Phytosanitary Principles for the Protection of Plants and the Application of Phytosanitary Measures in International Trade. Rome: FAO.
6. IPPC. ISPM 2. Framework for Pest Risk Analysis. Rome: FAO.
7. IPPC. ISPM 11. Pest Risk Analysis for Quarantine Pests. Rome: FAO.
8. IPPC. ISPM 27. Diagnostic Protocols for Regulated Pests. Rome: FAO.
9. IPPC. ISPM 28. Phytosanitary Treatments for Regulated Pests. Rome: FAO.
10. World Trade Organization. Agreement on the Application of Sanitary and Phytosanitary Measures. Geneva: WTO, 1995.
11. EPPO. EPPO Standards PM 5: Pest Risk Analysis. Paris: European and Mediterranean Plant Protection Organization.
12. CABI. Crop Protection Compendium. Wallingford: CAB International.

UO‘K: 004.8:502.3:630*5

DARAXTLARNING STRESS HOLATINI BAHOLASHNING SUN’IY INTELLEKT MODELI

Samiyev Luqmon Naimovich iD

texnika fanlari doktori DSc, dotsent.

e-mail: luqmonsamiev@mail.ru

Sobirov Ulmas Alikulovich iD

Atrof-muhit va tabiatni muhofaza qilish texnologiyalari ilmiy-tadqiqot instituti mustaqil izlanuvchisi

e-mail: sobirovulmas7@gmail.com

Scopus ID: 57209306067

Annotatsiya: Respublikamizda ekologik barqarorlikni ta’minlash, yashil hududlarni kengaytirish va aholi uchun qulay ekologik muhit yaratish maqsadida keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Xususan, “Yashil makon” umummilliy loyihasi doirasida har yili millionlab daraxt va buta ko‘chatlari ekilmoqda. Biroq ekilgan daraxtlarning ko‘karuvchanlik darajasini ilmiy asosda aniqlash, ularning ekologik holatini baholash hamda monitoring qilishning yagona metodologiyasi va standart mezonlari yetarli darajada ishlab chiqilmagan. Shu sababli Toshkent shahri misolida manzarali daraxtlarning ko‘karuvchanlik darajasini aniqlash texnologiyalari va baholash mezonlarini ishlab chiqish muhim ilmiy va amaliy ahamiyat kasb etadi.

Yuqoridagilardan kelib chiqib, Toshkent shahri ekilgan daraxt va butalarning stress holatini baholashning sun’iy intellekt modelini ishlab chiqish muhim ilmiy va amaliy ahamiyat kasb etadi.

Kalit so‘zlar: daraxtlarning stress holati, sun’iy intellekt asosidagi stress monitoringi, Random Forest algoritmi sxemasi, Feature Importance, 2030 yil uchun prognoz qilingan stress darajasi.

Аннотация: В Республике Узбекистан реализуются масштабные реформы, направленные на обеспечение экологической устойчивости, расширение зелёных зон и создание благоприятной экологической среды для населения. В частности, в рамках общенационального проекта “Яшил макон” («Зелёное пространство») ежегодно высаживаются миллионы саженцев деревьев и кустарников.

Однако на сегодняшний день недостаточно разработаны единая методология и стандартизированные критерии для научно обоснованного определения уровня приживаемости высаженных деревьев, оценки их экологического состояния и осуществления системного мониторинга. В связи с этим разработка технологий и критериев оценки уровня приживаемости декоративных деревьев на примере города Ташкента имеет важное научное и практическое значение.

Исходя из вышеизложенного, разработка модели искусственного интеллекта для оценки стрессового состояния высаженных деревьев и кустарников города Ташкента имеет важное научное и практическое значение.

Ключевые слова: стрессовое состояние древесных насаждений, мониторинг стрессового состояния на основе технологий искусственного интеллекта, схема алгоритма Random Forest, оценка важности признаков (Feature Importance), прогнозируемый уровень стрессового состояния на 2030 год.

Abstract: Large-scale reforms are being implemented in the Republic of Uzbekistan aimed at ensuring environmental sustainability, expanding green areas, and creating a favorable ecological environment for the population. In particular, within the framework of the nationwide “Yashil Makon” (Green Space) project, millions of tree and shrub seedlings are planted annually.

However, a unified methodology and standardized criteria for the scientifically based determination of the survival rate of planted trees, assessment of their ecological condition, and implementation of systematic monitoring have not yet been sufficiently developed. Therefore, the development of technologies and assessment criteria for determining the survival rate of ornamental trees, using the city of Tashkent as a case study, is of significant scientific and practical importance.

Based on the above, the development of an artificial intelligence model for assessing the stress condition of planted trees and shrubs in the city of Tashkent is of significant scientific and practical importance.

Keywords: stress condition of tree species, artificial intelligence-based stress monitoring, Random Forest algorithm workflow, Feature Importance analysis, projected stress level for 2030.

Kirish: So'nggi yillarda tabiiy va texnogen omillar ta'sirida yuzaga kelayotgan ekologik muammolar mahalliy yoki mintaqaviy darajadan chiqib, global miqyosda xavotir uyg‘otmoqda [1–4].

Yerlarning degradatsiyasi, ichimlik suv zaxiralarining kamayishi, ozon qatlamining yemirilishi, biologik xilma-xillikning qisqarishi, tabiiy landshaftlar va ekotizimlarning izdan chiqishi, daraxtlarning noqonuniy kesilishi, global iqlim o'zgarishi, shuningdek, atmosferada parnik gazlarining me'yordan ortiq to‘planishi kabi muammolar inson salomatligi va hayotiy faoliyatiga jiddiy xavf tug'dirmoqda [5–10].

Ushbu holatlarda ekologik muvozanatni tiklash va uni saqlab qolishda yashil hududlarning, xususan, daraxtzorlarning hamda yashil infratuzilmasining o‘rni beqiyosdir.

Shahar yashil infratuzilmasi deganda daraxtzorlar, bog‘lar, xiyobonlar, yashil yo‘laklar, himoya daraxtzorlari, ko‘cha bo‘yi daraxtlari va boshqa vegetatsiya bilan qoplangan hududlar majmuasi tushuniladi. Mazkur infratuzilma ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy funksiyalarni bajarib, shahar aholisi uchun qulay yashash muhitini shakllantiradi [11].

Bundan tashqari, yashil hududlar biologik xilma-xillikni saqlashda muhim ahamiyatga ega. Shahar ekotizimlarida daraxtlar qushlar, hasharotlar va boshqa tirik organizmlar uchun yashash muhiti yaratadi. Natijada urban hududlarda ekologik barqarorlik ta’minlanadi hamda ekotizim xizmatlari yaxshilanadi [12].

Shahar yashil infratuzilmasining sanitariya-gigiyenik ahamiyati ham yuqori hisoblanadi. Daraxtlar shovqin darajasini kamaytiradi, havodagi zararli gazlarni filtrlaydi va inson salomatligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, yashil hududlar bilan ta’minlangan shaharlarda stress, yurak-qon tomir va nafas olish tizimi kasalliklari nisbatan kam uchraydi [13].

Iqlim o‘zgarishi sharoitida yashil infratuzilmaning ahamiyati yanada ortib bormoqda. Daraxtlar karbon sekvestratsiyasi orqali issiqxona gazlari miqdorini kamaytirishga xizmat qiladi. Shu sababli ko‘plab mamlakatlarda yashil infratuzilmani rivojlantirish ekologik siyosatning ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida e’tirof etilgan [14].

Ushbu ekologik muammolarni oldini olish va ular ta’sir xavfini kamaytirish, shuningdek, daraxt resurslarining ahamiyatini e’tirof etgan holda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining tashabbusi bilan “Yashil makon umummilliy loyihasi” doirasida 1 mln tupdan ortiq daraxt va buta ko‘chatlari ekildi [15–17].

Shunday qilib, daraxtlar va shahar yashil infratuzilmasi atmosfera havosini tozalash, mikroiqlimni tartibga solish, suv rejimiga ijobiy ta’sir ko‘rsatish, biologik xilma-xillikni saqlash, aholi salomatligini yaxshilash hamda iqlim o‘zgarishining salbiy ta’sirini kamaytirish kabi muhim ekotizim xizmatlarini bajaradi [18–22].

Xorijiy davlatlarda daraxtlarning yashovchanligi va ekologik samaradorligi muntazam monitoring qilinadi [23]. Dron va sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlari asosida daraxtlarning suv tanqisligi, kasalliklar va stress holatlari aniqlanadi [24–27].

Shu sababli mamlakatimizda ekilgan daraxt va buta ko‘chatlarining xatlovdan o‘tkazish, yashil hududlarning holatini baholash va manzarali daraxtlarning ko‘karuvchanlik darajasini ilmiy va zamonaviy texnologiyalar asosida monitoring qilish, fenologik kuzatuvlarni amalga oshirish, ko‘karuvchanligini baholash mezonlarini ishlab chiqish, stress holati va omillarini sun’iy intellekt asosida prognozlash, shahar yashil infratuzilmasini boshqarish samaradorligini oshirish zamonaviy ekologiya fanining hamda hozirgi davrning muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.

1. Daraxtlarning stress holatini baholashning sun’iy intellekt modeli

Urban ekotizimlarda daraxtlarning ekologik holatini muntazam monitoring qilish va salbiy omillar ta’sirida yuzaga keladigan stress holatlarini erta aniqlash yashil hududlarni samarali boshqarishning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Iqlim o‘zgarishi, atmosfera ifloslanishi, suv tanqisligi, tuproq degradatsiyasi va antropogen bosim kabi omillar daraxtlarning fiziologik faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatib, ularning o‘sishi va rivojlanishiga putur yetkazadi. Shu sababli daraxtlarning stress holatini aniqlashda an’anaviy dala kuzatuvlari bilan bir qatorda sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish dolzarb ilmiy yo‘nalishlardan biri hisoblanadi.

1)  Mazkur tadqiqotda Toshkent shahri hududidagi daraxtlarning stress holatini baholash uchun GIS, dron, Sentinel-2 va dala kuzatuvlari asosida sun’iy intellekt modeli ishlab chiqildi. Modelning asosiy vazifasi daraxtlarning ekologik holatini avtomatik ravishda baholash, stress darajasini prognozlash va xavfli hududlarni aniqlashdan iborat bo‘ldi.

Tadqiqotda daraxtlarning stress holatini tavsiflovchi asosiy parametrlar sifatida NDVI, barg zichligi, toj qoplami, fitosanitar holat, vegetatsiya davomiyligi, havo harorati, tuproq namligi va atmosfera namligi ko‘rsatkichlari tanlandi.

Jadval 1.

Sun’iy intellekt modeliga kiritilgan parametrlar

Modelni o‘qitish uchun 1245 ta daraxt bo‘yicha shakllantirilgan ma’lumotlar bazasidan foydalanildi. Ma’lumotlarning 70 foizi modelni o‘qitish (Training),
15 foizi tekshirish (Validation) va 15 foizi sinov (Testing) uchun ajratildi.

2) Sun’iy intellekt modeli sifatida Random Forest algoritmi tanlandi. Ushbu algoritm ekologik ma’lumotlar bilan ishlashda yuqori aniqlik ko‘rsatishi, parametrlar o‘rtasidagi murakkab bog‘liqliklarni aniqlashi va ortiqcha moslashish (overfitting) xavfining pastligi bilan ajralib turadi.

3) Modelning aniqligi quyidagi ko‘rsatkichlar orqali baholandi:

Aniqlik (Accuracy):

Accuracy = (TP + TN)/(TP + TN + FP + FN)

F1-score:

F1 = 2 × ((Precision × Recall)/(Precision + Recall)) bu yerda:

TP – to‘g‘ri aniqlangan stress holatlari;

TN – to‘g‘ri aniqlangan sog‘lom daraxtlar;

FP – noto‘g‘ri aniqlangan holatlar;

FN – aniqlanmagan stress holatlari.

Jadval 2.

Model samaradorligi

Natijalar model daraxtlarning stress holatini yuqori aniqlik bilan aniqlash imkoniyatiga ega ekanligini ko‘rsatdi. Model tomonidan aniqlangan asosiy stress omillari quyidagilar bo‘ldi:

Jadval 3.

4) Parametrlar ahamiyat darajasi

Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, NDVI va tuproq namligi daraxtlarning stress holatini aniqlashda eng muhim omillar hisoblanadi. Bu natija urban hududlarda vegetatsiya monitoringi va sug‘orish boshqaruvining ahamiyatini yana bir bor tasdiqlaydi.

2. Stress holatini miqdoriy baholash uchun Daraxt Stress Indeksi (DSI) ishlab chiqildi:

DSI = 0.30(1 − NDVI) + 0.25(1 − SM) + 0.20(1 − BD) + 0.15(1 − CC) + 0.10(1 − FS)

bu yerda:

DSI – daraxt stress indeksi;

NDVI – vegetatsiya indeksi;

SM – tuproq namligi;

BD – barg zichligi;

CC – toj qoplami;

FS – fitosanitar holat.

Daraxt stress indeksining hisoblash modeli

Jadval 4.

Stress darajalari klassifikatsiyasi

Natijalarga ko‘ra tadqiqot hududidagi daraxtlarning:

• 58.6 % qismi stresssiz;
• 24.8 % qismi past stress;
• 12.7 % qismi o‘rtacha stress;
• 3.9 % qismi kuchli stress holatida ekanligi aniqlandi.

Stress holati yuqori bo‘lgan daraxtlar asosan transport yuklamasi katta bo‘lgan magistral yo‘llar atrofida va suv ta’minoti nisbatan yomon hududlarda kuzatildi.

Sun’iy intellekt modeli natijalari GIS muhitiga integratsiyalashtirilib, stress holatining fazoviy tarqalishi xaritasi yaratildi. Ushbu xarita orqali ekologik xavf zonalari aniqlanib, boshqaruv qarorlarini qabul qilish uchun ilmiy asos yaratildi.

Bundan tashqari, model yordamida kelgusi 5 yil uchun daraxtlarning ekologik holati prognoz qilindi.

3. Daraxtlarning 2030 yil uchun prognoz qilingan stress darajasi

Prognoz natijalari shuni ko‘rsatdiki, mavjud boshqaruv usullari saqlanib qolgan taqdirda yuqori stressli hududlar ulushi 3.9 % dan 7.2 % gacha ortishi mumkin. Sug‘orish rejimini optimallashtirish, daraxtlarni agrotexnik parvarish qilish va yashil hududlarni kengaytirish orqali ushbu xavfni sezilarli darajada kamaytirish mumkin.

Shunday qilib, ishlab chiqilgan sun’iy intellekt modeli daraxtlarning ekologik holatini baholash, stress darajasini aniqlash va kelajakdagi ekologik xavflarni prognozlash imkonini beruvchi samarali raqamli monitoring tizimi sifatida tavsiya etiladi. Mazkur yondashuv urban yashil hududlarni boshqarishning zamonaviy raqamli platformasini yaratish uchun ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi.

Xulosa

NDVI, EVI va SAVI indekslariga asoslangan baholash metodikasi asosida daraxtlarning ekologik holatini tezkor baholash va stress omillarini aniqlash imkoniyati yaratildi;

Mazkur tadqiqotda daraxtlarning ekologik holatini avtomatik ravishda baholash, stress darajasini prognozlash va xavfli hududlarni aniqlash maqsadida daraxtlarning stress holatini tavsiflovchi asosiy parametrlar sifatida NDVI, barg zichligi, toj qoplami, fitosanitar holat, vegetatsiya davomiyligi, havo harorati, tuproq namligi va atmosfera namligi ko‘rsatkichlari tanlandi. Natijada Toshkent shahri hududidagi daraxtlarning stress holatini baholash uchun GIS, dron, Sentinel-2 va dala kuzatuvlari asosida sun’iy intellekt modeli ishlab chiqildi;

Modelning samaradorligi hisoblab chiqarildi, stress darajalari klassifikatsiyasi ishlab chiqildi.

Daraxtlarning stress holatini miqdoriy baholash uchun Daraxt Stress Indeksi (DSI) ishlab chiqildi;

Sun’iy intellekt modeli sifatida Random Forest algoritmi tanlandi.

Daraxtlarning 2030 yil uchun prognoz qilingan stress darajasi aniqlandi

Ishlab chiqilgan sun’iy intellekt modeli daraxtlarning ekologik holatini baholash, stress darajasini aniqlash va kelajakdagi ekologik xavflarni prognozlash imkonini beruvchi samarali raqamli monitoring tizimi sifatida tavsiya etiladi. Mazkur yondashuv urban yashil hududlarni boshqarishning zamonaviy raqamli platformasini yaratish uchun ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi.

Adabiyotlar ro‘yxati.

1. Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC). Climate Change 2023: Synthesis Report. Contribution of Working Groups I, II and III to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. – Geneva : IPCC, 2023. – 184 p.
2. Eduardo S. Brondízio, Josef Settele, Sandra Díaz, Hien T. Ngo. Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services. Global Assessment Report on Biodiversity and Ecosystem Services. – Bonn : IPBES Secretariat, 2019.
3. United Nations Convention to Combat Desertification. Global Land Outlook. 2nd ed. – Bonn : UNCCD, 2022. – 336 p.
4. United Nations Environment Programme (UNEP). Global Environment Outlook 6: Healthy Planet, Healthy People. – Cambridge : Cambridge University Press, 2019. – 708 p.
5. Intergovernmental Panel on Climate Change. Climate Change 2023: Synthesis Report. Contribution of Working Groups I, II and III to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. – Geneva : IPCC, 2023. – 184 p.
6. United Nations Convention to Combat Desertification. Global Land Outlook. 2nd ed. – Bonn : UNCCD, 2022. – 336 p.
7. Eduardo S. Brondízio, Josef Settele, Sandra Díaz, Hien T. Ngo. Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services. Global Assessment Report on Biodiversity and Ecosystem Services. – Bonn : IPBES Secretariat, 2019. – 1148 p.
8. Food and Agriculture Organization. The State of the World's Forests 2022: Forest Pathways for Green Recovery and Building Inclusive, Resilient and Sustainable Economies. – Rome : FAO, 2022. – 166 p.
9. World Health Organization. Ambient (Outdoor) Air Pollution. – Geneva : World Health Organization, 2023.
10. Johan Rockström, Will Steffen et al. A Safe Operating Space for Humanity // Nature. – 2009. – Vol. 461. – P. 472–475.

United Nations Environment Programme. Environmental Effects Assessment Panel Report 2022. – Nairobi : UNEP, 2022.

1.  European Commission. Building a Green Infrastructure for Europe. Brussels, 2013.
2. Livesley S.J., McPherson E.G., Calfapietra C. The urban forest and ecosystem services. Environmental Pollution, 2016.
3. World Health Organization. Urban Green Spaces and Health. WHO, 2016.
4. IPCC. Climate Change 2023: Synthesis Report. Geneva, 2023.
5. President of the Republic of Uzbekistan. О‘збекистон Республикаси Президентининг 2021 йил 30 декабрдаги ПФ–46-сон Фармони «Республикада кўкаламзорлаштириш ишларини тизимли ташкил этиш ҳамда “Яшил макон” умуммиллий лойиҳасини изчил амалга ошириш чора-тадбирлари тўғрисида». – Тошкент, 2021.
6. United Nations. Yashil Makon (Green Nation): Nationwide Afforestation Program. – New York : United Nations, 2022.
7. Food and Agriculture Organization. FAO and UNECE Work Together to Restore Forests in Uzbekistan. – Rome : FAO, 2022.
8. David J. Nowak, Daniel E. Crane. The urban forest effects (UFORE) model: Quantifying urban forest structure and functions // Integrated Tools for Natural Resources Inventories in the 21st Century. – Asheville : USDA Forest Service, 2000. – P. 714–720.
9. David J. Nowak, Daniel E. Crane. Carbon storage and sequestration by urban trees in the USA // Environmental Pollution. – 2002. – Vol. 116. – No. 3. – P. 381–389.
10. Cecil C. Konijnendijk, Thomas B. Randrup, Jens Schipperijn. Urban Forests and Trees. – Berlin : Springer, 2005. – 520 p.
11. Thomas Elmqvist, Michail Fragkias, Julie Goodness et al. Urbanization, Biodiversity and Ecosystem Services: Challenges and Opportunities. – Dordrecht : Springer, 2013. – 755 p.
12. Intergovernmental Panel on Climate Change. Climate Change 2023: Synthesis Report. – Geneva : IPCC, 2023. – 184 p.
13. Getzin S., Wiegand K. UAV-based Vegetation Monitoring. Remote Sensing, 2014.
14. Luca Tang, Gregory P. Shao. Drone remote sensing for forestry research and practices // Journal of Forestry Research. – 2015. – Vol. 26. – No. 4. – P. 791–797.
15. Nicolas Coops, Michael A. Wulder, James C. White. Remote sensing opportunities for monitoring tree health // Remote Sensing of Environment. – 2019. – Vol. 231. – 111272.
16. Urs Schlemmer, Andreas Gitelson et al. Remote sensing of vegetation stress // Precision Agriculture. – 2013. – Vol. 14. – No. 2. – P. 156–171.
17. José A. Pádua, João J. Sousa, Emanuel Peres. UAV-based remote sensing in precision agriculture: A review // Computers and Electronics in Agriculture. – 2017. – Vol. 139. – P. 22–44.
18. Konijnendijk C.C. Urban Forestry and Urban Greening. Springer, 2018.
19. Coppin P. Digital change detection methods. International Journal of Remote Sensing, 2004.
20. Gong P. Remote sensing of urban vegetation. ISPRS, 2020.
21. Wang J. Vegetation monitoring with Sentinel-2. Remote Sensing, 2021.
22. Xie H. Tree health using Sentinel-2 and Deep Learning. Frontiers in Environmental Science, 2023.
23. Copernicus Land Monitoring Service. Urban Vegetation Assessment. 2023.
24. European Environment Agency. Urban Green Infrastructure Report. 2022.
25. Getzin S., Wiegand K. UAV-based Vegetation Monitoring. Remote Sensing, 2014.
26. Wang J. UAV LiDAR and Multispectral Imagery. Remote Sensing, 2021.
27. “Daraxt va butalarga shakl berish qo‘llanmasi”, Toshkent, 2023.
28. Sobirov U.A. va boshq. Urban tree monitoring in Uzbekistan, 2024.
29. Samiev L.N. GIS technologies in environmental assessment, 2023.
30. Pulatov B., Muxsimov N. Urban greening assessment in Uzbekistan, 2022.
31. Sobirov U.A. PhD Dissertation. Tashkent, 2025.

UO‘K.632.465.937.

TRIXOGRAMMA PARAZITINI ZARARKUNANDA TUXUMLARIGA QARSHI QO‘LLASHNING TURLI USULLARI

Sulaymonov Botirjon Abdushukirovich iD

b.f.d., akademik Toshkent iqtisodiyot va pedagogika universiteti

Anorbayev Azimjon Raimkulovich iD

q.x.f.d., professor O‘simliklar karantini va himoyasi ilmiy-tadqiqot instituti

Annotatsiya. Ushbu maqolada g‘o‘za tunlami (Helicoverpa armigera) tuxumlariga qarshi trixogrammani tarqatishning ikki xil usulining biologik samaradorligi qiyosiy baholandi. Tajribalarda Trichogramma chilonis Ishii turi an’anaviy imago holatida qog‘oz qiyqimlarda va yangi usul sifatida trixokartalarda tarqatilib, ularning parazitlash darajasi hamda biologik samaradorligi o‘rganildi. Natijalarga ko‘ra, trixokartalarda tarqatilgan trixogrammalarning dala sharoitida 5–6 kun davomida bosqichma-bosqich uchib chiqishi tufayli biologik samaradorligi 84 % ni tashkil etgan bo‘lsa, an’anaviy usulda bu ko‘rsatkich 46,3 % ni tashkil etdi. Shuningdek, trixokartlardan foydalanish ishchi kuchi va tarqatish xarajatlarini kamaytirishi aniqlandi. Olingan natijalar trixokartlardan foydalanish g‘o‘za tunlamiga qarshi biologik kurash samaradorligini oshirishda istiqbolli usul ekanligini ko‘rsatdi.

Kalit so‘zlar: g‘o‘za tunlami, Helicoverpa armigera, Trichogramma chilonis Ishii, trixogramma, trixokarta, biologik kurash, entomofag.

Аннотация. В данной статье проведена сравнительная оценка биологической эффективности двух способов расселения трихограммы против яиц хлопковой совки (Helicoverpa armigera). В опытах использовали вид Trichogramma chilonis Ishii, который расселяли традиционным способом в виде имаго на бумажных носителях и новым способом — в трихокартах. Изучены уровень паразитирования яиц вредителя и биологическая эффективность обоих способов. Результаты исследований показали, что при использовании трихокарт трихограммы постепенно выходили в течение 5–6 суток, благодаря чему биологическая эффективность достигла 84 %, тогда как при традиционном способе этот показатель составил 46,3 %. Кроме того, применение трихокарт позволило сократить затраты труда и расходы, связанные с расселением энтомофага. Полученные результаты свидетельствуют о перспективности использования трихокарт для повышения эффективности биологической борьбы с хлопковой совкой.

Ключевые слова: хлопковая совка, Helicoverpa armigera, Trichogramma chilonis Ishii, трихограмма, трихокарта, биологическая борьба, энтомофаг.

Abstract. This article compares the biological effectiveness of two methods of dispersing Trichogramma against cotton bollworm (Helicoverpa armigera) eggs. The experiments utilized Trichogramma chilonis Ishii, which was dispersed using the traditional method as adults on paper carriers and a new method using Trichocards. The parasitization rate of the pest eggs and the biological effectiveness of both methods were studied. The results showed that when using Trichocards, Trichogramma gradually emerged over 5-6 days, resulting in a biological effectiveness of 84%, compared to 46.3% with the traditional method. Furthermore, the use of Trichocards reduced labor costs and expenses associated with dispersing the entomophage. These results demonstrate the potential of using Trichocards to improve the effectiveness of biological control of cotton bollworm.

Key words: cotton bollworm, Helicoverpa armigera, Trichogramma chilonis Ishii, trichogramma, trichocart, biological control, entomophage.

Kirish. Mamlakatimizda trixogrammani tunlam tuxumlariga qarshi qo‘llashning birgina usulidan foydalanib kelinmoqda, bu esa bir qator kamchiliklarga ega bo‘lib trixogrammaning samaradorligiga jiddiy ta’sirini ko‘rsatmoqda. Trixogramma tarqatishning bir nechta usullar mavjud, ammo ular hammasi ham kamchiliklardan xoli emas.

Trixogrammani qo‘lda tarqatish. Bunda trixogrammalarni tarqatishdan bir kun avval jonlantirishga qo‘yiladi. Jonlantirishga qo‘yilganda 3 litrli shisha bonkalar ichiga buralgan qog‘oz bo‘lakchalari yoki yog‘ochning randalangan qipig‘i bilan to‘ldirilib uning ichiga 2 grammdan trixogramma g‘umbaklari solinib bonka og‘zi qalin material bilan yopiladi. G‘umbaklardan chiqqan trixogrammalarni 20% li shakarli suv bilan oziqlantirilib. Trixogrammani erta tongda yoki kechki salqinda 5 x 5 sxemada 1 ga ning 400 ga joyiga tarqatish kerak. Shu bilan birga g‘o‘za tunlamining har bir avlodiga bir martadan jami 9 marta tarqatilar edi.

Traktor apparati yordamida tarqatish. Bunda 1970-1980 yillarda O‘rta Osiyo O‘simliklarni biologik himoya qilish institutida (Kishenev) trixogrammani qog‘oz va jelatindan yasalgan kapsulalarda manbali hamda yoppasiga tarqatish usuli ishlab chiqildi. Bu maqsadida trixogrammali kapsulalar traktor va aviatsiya vositasida tarqatilgan (Abashkin va boshq., 1980; Boubetrin va boshq., 1980). Bu usul quyidagilardan iborat: trixogramma zararlagan don kuyasi kapalagining 100 dona tuxumi entomofag g‘umbaklik davrida kapsulaga joylanadi. Chopik traktoriga o‘rnatilgan maxsus apparat yordamida kapsulalar dalaga 14x14 m sxemasi bo‘yicha gektariga 50 ming (0,8g) normada 50 ta nuqtaga yoki 14x7 m sxemasi bo‘yicha gektariga 100 ming normada 100 ta nuqtaga sochib chiqilgan. Trixogrammani tarqatish oldidan har bir kapsulaning qobig‘ini avtomatik ravishda teshib, parazit chiqishi uchun diametri 0,8-1 mm keladigan to‘rtta teshik ochilgan. Bu agregat soatiga 10-12 gektar maydonga parazitni tarqatgan.

G‘o‘za maydonlarida trixogrammani traktor qurilmasida tarqatishni sinashga oid dastlabki ishlar Tojikistonda amalga oshirilgan. Bu borada V.G. Kovalenkovning (1977) o‘tkazgan sinovlari ijobiy natija bermadi.
Bunday usulda trixogramma samaradorligining pasayishiga olib keldi, uning ko‘p qismi kapsula ichida nobud bo‘ldi, g‘o‘za dalasining yuqori haroratda bo‘lishi oqibatida trixogramma uchib chiqa olmadi va dalada notekis taqsimlandi.

Trixogrammani yog‘och qipig‘i, sholi tuponi bilan aralashtirilib qo‘llash borasida o‘tkazilgan tajribalar ham bor. Trixogrammani traktorda tarqatish uchun qo‘llaniladigan apparatura ishlab chiqishda O‘rta Osiyo o‘simliklarni himoya qilish ilmiy-tadqiqot institutida ancha ijobiy natijalarga erishildi. (A.K.Soxta va boshqalar, 1984). Tuxumxurni oz nor-
madagi suv bilan g‘umbak davrida aralashtirish yo‘li bilan shu qurilmada trixogrammaning barqaror me’yorda va dalalarda bir tekis tarqalishini ta’minladi. Bunda suv bilan aralashgan biomaterial dozirovka moslamasi orqali havo oqimiga duch keladi va dalaga sochiladi. (Xamraev A.Sh., Nasriddinov K., 2003-y.)

Qizisarli tomoni shundaki, bu usul qo‘llanganda biomaterial tarqatish oldidan bir muncha vaqt suvda bo‘ladi. Ma’lum bo‘lishicha, tuxumxur g‘umbaklari bunday sharoitda hayot faoliyati va yashab qolish xususiyatlarini uch soatgacha yuqori darajada (78,2% gacha) saqlay oladi. Traktorga o‘rnatilgan OVH -28 purkagichi yordamida parazit gektariga 1.5 va 2.5 gramm normada tarqatilganda, uning biologik samaradorligi shunga muvofiq ravishda 48.6 va 59.7% ga, qo‘lda tarqatilganda esa 46.2% ga borgan (Alimuxamedov va boshq., 1990) Ammo bu usul ham keyinchalik samaradorligi pasayib bordi.

Bundan tashqari trixogrammani aviatsiya yordamida tarqatish ham sinab ko‘rilgan bo‘lib, 1984-1986 yillari O‘rta Osiyo o‘simliklarni himoya qilish instituti tomonidan, bir muncha ishlar amalga oshirilgan. Ammo trixogrammaning aviatsiya usulida tarqatishining katta afzalliklariga qaramay, bu usul keng ko‘lamda amalga oshmadi. Chunki tajriba namunalari va maketlari qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishining talablariga javob bera olmadi.

Dunyoda trixogrammani qadoqlash va tarqatishning bir nechta usullari mavjud. Misol uchun Biolayn kompaniyasi, maxsus kapsulalarda qo‘llashni yo‘lga qo‘ygan. Ayrim korxonalar esa trixokartlardan foydalanilmoqda.

1-rasm. Trixokapsula va trixokart.

Trixogrammalarni tarqatishda uni samaradorligini oshirish hamda ishchi kuchini kamroq sarflab yuqori natijalarga erishish muhim hisoblanadi. Shuning uchun yildan yilga takomillashib dalaga tarqatishning samarali usullari ishlab chiqildi.

Tadqiqot materiallari va usullari. Shuning uchun trixogrammalarni dalaga tarqatishda samarali usullarini topish maqsadida bir nechta dala tajribalari olib bordik. Bunda, maxsus trixokartlardan foydalandik. Hozirda dunyo tajribasiga ko‘ra trixokartlarning bir nechta turlari mavjud. Trixokartlar maxsus qog‘oz kartonlardan yoki polietilendan tayyorlangan bo‘lib, kattaligi 4-5sm yoki 7-8sm, bir tomonida halqa yoki kvadrat shaklida osgichi bor. Ikki qavatli kartonlar orasiga ma’lum me’yorda trixogrammalarning g‘umbaklari bir tekis yopishtiriladi va trixokartdagi trixogramma g‘umbaklar soni zararkunanda tuxumlari soniga bog‘liq holda taqsimlanadi. Yuqoridagi usulni qo‘lda yoki avtomatik usulda yasash mumkin. Trixokartdagi trixogrammalarning uzluksiz bir necha kun davomida uchib turishini ta’minlash uchun ketma-ketliklar bilan zararlangan g‘umbaklar yopishtiriladi. Natijada trixogrammani ekin mavsumi davomida 9 marta emas 3 marta tarqatilish evaziga biologik samaradorlikka erishish mumkin ekan.

Unga ko‘ra amaldagi usul bilan taqqoslash maqsadida g‘o‘za tunlami tuxumi mavjud bo‘lgan g‘o‘za dalalarida trixogrammalarni tarqatdik. Bunda biz 5 ga maydonga trixogrammaning Trichogramma chilonis ishii turini imago holatida har gektarining 400 nuqtasiga, 5x5 sxemada 0.3 gr miqdorda imago holatida tarqatdik. Unga ko‘ra g‘o‘za tunlamining har bir avlodiga qarshi 3 marta jami 9 marta tarqatildi.

Keyingi 5 ga maydonga esa trixokartlarga joylangan trixogrammaning ketma-ket zararlangan jami uch kunlik g‘umbaklari aralashtirilib tayyorlandi va dalaga g‘o‘za tunlami tuxumiga qarshi mavsum davomida jami 3 marta 10x10 sxemada 1 ga dalaning 100 ta nuqtasiga trixokartalarda tarqatildi. Bunda har ikkala variantimizda ham zararkunanda tuxumlarining tuxumlari hisob qilinib (parazit:xo‘jayin)1: 10 nisbatda tarqatildi.

G‘o‘za tunlamining tuxumlariga qarshi trixogramma tarqatish usullarining samaradorligi

(Toshkent viloyati Yuqori Chirchiq tumani “Farodis xirmoni” f/x. 2025-2026-y.)

Tajribalarimizda 1 ga maydondagi g‘o‘za tunlami tuxumlari hisob qilindi va ularning trixogrammalarni tarqatgandan so‘ng 7 kuni samaradorligi o‘rganildi. Unga ko‘ra o‘rtacha tuxumlarning zararlanishi aniqlandi. Olingan natijalarga ko‘ra trixokartlarda tarqatilgan trixogrammalarning samaradorligi qog‘oz qiyqimlarda tarqatilgan usuliga qaraganda 7 kuni biologik samaradorlik 84 % ni tashkil etdi. Trixokartlardan trixogrammalarning uchib chiqishi 5-6 kungacha davom etdi. Amaldagi usulda esa samaradorlik 46.3 % ni tashkil etdi. Bundan tashqari ishchi kuchi va tarqatishga ketgan xarajat imago holida tarqatilgan usulda ko‘proq sarflandi.

Xulosa. Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, trixogrammalarni trixokartlarda tarqatish ancha samarador ekanligini ko‘rsatdi. Shu bilan birga sarf xarajat va ishchi kuchining tejalishi muhim ahamiyatga ega hisoblanadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

1. Xamraev A.Sh., Nasriddinov K. “O‘simliklarni biologik himoyalash” “Xalq merosi” nashriyoti Toshkent, 2003. 170-178 b.
2. Alimuxammedov S., Adashkevich B., Odilov Z., Xo‘jaev Sh. G‘o‘zani biologik usulda himoya qilish T.: Mehnat, 1990.- 176 b.
3. Kimsanboev X.X., Sulaymonov B.A., Nurmuxamedov D.N., Rashidov M.I. Yusupov A. Trixogrammani urchitish, saqlash va qo‘llash. Uslub. qo‘ll. T.: O‘qituvchi, 1999.- 12 b.
4. Geetha N. Research Article Fate of the released trichocards in sugarcane vis-à-vis ant predation Division of Crop Protection, Sugarcane Breeding Institute, Coimbatore 641007, Tamil Nadu, India. Journal of Biological Control, 25 (4): 270–279, 2011.
5. https://www.slideshare.net/slideshow/trichogrammatids-in-biological-control-of-insect-pestspptx-252387842/252387842

OROLBO‘YI YAYLOVLARI BIOXILMA-XILLIGINI BAHOLASHNING ILMIY VA HUQUQIY ASOSLARI.

Oteniyazov Dauletbay Orinbay uli iD

“O‘zdaverloyiha” DILI tayanch doktoranti.

Norqulov Musurmon Norbayivich iD

q.x.f.f.d. (PhD), K.i.x. “O‘zdaverloyiha” DILI Yaylov geobotanika tadqiqotlar bo‘limi boshlig‘i.

Annotatsiya. Maqolada Orolbo‘yi yaylovlari bioxilma-xilligini saqlash va baholashning nazariy hamda huquqiy asoslari tahlil qilingan. Orol dengizining qurishi, iqlim o‘zgarishi, cho‘llanish, sho‘rlanish va antropogen bosim natijasida yaylov ekotizimlarida yuzaga kelayotgan degradatsiya jarayonlarining ekologik oqibatlari ilmiy manbalar asosida yoritilgan.

Kalit so‘zlar. Orolbo‘yi, yaylov, biologik xilma-xillik, yaylov degradatsiyasi, ekologik monitoring, masofadan zondlash, GIS, NDVI.

Аннотация. В данной статье проанализированы теоретические и правовые основы оценки и сохранения биоразнообразия пастбищ Приараля. На основе научных источников рассмотрены экологические последствия процессов деградации пастбищных экосистем, обусловленных высыханием Аралского моря, изменением климата, опустыниванием, засолением и усилением антропогенной нагрузки.

Ключевые слова: Приаралье, пастбища, биологическое разнообразие, деградатсия пастбищ, экологический мониторинг, дистанционное зондирование, ГИС, НДВИ.

Abstract This article analyzes the theoretical and legal foundations for assessing and conserving the biodiversity of pastures in the Aral Sea region. Based on scientific sources, the study examines the ecological consequences of pasture ecosystem degradation caused by the desiccation of the Aral Sea, climate change, desertification, salinization, and increasing anthropogenic pressure.

Keywords. Aral Sea region, pastures, biodiversity, pasture degradation, environmental monitoring, remote sensing, GIS, NDVI.

Kirish. Bugungi kunda global ekologik muammolarning keskinlashuvi, iqlim o‘zgarishi, tabiiy resurslardan nooqilona foydalanish hamda antropogen bosimning ortib borishi natijasida tabiiy yaylov ekotizimlarining holatini barqaror saqlash va biologik xilma-xilligini muhofaza qilish dolzarb ekologik masalalardan biriga aylanmoqda. Ayniqsa, ekologik jihatdan murakkab hudud hisoblangan Orolbo‘yida cho‘llanish, tuproq va o‘simlik qoplamining degradatsiyasi, sho‘rlanish hamda suv tanqisligi yaylov ekotizimlarining tabiiy barqarorligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. [9; 10]

Orol dengizining qurishi natijasida yuzaga kelgan ekologik o‘zgarishlar [9] mintaqaning tabiiy landshaftlari, o‘simlik qoplami va biologik xilma-xilligiga bevosita hamda bilvosita ta’sir ko‘rsatib kelmoqda. Shu bilan birga, yaylovlardan me’yoridan ortiq foydalanish, chorva mollarini tartibsiz boqish va boshqa antropogen omillar yaylov o‘simliklari tarkibining o‘zgarishi, ozuqabop turlar ulushining kamayishi hamda degradatsiya jarayonlarining kuchayishiga olib kelishi mumkin.

Bunday sharoitda Orolbo‘yi yaylovlarining biologik xilma-xilligini saqlash, ularning ekologik holatini muntazam baholash va degradatsiya jarayonlarini o‘z vaqtida aniqlash muhim ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi. Yaylov ekotizimlarining holatini baholashda an’anaviy geobotanik tadqiqotlar bilan bir qatorda masofadan zondlash, geografik axborot tizimlari, sun’iy yo‘ldosh tasvirlari va vegetatsiya indekslaridan foydalanish hududdagi o‘zgarishlarni tezkor aniqlash hamda fazoviy jihatdan baholash imkoniyatlarini kengaytiradi. [9; 10]

Shu sababli Orolbo‘yi yaylovlari bioxilma-xilligini baholashning nazariy asoslarini takomillashtirish, mavjud huquqiy-me’yoriy mexanizmlarni tahlil qilish hamda zamonaviy innovatsion texnologiyalar asosida monitoring olib borish yaylov resurslaridan oqilona foydalanish, ularning biologik xilma-xilligini muhofaza qilish va mintaqaning ekologik barqarorligini ta’minlashning muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.

Maqolaning maqsadi. Orolbo‘yi yaylovlari bioxilma-xilligini baholashning ilmiy va huquqiy asoslarini kompleks tahlil qilish, yaylov ekotizimlarining ekologik holatini baholashda qo‘llaniladigan zamonaviy geobotanik tadqiqotlar, masofadan zondlash va geografik axborot tizimlari (GIS) texnologiyalarining ahamiyatini asoslab berish hamda ularni yaylov resurslarini muhofaza qilish va barqaror boshqarish amaliyotiga tatbiq etish bo‘yicha ilmiy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.

Tadqiqot usullari. Tadqiqotda qiyosiy tahlil, tizimli yondashuv, geobotanik kuzatuvlar, normativ-huquqiy hujjatlarni tahlil qilish, masofadan zondlash ma’lumotlari hamda geografik axborot tizimlari (GIS) texnologiyalaridan foydalanildi.

Orolbo‘yi yaylovlari bioxilma-xilligini baholashning ilmiy-uslubiy yondashuvlari. Orolbo‘yi yaylovlari bioxilma-xilligini baholash yaylov ekotizimlarining tarkibi, tuzilishi, o‘simlik qoplamining holati va ularda kechayotgan degradatsiya jarayonlarini kompleks o‘rganishga asoslanadi. Bunda biologik xilma-xillikni faqat o‘simlik turlarining soni bilan emas, balki o‘simlik jamoalarining tarkibi, qoplanganlik darajasi, ozuqabop turlarning ulushi, yaylov mahsuldorligi hamda tabiiy va antropogen omillar ta’sirida yuzaga keladigan fazoviy-vaqt o‘zgarishlari bilan birgalikda baholash muhim hisoblanadi.

Orolbo‘yi kabi arid va ekologik jihatdan beqaror hududlarda yaylov ekotizimlarining holati tabiiy hamda antropogen omillarning o‘zaro ta’siri natijasida shakllanadi. Iqlim sharoiti, yog‘in miqdori, harorat, tuproq namligi va sho‘rlanish kabi tabiiy omillar o‘simlik qoplamining rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatsa, chorva mollarini me’yoridan ortiq boqish, yaylovlardan tartibsiz foydalanish va yer qoplamining o‘zgarishi degradatsiya jarayonlarini kuchaytirishi mumkin. Yaylov bioxilma-xilligini baholashning muhim an’anaviy yondashuvlaridan biri geobotanik tadqiqotlar hisoblanadi. Geobotanik baholash jarayonida yaylov o‘simliklarining tur tarkibi, o‘simlik jamoalarining tuzilishi, dominant va subdominant turlar, o‘simliklarning yer yuzasini qoplash darajasi, ozuqabop turlarning ulushi va yaylov mahsuldorligi kabi ko‘rsatkichlar o‘rganiladi. Mazkur ko‘rsatkichlarni davriy ravishda kuzatish o‘simlik jamoalarida yuz berayotgan o‘zgarishlarni aniqlash hamda yaylovlarning ekologik holatini baholash imkonini beradi. Shu sababli dala-geobotanik kuzatuvlar yaylov bioxilma-xilligini baholash va masofadan olingan ma’lumotlarni tekshirishning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi.

Shu asosda Orolbo‘yi yaylovlari bioxilma-xilligini baholashda integratsiyalashgan yondashuv istiqbolli nazariy-uslubiy yo‘nalish sifatida qaraladi. Ushbu yondashuv dala-geobotanik kuzatuvlar, masofadan zondlash ma’lumotlari, vegetatsiya indekslari va GIS tahlilini o‘zaro bog‘liq holda qo‘llashni nazarda tutadi. Bunda dala tadqiqotlari o‘simlik jamoalarining haqiqiy holati to‘g‘risidagi ma’lumotlarni shakllantirsa, sun’iy yo‘ldosh kuzatuvlari katta hududlardagi fazoviy-vaqt o‘zgarishlarini aniqlashga, GIS esa turli manbalardan olingan ma’lumotlarni tizimlashtirish va kartografik tahlil qilishga xizmat qiladi.

Demak, Orolbo‘yi yaylovlari bioxilma-xilligini baholashning nazariy asoslari ekotizimli, geobotanik va geofazoviy yondashuvlarning o‘zaro integratsiyasiga tayanadi. Bunday kompleks yondashuv yaylovlarning ekologik holatini muntazam kuzatish, o‘simlik qoplamidagi o‘zgarishlarni aniqlash, degradatsiyaga moyil hududlarni ajratish va yaylov resurslaridan oqilona foydalanishga qaratilgan boshqaruv qarorlarini ilmiy ma’lumotlar bilan ta’minlash imkonini beradi. Shu bilan birga, zamonaviy monitoring natijalarini amaldagi normativ-huquqiy mexanizmlar bilan uyg‘unlashtirish Orolbo‘yi yaylovlari bioxilma-xilligini uzoq muddatli saqlashning muhim shartlaridan biri hisoblanadi.

O‘zbekistonda yaylovlar bioxilma-xilligini muhofaza qilishning huquqiy asoslari. O‘zbekiston Respublikasida tabiiy yaylovlardan oqilona foydalanish, ularning ekologik holatini saqlash va biologik xilma-xilligini muhofaza qilish davlat ekologik siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Yaylovlar nafaqat chorvachilik uchun tabiiy ozuqa manbai, balki ko‘plab o‘simlik va hayvon turlarining yashash muhiti hamda hududlarning ekologik barqarorligini ta’minlovchi tabiiy ekotizim sifatida alohida ahamiyatga ega.

Orolbo‘yi hududida yaylov ekotizimlarini muhofaza qilish masalasi mintaqada yuzaga kelgan murakkab ekologik sharoit bilan chambarchas bog‘liq. Orol dengizining qurishi, cho‘llanish va sho‘rlanish jarayonlarining kuchayishi, iqlim omillarining o‘zgarishi hamda yaylovlardan foydalanish bilan bog‘liq antropogen bosim tabiiy o‘simlik qoplamining holatiga ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu sababli yaylovlarning ekologik holatini muntazam monitoring qilish, degradatsiyaga uchragan maydonlarni aniqlash va tiklash hamda biologik xilma-xillikni saqlashga qaratilgan chora-tadbirlarni amalga oshirish muhim ahamiyat kasb etadi.

O‘zbekistonda yaylovlardan foydalanish va ularni muhofaza qilish sohasidagi asosiy maxsus huquqiy hujjatlardan biri O‘zbekiston Respublikasining 2019-yil 20-maydagi 538-son “Yaylovlar to‘g‘risida”gi Qonunidir. Mazkur Qonun yaylovlardan foydalanish va ularni muhofaza qilish sohasidagi munosabatlarni tartibga solishga qaratilgan. Unda yaylovlardan oqilona foydalanish, ularning holatini yaxshilash, yaylovlarning degradatsiyasiga yo‘l qo‘ymaslik va ularni qayta tiklash bilan bog‘liq huquqiy munosabatlar belgilangan. [2]

Yaylov ekotizimlari bioxilma-xilligini muhofaza qilish O‘zbekiston Respublikasining 1992-yil 9-dekabrdagi 754–XII-son “Tabiatni muhofaza qilish to‘g‘risida”gi Qonuni bilan ham bevosita bog‘liq. Mazkur Qonun atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish hamda inson va tabiat o‘rtasidagi ekologik muvozanatni ta’minlashning huquqiy, iqtisodiy va tashkiliy asoslarini belgilaydi. Ushbu talablar yaylovlardan foydalanishda ham tabiiy resurslarni asrash, o‘simlik va hayvonot dunyosiga salbiy ta’sirni kamaytirish hamda ekologik barqarorlikni ta’minlash zaruratini yuzaga keltiradi. [3]

Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasining 2004-yil 3-dekabrdagi 710–II-son “Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar to‘g‘risida”gi Qonuni tabiiy hududlar va majmualarni, o‘simlik va hayvonot dunyosining genetik fondini saqlash, inson faoliyatining tabiatga salbiy ta’sirining oldini olish, tabiiy jarayonlarni o‘rganish va atrof tabiiy muhit monitoringini amalga oshirishning huquqiy asoslarini belgilaydi. Mazkur qonunning talablari Orolbo‘yi hududidagi ekologik jihatdan muhim tabiiy yaylovlar, noyob o‘simlik turlari va ularning tabiiy yashash muhitlarini muhofaza qilish nuqtayi nazaridan ham muhim ahamiyatga ega. [4].

Orolbo‘yi yaylovlari bioxilma-xilligini saqlashning strategik asoslaridan biri O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 11-iyundagi 484-son qarori bilan tasdiqlangan “2019–2028-yillar davrida O‘zbekiston Respublikasida biologik xilma-xillikni saqlash strategiyasi” hisoblanadi. [8] Mazkur strategiyada biologik xilma-xillikni saqlash, tabiiy ekotizimlarning barqaror faoliyat ko‘rsatishini ta’minlash, muhofaza etiladigan tabiiy hududlarni rivojlantirish hamda biologik xilma-xillik monitoringini takomillashtirish bilan bog‘liq ustuvor vazifalar belgilangan. Shu nuqtayi nazardan, Orolbo‘yi yaylovlarida o‘simlik qoplami va ekotizim holatidagi fazoviy-vaqt o‘zgarishlarini zamonaviy masofadan zondlash va GIS texnologiyalari asosida kuzatish biologik xilma-xillikni saqlash bo‘yicha belgilangan strategik vazifalarning ilmiy-amaliy ta’minotiga xizmat qiladi.

Orolbo‘yi yaylov ekotizimlarini muhofaza qilishning davlat siyosati darajasidagi muhim asoslaridan biri O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 30-oktabrdagi PF–5863-son Farmoni bilan tasdiqlangan “2030-yilgacha bo‘lgan davrda O‘zbekiston Respublikasining Atrof muhitni muhofaza qilish konsepsiyasi” hisoblanadi. Mazkur konsepsiya atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, ekologik jihatdan muhim tabiiy hududlarni saqlash hamda biologik resurslarni muhofaza qilishga qaratilgan davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlarini belgilaydi. Ushbu vazifalar Orolbo‘yi hududida cho‘llanish va degradatsiya jarayonlarining kuchayishi sharoitida yaylovlarning ekologik holatini monitoring qilish, tabiiy o‘simlik qoplamini saqlash hamda degradatsiyaga uchragan ekotizimlarni tiklash bo‘yicha chora-tadbirlarni takomillashtirish uchun muhim strategik-huquqiy asos bo‘lib xizmat qiladi.[7]

Bundan tashqari, yaylovlarning biologik xilma-xilligini saqlash O‘zbekiston Respublikasining o‘simlik va hayvonot dunyosini muhofaza qilishga oid qonunchiligi bilan uzviy bog‘langan. Yaylovlarda mavjud tabiiy o‘simlik qoplamining saqlanishi, noyob va kamayib borayotgan turlarni muhofaza qilish, tabiiy yashash muhitlariga salbiy antropogen ta’sirni cheklash bioxilma-xillikni saqlashning muhim huquqiy mexanizmlarini tashkil etadi. [5; 6].

Yaylovlarni muhofaza qilish tizimida ekologik monitoring alohida ahamiyat kasb etadi. An’anaviy dala va geobotanik kuzatuvlar bilan bir qatorda zamonaviy masofadan zondlash ma’lumotlari, geografik axborot tizimlari (GIS), sun’iy yo‘ldosh tasvirlari va vegetatsiya indekslaridan foydalanish yaylovlarning holatini tezkor va fazoviy baholash imkonini beradi. Bunday yondashuv degradatsiya jarayonlarini aniqlash, o‘simlik qoplamidagi o‘zgarishlarni kuzatish va bioxilma-xillikni muhofaza qilishga qaratilgan boshqaruv qarorlarini ilmiy ma’lumotlar bilan ta’minlashda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi.

1-rasm. Yaylovlar bioxilma-xilligini muhofaza qilishning normativ-huquqiy va monitoring mexanizmlari.

Shu bilan birga, yaylov yerlaridan foydalanish va ularni muhofaza qilishning umumiy huquqiy asoslari O‘zbekiston Respublikasining 1998-yil 30-aprelda qabul qilingan Yer kodeksi bilan ham tartibga solinadi. [1] Yer kodeksida yerlardan oqilona foydalanish va ularni muhofaza qilish, yerlarning holati to‘g‘risidagi ma’lumotlarni shakllantirish hamda yer monitoringini amalga oshirish bilan bog‘liq huquqiy munosabatlar belgilangan. Mazkur normalar yaylov yerlarining ekologik holatini kuzatish, ulardan belgilangan maqsadlarda foydalanish, degradatsiya jarayonlarining oldini olish va yer resurslarini muhofaza qilish uchun muhim huquqiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Orolbo‘yi sharoitida esa Yer kodeksida belgilangan yerlardan oqilona foydalanish va ularni muhofaza qilish tamoyillarini zamonaviy GIS hamda masofadan zondlash texnologiyalari asosidagi monitoring bilan uyg‘unlashtirish yaylov yerlarida sodir bo‘layotgan fazoviy o‘zgarishlarni aniqlash va ularning ekologik holatini baholash samaradorligini oshirish imkonini beradi.

Shunday qilib, O‘zbekistonda yaylovlar bioxilma-xilligini muhofaza qilishning huquqiy asoslari tabiatni muhofaza qilish, yaylovlardan oqilona foydalanish, biologik resurslarni saqlash va ekologik monitoringni tashkil etishga qaratilgan o‘zaro bog‘liq normativ-huquqiy hujjatlar tizimidan tashkil topgan. Ushbu huquqiy mexanizmlarni zamonaviy monitoring texnologiyalari bilan uyg‘unlashtirish Orolbo‘yi yaylovlarining ekologik holatini obyektiv baholash, degradatsiya jarayonlarini o‘z vaqtida aniqlash hamda bioxilma-xillikni uzoq muddatli saqlash imkoniyatlarini oshiradi.

Xulosa. Ilmiy adabiyotlar va normativ-huquqiy hujjatlar tahlili Orolbo‘yi hududida yer va yaylov ekotizimlarining degradatsiyasi bioxilma-xillikni saqlash bilan bog‘liq dolzarb ekologik muammolardan biri ekanligini ko‘rsatadi.

O‘zbekiston Respublikasining Yer kodeksi, “Yaylovlar to‘g‘risida”, “Tabiatni muhofaza qilish to‘g‘risida”, “Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar to‘g‘risida”, “O‘simlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish to‘g‘risida” hamda “Hayvonot dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish to‘g‘risida”gi qonunlari yaylov yerlaridan oqilona foydalanish, yer va biologik resurslarni muhofaza qilish hamda ekologik barqarorlikni ta’minlashning o‘zaro bog‘liq huquqiy asoslarini shakllantiradi.

Orolbo‘yi yaylovlarining hozirgi ekologik holatini baholashda an’anaviy geobotanik kuzatuvlarni masofadan zondlash, GIS texnologiyalari, sun’iy yo‘ldosh tasvirlari va vegetatsiya indekslari bilan integratsiyalash muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega. Bunday kompleks yondashuv yaylov o‘simlik qoplamidagi fazoviy-vaqt o‘zgarishlarini aniqlash, degradatsiyaga uchragan hududlarni belgilash, ularning holatini muntazam kuzatish hamda bioxilma-xillikni muhofaza qilish bo‘yicha ilmiy asoslangan boshqaruv qarorlarini ishlab chiqish imkonini beradi. Shu bois Orolbo‘yi yaylovlari bioxilma-xilligini saqlashda mavjud normativ-huquqiy mexanizmlarni zamonaviy monitoring texnologiyalari bilan uyg‘unlashtirish, yaylovlarning ekologik holati bo‘yicha muntazam va ishonchli ma’lumotlar bazasini shakllantirish hamda degradatsiyaga uchragan maydonlarni tiklash bo‘yicha amaliy chora-tadbirlarni kuchaytirish maqsadga muvofiq. Ushbu yondashuv yaylov resurslaridan barqaror foydalanish, biologik xilma-xillikni uzoq muddatli saqlash va Orolbo‘yi hududining ekologik barqarorligini ta’minlashga xizmat qiladi.

FOYDANILGAN ADABIYOTLAR.

1. O‘zbekiston Respublikasining Yer kodeksi. -Toshkent, 1998.
2. O‘zbekiston Respublikasining “Yaylovlar to‘g‘risida”gi Qonuni. 538-son, 20.05.2019.
3. O‘zbekiston Respublikasining “Tabiatni muhofaza qilish to‘g‘risida” gi Qonuni. 754–XII-son, 09.12.1992.
4. O‘zbekiston Respublikasining “Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar to‘g‘risida” gi Qonuni. 710–II-son, 03.12.2004.
5. O‘zbekiston Respublikasining “O‘simlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish to‘g‘risida” gi Qonuni. Yangi tahriri O‘RQ –409-son Qonun bilan tasdiqlangan. – 21.09.2016.
6. O‘zbekiston Respublikasining “Hayvonot dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish to‘g‘risida” gi Qonuni. Yangi tahriri O‘RQ –408-son Qonun bilan tasdiqlangan. – 19.09.2016.
7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 30-oktabrdagi PF–5863-son “2030- yilgacha bo‘lgan davrda O‘zbekiston Respublikasining Atrof muhitni muhofaza qilish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi Farmoni. – Toshkent, 2019.
8. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 11- iyundagi 484-son qarori — “2019–2028- yillar davrida O‘zbekiston Respublikasida biologik xilma-xillikni saqlash strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”.
9. Berdimbetov T., Ma Z.-G., Shelton S., Ilyas S., Nietullaeva S. Identifying Land Degradation and its Driving Factors in the Aral Sea Basin From 1982 to 2015 // Frontiers in Earth Science. – 2021. – Vol. 9. – Article 690000. DOI: 10.3389/feart.2021.690000.
10. Abdiganiev Sh.U., Abdinasirova N., Xudaynazarova M.O., Berdimbetov T.T. Using Satellite Remote Sensing to Study of Vegetation Change in the Aral Sea Basin // Uzbek Scholar Journal. – 2022. – Vol. 4. – P. 49–52.

UO‘K: 632.9:581.5(262.81)

OROL DENGIZI YASHIL QOPLAMA O’SIMLIKLARI ZARARKUNANDALARIGA QARSHI KURASH

Toreniyazov Elmurat Sherniyazovich iD

Qoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiya instituti, professor, q.x.f.d.

e-mail: risnazar@mail.ru

Eshmuratov Elbrus G‘aybullaevich iD

Qoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiya instituti, q.x.f.f.d.

Xojaev Otabek Temirovich iD

Qoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiya instituti, katta ilmiy xodim, q.x.f.n.

Aytimov Islam Alimbetovich iD

Qoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiya instituti, dotsent, q.x.f.f.d.

Toreniyazov Tilewmurat Elmuratovich iD

Qoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiya instituti, q.x.f.f.d.

Genjemuratov Risbek Imuratovich iD

Qoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiya instituti

Sherniyazov Raxat Paraxat o‘g‘li iD

Qoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiya instituti

Annotatsiya: Maqolada Orol dengizi qurigan joylarida barpo etilgan yashil qoplamalardagi o‘simliklarning o‘sib-rivojlanishiga salbiy ta`sir etishi tufayli katta zarar keltirayotgan zararkunanda turlarini aniqlash, tarqalib, zarar keltirishiga ijobiy ta`sir etayotgan abiotik va biotik omillarni hisobga olish, mikrobiopreparatlar va biolaboratoriyada ko‘paytirilgan oltinko‘z entomofagini qo‘llash orqali qarshi kurash tadbirlarini tashkillashtirishdagi o‘ziga xos bo‘lgan tomonlari bo‘yicha olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlar natijalari kiritilgan.

Kalit so‘zlar: O’simlik, entomofauna, zararkunanda, entomofag, qarshi kurash, biolaboratoriya, biologik samaradorlik.

Аннотация: В статье представлены результаты научных исследований, проводимых по выявлению видов вредителей, наносящих большой ущерб из-за их негативного влияния на рост и развитие растений зеленых насаждений, созданных на высохших участках Аральского моря, учету абиотических и биотических факторов, положительно влияющих на их распространение и нанесение ущерба, а также специфическим аспектам организации мероприятий по борьбе с ними путем применения микробиологических препаратов и размноженного в биолаборатории энтомофага златоглазки.

Ключевые слова: Растение, энтомофауна, вредитель, энтомофаг, борьба, биолаборатория, биологическая эффективность.

Abstract: The article presents the results of scientific research conducted on identifying pest species that cause great damage due to their negative impact on the growth and development of plants in green spaces created in the dried-up areas of the Aral Sea, accounting for abiotic and biotic factors that have a positive impact on their spread and damage, as well as the specific aspects of organizing control measures against them through the use of microbiological preparations and the entomophage golden-eyed grasshopper propagated in the biolaboratory.

Keywords: Plant, entomofauna, pest, entomophage, control, biolaboratory, biological efficacy.

Kirish. Orol dengizining suvi qurigan tubidan ko‘tarilayotgan tuzli changlarning salbiy ta’sirlarini bartaraf qilish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 18-yanvardagi 31-sonli «Orol dengizining suvi qurigan tubida va Orol bo‘yi hududlarida «yashil qoplamalar» – himoya o‘rmonzorlarini barpo etishning qo‘shimcha chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi qarori qabul qilindi. Tadbirlar 2018-yili boshlanib, olib boriladigan ishlarning samaradorlik darajasini yanada oshirish, cho‘l mikroiqlim va tuprog‘iga mos keladigan o‘simlik turlarini tanlash va ko‘paytirish «Yashil makon» barpo etishda, ushbu o‘simlik turlarining tanasidagi ozuqalar bilan oziqlanishi tufayli zarar keltiradigan zararkunandalarning tarqalishi aniqlandi. Vujudga kelgan mavjud muammoni zudlik bilan bartaraf etish uchun, ushbu o‘simliklar turlari zararkunandalarni aniqlab, qarshi kurash tadbirlarini tashqi muhitdan ta’sir qiladigan abiotik, biotik omillarni hisobga olib ishlab chiqish bugungi kundagi dolzarb masalaga aylandi.

Material va uslublar: Tadqiqotning materiallar sifatida Orol dengizi qurigan joylarida ekilayotgan o‘simliklar turlari, biotsenozning zararkunanda va entomofaglari, ularga qarshi kurash tadbirlari tanlab olindi. Ushbu biotsenozda ushraydigan entomofauna turlari B.P.Adashkevich [1], zarar mezoni V.I.Tanskiy [6], turlarini yig‘ish, laboratoriya tahlili K.K.Fasulati [7], V.B.Golub h.t.b. [3], qarshi kurash tadbirlari K.A.Gar [2], Sh.T.Xo‘jaev [8], X.X.Kimsanbaev [5] uslublaridan foydalanilib, Abbot formulasi [9] yordamida biologik samaradorligi aniqlandi. Tadqiqotlarni olib borish B.A.Dospexov [4] metodik uslublari asosida amalga oshirildi.

Natija va munozara: Orol dengizining qurigan yerlarida yashil qoplama sifatida o‘simliklardan saksovul, cherkez, qandim, yulg‘un, qorabaroq va boshqa turlari ekish ishlari keng turda olib borilayotganligi belgili. Ushbu o‘simliklar turlari bo‘yicha 2020-yili 703,4 ming ga, 2021-yili 353,5 ming ga, 2022-yili 107,1 ming ga, 2023-yili 127,8 ming ga va 2024-yilda 112,5 ming ga maydonda yashil qoplamalar paydo etildi. Ushbu o‘simliklar turlarining zararkunandalari uchun qulay ozuqa manbasi sifatida ko‘pgina joylarda yangi turlari paydo bo‘lib, o‘simlikka ma`lum darajada ta`sir etadiganligi isbotlandi. Mavjud muammoni bartaraf etish uchun dalada uchraydigan zararkunandalardan shiralar (Xerophilophis (Brachyunguis) saxaulica), katta tsikada (Cicadatra querula Pall.), katta saksovul barg burgachasi (Caillardia robusta Log.), yashil qandala (Brachynema virens Klug.), bronza zlatkasi (Sphenoptera parfentjevi Step.), yashil zlatka (Sphenoptera potanini B.Jak.), qora tanali qo‘ng‘izlar (Tenebrionidae), saksovul mo‘ylovli qo‘ng‘izi (Turcmenigena varentzovi Melg.), bargxo‘rlar (Chrysomelidae), katta saksovul bukiri (Dericorius albidula Serv.), kichik saksovul chigirtkasi (Dericorius annulata roseipennis Redt.), turlari hisobga olindi.

Mazkur joylarda tarqalib zarar keltirayotgan turlarning asosiylari hisoblangan shiralarning saksovulning bitta shoxida aprel oyida 0,4-1,9 dona, may oyida 11,3-31,4 dona, iyunda 15,1-27,3 dona, trips soni 0,2-0,9 dona, qandalalar 0,3-0,8 dona, tunlam va chigirtkalar 0,2-0,6 dona va boshqa turlari soni 0,1-1,9 donagacha ko‘payib rivojlanganligi qayd etildi.

Ushbu saksovul shoxlarida zararkunandalar bilan birga o‘tgan yil kuz oylariga qadar 0,8-2,3 dona xonqizi, 0,2-0,8 dona oltinko‘z, 0,3-0,8 dona sirfid pashshasi va o‘rgimchakkana to‘rlari soni 0,2-1,2 donani tashkil qilganligi aniqlandi.

Saksovul turlarida soni ko‘paygan so‘ruvchi zararkunandalardan shira, trips va qandalalarga qarshi biologik kurash tadbirlarini olib borish bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda. Bugungi kungacha zararkunanda ko‘paygan joylarda mikrobiologik preparat Prestij plyusdan 1,5-2,0 l/ga me`yorida traktorlarga ulangan agregatlar bilan ishlov berilgandan keyingi 1-kuni 54,6-65,1%, 3-7-kunlari 67,5-87,3% va 14-kuni 92,8-95,2% zararkunandalarni nobud etib, olingan natijalarni, kelgusida katta maydonlarga ishlatish tavsiya etildi.

Mazkur joylarda tarqalgan so‘ruvchi zararkunandalar turlari sonini kamaytirishda oltinko‘z entomofagini qo‘llash zarurligi mavjud ekanligini hisobga olib, zararkunandalar tarqalgan saksovulzorlarga gektariga 1000-2000 dona hisobida biolaboratoriyada ko‘paytirilgan oltinko‘zni tarqatilganda, oradan 10-kun o‘tgandagi zararkunandalar soni 46,5-63,8% kamayib, 20 kun o‘tishi bilan 68,9-79,4% va 30-kundan keyin tadbirning biologik samaradorligi 78,8-85,2% darajasiga etganligi, usulning samarali ekanligini isbotlaydi. Ko‘rinib turganidek, entomofaglar sonini oshirib borish biologik samaradorlikning ko‘tarilishini ta`minlashi, kelgusi ishlarimizda yanada ko‘proq sonini tarqatib biologik samaradorligini aniqlashni taqozo etadi.

Xulosa: Orol dengizining qurigan joylarida barpo etilgan “Yashil qoplama” joylaridagi o‘simliklardan asosiy turi hisobida saksovulda tarqalgan zararkunandalardan shiralar, katta tsikada, katta saksovul barg burgachasi, yashil qandala, bronza zlatkasi, yashil zlatka, qora tanali qo‘ng‘izlar, katta va kichik saksovul bukiri chigirtkasi turlari tarqalib, zarar keltirishi qayd etildi. Zararkunandalar bilan ozuqlanib, sonini kamaytirib boradigan tabiiy kushandalardan xonqizi, oltinko‘z, sirfid pashsha, beshikterbatar, o‘rgimchaklar, yirtqich qo‘ng‘izlar va chumolilar ko‘plab uchrab, saksovulning bitta shoxida 01-1,6 dona, oltinko‘z 0,1-0,7 dona, sirfid pashshasi 0,1-0,5 dona, o‘rgimchak turlari 0,1-0,4 dona, boshqa turlari 0,2-0,6 donagacha uchrab, zararkunandalar sonini kamaytirib boradigan biotik omil ekanligini isbotlaydi. Mazkur turlar paydo bo‘lishini yanada qulay sharoit yaratish maqsadida zararkunandalarga qarshi kimyoviy preparatlarni ishlatishni to‘la to‘xtatib, biolaboratoriyada ko‘paytirilayotgan entomofaglar turlarini tarqatishni taqozo etadi. Zararkunanda soni ko‘paygan joylar aniqlansa, bugungi kundagi mavjud mikrobiologik preparatlardan ishlatish tavsiya etiladi. Tadqiqotlar olib borilgan joylarimizda kimyoviy preparatlarni qo‘llash darajasidagi zararkunanda turlari hisobga olinmadi. Shuni hisobga olib, yashil qoplamalar barpo etilgan joylarda paydo bo‘ladigan zararkunandalari turlari to‘g‘ri aniqlanib, tashqi muhit omillarini hisobga olgan holda, ilmiy asoslangan tadqiqotlar tavsiyasi bilan biologik kurash tadbirlarini tashkillashtirish tavsiya etiladi.

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Adashkeevich B.P. Fasulati K.K. Polevoe izuchenie nazemnix bespozvonochnix. Izdatelstvo «Visshaya shkola», Moskva 1961, 304 s.

2.Gar K.A. Ispitanie effektivnosti insektitsidov v prirodnix i polevix usloviyax. – Moskva: «Kolos», 1967. – S. 53-122.

3.Golub V.B., Kolesova D.A., Shurovenkov Yu.B. Entomologicheskie i fitopatologicheskie kollektsii, ix sostavlenie i xranenie. – Voronej: «Izd.VU», 1980. – S. 116-228.

4.Dospexov B.A. Metodika polevogo opita. Izdatelstvo «Kolos», Moskva 1965. - 423 s.

5.Kimsanbaev X.X. Biolaboratoriyalarda entomofaglarni ko‘paytirish. – Toshkent: «O’qituvchi», 2000. – B. 3-32.

6.Tanskiy V.I. Biologicheskie osnovi vredonosnosti nasekomix. – Moskva: «Agropromizdat», 1988. – B. 89-150.

7.Fasulati K.K. Polevoe izuchenie nazemnix bespozvonochnix. Izdatelstvo «Visshaya shkola», Moskva 1961, 304 s.

8.Xo‘jaev Sh.T. Insektitsid, akaritsid, biologik faol moddalar va fungitsidlarni sinash bo‘yicha uslubiy ko‘rsatmalar (II-nashr). - Toshkent, 2004. - 102 b.

9.Abbot W.S. A method of computing the effectiveness of an insecticide //J. Econ. Entomol. – 1925. – V.18. - №3. – P. 265-267.

10.Toreniyazov E.Sh. The main pests of sugarbeet in the conditions of Karakalpakstan. Journal article: Sakharnaya Svekla, 1999, No.3, - PP. 19-20.

UO‘K: 937:635.64+632

BRAKONNI KO‘PAYTIRISH QURILMASINI YARATISH

Sulaymonov Botirjon Abdushukirovich iD

Toshkent iqtisodiyot va pedagogika universiteti, rektor maslahatchisi, biologiya fanlari doktori, akademik

e-mail: info@tipu.uz

Baxodirov Ulug‘bek Zokirjon o‘g‘li iD

O‘simliklar karantini va himoyasi ilmiy-tadqiqot instituti Andijon mintaqaviy filiali, katta ilmiy xodimi

Annotatsiya. Maqolada Bracon hebetor Say parazitini ommaviy ko‘paytirish, saqlash va qo‘llash samaradorligini oshirish maqsadida ishlab chiqilgan yangi konstruksiyadagi qurilmaning tuzilishi va texnologik imkoniyatlari bayon etilgan. Qurilma katta mum parvonasi (Galleria mellonella L.) lichinkalari va g‘umbaklarini parazitlash, entomofag avlodlarini rivojlantirish hamda ularni saqlash va tarqatish jarayonlarini yagona texnologik tizimga birlashtirish imkonini beradi. Tadqiqotlar natijasida qurilmaning biolaboratoriya sharoitida brakonni ommaviy ko‘paytirish jarayonini soddalashtirishi, qo‘l mehnati sarfini kamaytirishi, entomofaglarning hayotchanligini oshirishi hamda ularni dala sharoitida samarali tarqatish imkonini ta’minlashi aniqlandi. Yaratilgan texnik yechim biologik himoya vositalarini ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va kelgusida mexanizatsiyalashgan tarqatish texnologiyalarini joriy etish uchun muhim ahamiyatga ega.

Kalit so‘zlar: Bracon hebetor Say, entomofag, biologik himoya, biolaboratoriya, ommaviy ko‘paytirish, qurilma, Galleria mellonella L., parazit, biologik kurash, agrobiotsenoz, resurs tejamkor texnologiya, entomofaglarni tarqatish.

Abstract. The article describes the structure and technological capabilities of a newly designed device developed to improve the efficiency of mass rearing, storage, and application of the parasitoid Bracon hebetor Say. The device enables the integration of parasitization of larvae and pupae of the greater wax moth (Galleria mellonella L.), development of entomophagous progeny, as well as their storage and field distribution into a single technological system. The research results demonstrated that the device simplifies the process of mass rearing of Bracon hebetor under biological laboratory conditions, reduces labor requirements, increases the viability of entomophagous insects, and facilitates their efficient release under field conditions. The developed technical solution is of significant importance for increasing the efficiency of biological control agent production and for the future implementation of mechanized release technologies.

Keywords: Bracon hebetor Say, entomophagous insect, biological control, biological laboratory, mass rearing, device, Galleria mellonella L., parasitoid, biological pest management, agrobiocenosis, resource-saving technology, entomophag release.

Аннотация. В статье представлены конструкция и технологические возможности нового устройства, разработанного с целью повышения эффективности массового разведения, хранения и применения паразитоида Bracon hebetor Say. Устройство позволяет объединить в единую технологическую систему процессы паразитирования личинок и куколок большой восковой моли (Galleria mellonella L.), развития потомства энтомофага, а также его хранения и последующего расселения. Результаты исследований показали, что устройство упрощает процесс массового разведения бракона в условиях биолабораторий, снижает затраты ручного труда, повышает жизнеспособность энтомофагов и обеспечивает возможность их эффективного применения в полевых условиях. Разработанное техническое решение имеет важное значение для повышения эффективности производства средств биологической защиты растений и дальнейшего внедрения механизированных технологий расселения энтомофагов.

Ключевые слова: Bracon hebetor Say, энтомофаг, биологическая защита растений, биолаборатория, массовое разведение, устройство, Galleria mellonella L., паразитоид, биологическая борьба, агробиоценоз, ресурсосберегающая технология, расселение энтомофагов.

KIRISH

Dunyo aholisi sonining jadal sur’atlarda ortishi oziq-ovqat mahsulotlariga bo‘lgan talabning muntazam ko‘payishiga sabab bo‘lmoqda. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti (FAO) ma’lumotlariga ko‘ra, 2050 yilga borib yer yuzi aholisi soni qariyb 10 milliard kishiga yetishi kutilmoqda [16, 17]. Bu esa qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ishlab chiqarish hajmini kamida 60 foizga oshirishni talab etadi. Shu bilan birga, zararkunanda hasharotlar, o‘simlik kasalliklari va begona o‘tlar ta’sirida jahonda har yili yetishtirilayotgan qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining 20-40 foizgacha qismi yo‘qotilmoqda. FAO ma’lumotlariga ko‘ra, zararli organizmlar ta’siri tufayli qishloq xo‘jaligida yetkazilayotgan iqtisodiy zarar yillik hisobda yuzlab milliard AQSh dollarini tashkil etadi [18].

Dunyoda so‘nggi yillarda qishloq xo‘jaligida kimyoviy vositalarning keng qo‘llanilishi natijasida agroekotizimlarda ekologik muvozanatning buzilishi, foydali entomofaglar sonining qisqarishi, zararkunanda turlarda rezistentlik shakllanishi hamda atrof-muhitning ifloslanishi kabi muammolar tobora kuchayib bormoqda. Ilmiy tadqiqotlar natijalari pestitsidlardan me’yordan ortiq foydalanish tuproqning biologik faolligini pasaytirishi, oziq-ovqat mahsulotlarida qoldiq miqdorlarning to‘planishi hamda inson salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishini tasdiqlamoqda. Shu bois dunyo mamlakatlarida zararkunanda hasharotlarga qarshi kurashning ekologik xavfsiz, biologik asoslangan va resurstejamkor usullarini takomillashtirish ustuvor ilmiy yo‘nalishlardan biri sifatida e’tirof etilmoqda.

Mamlakatimizda ham so‘nggi yillarda organik sabzavot mahsulotlarini yetishtirishni rivojlantirish bo‘yicha birqancha fundamental, amaliy va innovatsion ilmiy tadqiqotlar hamda davlat dasturlari amalga oshirilmoqda. Bu borada pomidor agrobiotsenozida uchraydigan zararkunandalarni entomofag turlari ko‘paytirish, saqlash va qarshi qo‘llashning resurstejamkor usullarini ishlab chiqish va joriy qilish dolzarbligicha qolmoqda.

Brakonni ko‘paytirish uchun qurilma yaratish. Bugungi kunda jahonda oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari yetishtirish hajmini oshirish va atrof-muhit muhofazasini ta’minlash dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti (FAO) ma’lumotlariga ko‘ra, har yili qishloq xo‘jaligi ekinlari hosilining 20-40 foizgacha qismi zararkunanda hasharotlar, o‘simlik kasalliklari va begona o‘tlar ta’sirida yo‘qotilmoqda. Shu bilan birga, zararli organizmlar ta’siri natijasida jahon qishloq xo‘jaligida yuzlab milliard AQSh dollariga teng iqtisodiy zarar kuzatilmoqda. Mazkur muammolarni hal etishda zararkunanda hasharotlarga qarshi ekologik xavfsiz va barqaror biologik kurash usullarini takomillashtirish ustuvor ilmiy yo‘nalishlardan biri sifatida e’tirof etilmoqda.

So‘nggi yillarda rivojlangan mamlakatlarda zararkunanda hasharotlar sonini boshqarishda parazit va yirtqich entomofaglardan keng foydalanilmoqda. Ular orasida Bracon hebetor Say paraziti tangachaqanotlilar turkumiga mansub ko‘plab zararkunanda tunlamlarga qarshi yuqori samaradorlikka ega biologik agent hisoblanadi. Biroq entomofaglarni ommaviy ko‘paytirish jarayonlarining asosiy qismi hozirgi kunga qadar qo‘l mehnati asosida amalga oshirilib kelinmoqda. Bu esa ishlab chiqarish xarajatlarining ortishiga, mehnat unumdorligining pasayishiga, entomofag sifat ko‘rsatkichlarining o‘zgarishiga va tayyor mahsulot tannarxining oshishiga sabab bo‘lmoqda.

Respublikamizda ham biolaboratoriyalarda Bracon hebetor Say parazitini ko‘paytirishda asosan an’anaviy texnologiyalar qo‘llanilmoqda. Bunda standart bo‘lmagan 3 litrli shisha bankalar va garmoshka shaklidagi qog‘oz konstruksiyalardan foydalanilishi, ko‘plab texnologik jarayonlarning qo‘l mehnati yordamida bajarilishi, tayyor mahsulotni tashish va saqlashda qo‘shimcha mehnat sarfi talab qilinishi kuzatilmoqda. Ayniqsa, biolaboratoriyalarda entomofaglarni ommaviy ishlab chiqarish hajmi oshgan sari ushbu muammolar yanada yaqqol namoyon bo‘ladi.

Shu munosabat bilan Bracon hebetor Say parazitini ommaviy ko‘paytirish texnologiyasini takomillashtirish, ishlab chiqarish jarayonini soddalashtirish, qo‘l mehnati ulushini kamaytirish va resurs tejamkor texnologiyalarni joriy qilish maqsadida maxsus «Brakonni ko‘paytirish uchun qurilma» yaratildi. Mazkur qurilma entomofaglarni ko‘paytirish, saqlash va tarqatish jarayonlarini bir tizimga keltirish imkonini berib, biologik himoya vositalarini ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.

1-rasm. Brakonni ko‘paytirish uchun qurilmaning konstruktiv tuzilishi (IAP 8029. Ixtiro tasnifidan).

Qurilmani yaratish jarayonida uning konstruktiv tuzilishi va texnologik talablari ishlab chiqildi. Dastlab qurilmaning bir nechta konstruktiv variantlari loyihalashtirilib, ularning texnologik imkoniyatlari qiyosiy baholandi. Tajribalar natijasida ishlab chiqarish sharoiti uchun eng maqbul variant tanlab olindi va takomillashtirildi. Qurilmani tayyorlashda shisha banka, A4 formatli qog‘oz, yopishtiruvchi vositalar, termopistolet va boshqa yordamchi materiallardan foydalanildi.

Yaratilgan qurilma silindrsimon shakldagi, ochiq bo‘yinli qog‘oz konteynerdan iborat bo‘lib, balandligi 4 sm va diametri 5 mm ni tashkil etadi. Qurilma ichida katta mum parvonasi qurtlarining g‘umbaklanishi va keyinchalik Bracon hebetor Say parazitining rivojlanishi uchun qulay mikrosharoit hosil qilinadi. Qurilmaning konstruktiv yechimi uni biolaboratoriya sharoitida ommaviy ishlab chiqarish, tashish va bevosita ekin maydonlarida o‘simliklarga osib qo‘llash imkonini beradi.

2-rasm. Bracon hebetor Say ni ommaviy ko‘paytirish uchun ishlab chiqilgan qurilmaning tashqi ko‘rinishi va asosiy konstruktiv elementlari.

1-silindrsimon shakldagi konteyner korpusi, 2-konteynerning yopiq pastki qismi, 3-konteynerning ochiq bo‘yni, 4-qurilmani osib qo‘yish uchun mo‘ljallangan ilgich (ip yoki simli moslama), 5-katta mum parvonasi (Galleria mellonella L.) lichinkasi yoki g‘umbagi, 6-parazitlangan xo‘jayindan rivojlanayotgan Bracon hebetor Say avlodi. Qurilma silindrsimon shakldagi maxsus konteynerdan iborat bo‘lib, uning balandligi 4 sm, diametri 5 mm ni tashkil etadi. Konteyner yengil, arzon va ekologik xavfsiz bo‘lgan qog‘oz materialidan tayyorlangan. Qurilmaning yuqori qismi ochiq bo‘yinli konstruksiyaga ega bo‘lib, unga osib qo‘yish moslamasi o‘rnatilgan. Ushbu konstruksiya qurilmani biolaboratoriya sharoitida joylashtirish, tashish va bevosita dala sharoitida o‘simliklarga mahkamlash imkonini beradi.

Konteynerning ichki hajmi katta mum parvonasi lichinkalarining tabiiy ravishda g‘umbaklanishi uchun optimal sharoit yaratadi. Natijada parazitlangan xo‘jayindan brakon avlodi rivojlanib chiqadi va konteyner ichida ma’lum vaqt saqlanadi. Bu esa entomofaglarning mexanik shikastlanishini kamaytiradi hamda ularning biologik ko‘rsatkichlarini saqlab qolish imkonini beradi. Tadqiqotlar natijalariga ko‘ra, yangi «Brakonni ko‘paytirish uchun qurilma» dan foydalanish brakon imagolarining hayotchanligini sezilarli darajada oshirgan.

An’anaviy usulda ko‘paytirilgan variantlarda tajribaning 9-kuniga kelib imagolarning 35-40 % nobud bo‘lgan bo‘lsa, maxsus konteynerda ushbu ko‘rsatkich 15-20 % dan oshmagan. Shuningdek, qurilma ichida shakllangan mikroiqlim sharoiti yozning yuqori haroratli davrlarida ham brakon imagolarining yashash muddatini o‘rtacha 3-4 kunga uzaytirish imkonini bergan.

Yaratilgan qurilmaning muhim afzalliklaridan biri uni dala sharoitida to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘simliklarga osib qo‘yish orqali entomofaglarni tarqatish imkoniyati mavjudligidir. Mazkur konstruksiya kelgusida brakonni dronlar, uchuvchisiz qurilmalar va boshqa avtomatlashtirilgan texnik vositalar yordamida mexanizatsiyalashgan usulda tarqatish uchun texnologik asos bo‘lib xizmat qiladi. Bu esa biologik himoya tadbirlarining mehnat sarfini kamaytirish va samaradorligini oshirish imkonini yaratadi.

Mavjud texnik yechimlar tahlili natijasida brakon uchun taklif etilgan eng yaqin analog qurilmalar murakkab konstruksiyaga ega bo‘lib, asosan yovvoyi populyatsiyalarni shakllantirishga qaratilganligi hamda ishlab chiqarish sharoitida keng qo‘llash uchun qulay emasligi belgilandi. Shu munosabat bilan konstruksiyasi sodda, arzon, texnologik jihatdan qulay hamda katta mum parvonasi (Galleria mellonella L.) lichinkasining tabiiy g‘umbaklanishini ta’minlaydigan maxsus konteyner yaratish vazifasi qo‘yildi.

Olib borilgan tadqiqotlar natijasida silindrsimon shakldagi, ochiq bo‘yinli, balandligi 4 sm va diametri 5 mm bo‘lgan maxsus qog‘oz konteyner ishlab chiqildi. Konteynerning konstruktiv parametrlari katta mum parvonasi lichinkasining biologik xususiyatlaridan kelib chiqqan holda tanlandi. Uning ichki hajmi bitta lichinkaning erkin joylashishi va g‘umbaklanishini ta’minlaydi. Shu tufayli har bir konteynerda faqat bitta g‘umbak shakllanib, keyinchalik brakon bilan zararlantirish uchun qulay sharoit yaratiladi. Konteynerning yuqori qismi maxsus osib qo‘yish moslamasi bilan jihozlangan bo‘lib, undan laboratoriya, issiqxona va ochiq dala sharoitlarida foydalanish imkoniyatini beradi. Qurilmani tayyorlashda A4 formatdagi qog‘ozdan balandligi 4 sm bo‘lgan bo‘laklar tayyorlanib, diametri 5 mm bo‘lgan silindr shakliga keltirildi va yopishtiruvchi vositalar yordamida mustahkamlandi. Konteynerning pastki qismi berkitildi hamda ularni tizimli ravishda joylashtirish maqsadida maxsus kassetalar ishlab chiqildi. Kassetalar qattiq qog‘oz asosida tayyorlanib, konteynerlarni bir vaqtning o‘zida saqlash, tashish va ishlab chiqarish jarayonlarida foydalanish imkonini berdi.

3-rasm. Bracon hebetor Say ni ommaviy ko‘paytirish qurilmasining eksperimental namunasini laboratoriya sharoitida aprobatsiya qilish jarayoni (2023-2025-yillardagi tadqiqotlardan).

Qurilmadan foydalanishda 5-6 yoshdagi katta mum parvonasi lichinkalari konteynerlarga joylashtirildi. Lichinkalar konteyner ichida tabiiy ravishda g‘umbaklanib, keyinchalik brakon bilan zararlantirildi. Bunda bir vaqtning o‘zida 200-250 ta konteynerdan foydalanish imkoniyati yaratildi. Parazitlangan g‘umbaklardan brakon avlodlari rivojlangach, konteynerlar maxsus osma moslamalar yordamida ekin maydonlari yoki issiqxonalarga joylashtirildi. Yaratilgan texnologiya g‘umbaklanish, parazitlash va tarqatish jarayonlarini yagona texnologik tizimga birlashtirish imkonini berdi. Konteynerlarda brakonni rivojlantirish entomofagning yashovchanligini saqlash, mexanik ta’sirlardan himoya qilish va tarqatish jarayonini soddalashtirish imkonini yaratdi. Shu bilan birga, qurilmaning sodda konstruksiyasi uni ommaviy ishlab chiqarish va kelgusida mexanizatsiyalashgan tarqatish texnologiyalariga moslashtirish uchun asos bo‘lib xizmat qildi.

Shunday qilib, tadqiqotlar natijasida Bracon hebetor Say parazitini ko‘paytirish, saqlash va ishlab chiqarish sharoitida tarqatish uchun mo‘ljallangan yangi konstruksiyadagi qurilma yaratildi. Mazkur qurilma brakonni ko‘paytirish texnologiyasini soddalashtirish, ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtirish va biologik himoya tadbirlarining samaradorligini oshirish imkonini beruvchi innovatsion texnik yechim sifatida baholandi.

ADABIYOTLAR

1. Jumaev R.A, Karimbaevich S.S., Jumaeva N.B. Bioecology of generations of Trichogramma diluted by different methods. - European science review, 2018. 7-11.
2. Jumaeva N.B, Khimsanbaev X.X, Rustamov A.A. Study and determination of the most suitable microorganism and entomophage against cotton bollworm in Uzbekistan //Scientific Journal Of Medical Science And Biology. – 2024. - T. 2. - №. 2. - S. 21-28.
3. Rasul Jumaev. Methods of determining the optimal temperature and humidity in dryness and storage of in vitro propagated parasitic entomophages. E3S Web of Conferences. 2024. – P. 553. https://doi.org/10.1051/e3sconf/202456303003.
4. Rasul Jumaev, Abdurakhim Kuchboev, Nozimakhon Jumaeva, Farukh Yakubov, Shamsi Esanbaev. Molecular identification and polymerase chain reaction analysis of Xanthogaleruca Luteola (Chrysomelidae) species. E3S Web of Conferences. 2024. –P. 563. https://doi.org/10.1051/e3sconf/202456303001.
5. Rasul Jumaev. In vitro rearing of parasitoids. E3S Web of Conferences 371, 01032 (2023). https://doi.org/10.1051/e3sconf/202337101032.
6. Rasul Jumaev. Methods of determining the optimal temperature and humidity in dryness and storage of in vitro propagated parasitic entomophages. E3S Web Conf. Volume 563, 2024. 1-6. https://doi.org/10.1051/e3sconf/202456303003.
7. Lebedeva N, Akhmedova Z, Kholmatov B, Jumaev R. Revision of stoneflies insecta: plecoptera fauna in Uzbekistan. E3S Web of Conferences 258, 08030 (2021). https://doi.org/10.1051/e3sconf/202125808030.
8. Sulaymonov O, Jumaev R., Sobirov B, Gazibekov A. Representatives of Lepidoptera groups occurred in forestry and agricultural crops and their effective entomophage types. E3S Web of Conferences 244, 02020 (2021). https://doi.org/10.1051/e3sconf/202124402020.
9. Kimsanboev K, Rustamov A, Usmonov M, R.Jumaev. Euzophera Punicaella Mooze Lepidoptera bioecology and development of host entomophagic equilibrium in biocenosis. E3S Web of Conferences 244, 01003 (2021). https://doi.org/10.1051/e3sconf/202124401003.
10. Rasul Jumaev. In vitro mass reproduction of parasitic entomophages Braconidae Trichogrammatidae. E3S Web of Conferences 389, 03100 (2023). https://doi.org/10.1051/e3sconf/202338903100.
11. Esanbaev Sh, Jumaev R. Study on stem pests of elm tree in Uzbekistan. E3S Web of Conferences 563, 03004 (2024). 162-169. https://doi.org/10.1051/e3sconf/202456303004.
12. Jumaev R, Sobirov S, Jumaeva N. Bioecology of generations of Trichogramma reared by different methods. European science review 3-4, 25-28 (2018).
13. Kimsanbaev X, Jumaev R.A, Jumaeva N. Bioecology harm of tobacco thrips for the cotton plant and measures of counteraction. European science review 3-4, 29-31 (2018).
14. Dalabaevna MR, Shavqievich MK, Axmatovich JR. The development of russet mite in various plants and effectiveness of pesticides, European science review 1-2, 21-23 (2018).
15. Jumaev R.A, Kimsanbaev X. Rearing of Trichogramma species T.evanescens, T.pintoi, T.chilonis in vitro culture. European science review 1-2, 29-31 (2018).
16. United Nations. World Population Prospects 2024. New York: United Nations, 2024.
17. https://openknowledge.fao.org/items/f09ad1d4-63e1-4e4e-94f1-14f9ef57945c
18. https://www.fao.org/one-health/highlights/how-plant-diseases-threaten-global-food-security/en

UO‘K 595.72:632.7

To‘g‘ri qanotlilar (Orthoptera) turkumiga mansub chirildoqlar (Gryllidae) oilasining bioekologik xususiyatlari va ularning zararli turlariga qarshi uyg‘unlashgan kurash choralari.

Hamroyev Ilyos Amirovich iD

O‘simliklar karantini va himoyasi ilmiy-tadqiqot instituti mustaqil tadqiqotchisi q.x.f.f.d.

Annotatsiya: Maqolada to‘g‘ri qanotlilar (Orthoptera) turkumiga mansub chirildoqlar (Gryllidae) oilasining bioekologik xususiyatlari, tarqalishi, hayot kechirish sikli va qishloq xo‘jaligi ekinlariga yetkazadigan zarari tahlil qilingan. Shuningdek, ularning zararli turlariga qarshi uyg‘unlashgan kurash choralari, jumladan agrotexnik, mexanik va biologik usullar samaradorligi yoritilgan.

Kalit so‘zlar: Orthoptera, Gryllidae, chirildoqlar, bioekologiya, zararkunanda, fitofag, uyg‘unlashgan kurash, biopreparat.

Abstract: The article analyzes the bioecological characteristics, distribution, life cycle, and harmfulness of crickets (Gryllidae) belonging to the order Orthoptera. It also highlights integrated pest management strategies against harmful species, including agrotechnical, mechanical, and biological control methods.

Keywords: Orthoptera, Gryllidae, crickets, bioecology, pest, phytophagous insects, integrated pest management, biopreparation.

Аннотация: В статье рассматриваются биоэкологические особенности, распространение, жизненный цикл и вредоносность сверчков (Gryllidae) отряда Orthoptera. Освещены методы интегрированной борьбы с вредными видами, включая агротехнические, механические и биологические способы.

Ключевые слова: Orthoptera, Gryllidae, сверчки, биоэкология, вредители, фитофаги, интегрированная защита растений, биопрепараты.

KIRISH

Hozirgi iqlim o‘zgarishlari va landshaftlar o‘zgarishi qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Qurg‘oqchil hududlarda o‘zlashtirilgan maydonlar kengayishi natijasida ekinlar zararkunandalari, xususan to‘g‘ri qanotli fitofaglar soni ortib bormoqda. Shu bois, ularning tur tarkibini aniqlash, fauna shakllanishini o‘rganish va samarali uyg‘unlashgan kurash choralarini ishlab chiqish dolzarb hisoblanadi.

ADABIYOTLAR SHARHI

To‘g‘ri qanotlilar (Orthoptera) turkumiga mansub chirildoqlar (Gryllidae) oilasi vakillari qishloq xo‘jaligi ahamiyatiga ega zararkunandalar sifatida o‘rta asrlardan buyon tadqiqotchilarning diqqatini tortib kelgan. Ushbu guruh bo‘yicha O‘rta Osiyo, xususan O‘zbekiston hududidagi ilmiy izlanishlar bir necha muhim yo‘nalishlarni qamrab oladi: faunistik tarkib, bioekologik xususiyatlar, tarqalish geografiyasi va kurash choralari.

O‘zbekistondagi to‘g‘ri qanotlilar faunasini o‘rganishda Алимджанов Р.А. (1972) ning monografiyasida chegirtka va chirildoqsimonlarning sistematikasi, tarqalishi va xo‘jalik ahamiyatini batafsil yoritgan. O‘rta Osiyo sharoitida chirildoqlarning 2 dan ortiq turini tavsiflab, ularning morfologik belgilari va ekologik xususiyatlarini qiyosiy tahlil qilgan.

To‘g‘ri qanotlilarning ommaviy ko‘payish qonuniyatlari va zamonaviy kurash usullari ilmiy asoslangan. Birinchi marta O‘zbekiston Respublikasi sharoitida kurash tadbirlarining ilmiy-uslubiy asoslarini belgilab berdi. Xususan, agrotexnik, biologik va kimyoviy usullarni birga qo‘llashning ahamiyati alohida ta’kidlangan (Гаппоров Ф.А. ва бошқ, 2008).

O‘zbekistonning quruq iqlimli hududlarida to‘g‘ri qanotlilar tur tarkibi, ularning ekologik guruhlanishi va geografik tarqalishi va iqlim omillarining chirildoqlar populyatsiyasiga ta’sirini alohida tahlil qilib, qurg‘oqchilik koeffitsientiga bog‘liq holda turlarning o‘zgarib borishi aniqlagan (Медетов М.Ж., 2018).

TADQIQOT NATIJALARI

O‘zbekistonda chirildoqlar oilasi (Gryllidae) vakillari orasida tadqiqot olib borilgan hududida jami 14 ta tur aniqlandi. Ulardan Gryllus bimaculatus, Melanogryllus desertus (Pall.), Tartarogryllus tartarus Sauss., Modicogryllus bordigalensis (Latr.), Modicogryllus frontalis (Fieb.), Modicogryllus pallipalpis (Tarb.), Gryllodinus kerkennensis (Finot), Gryllus campestris, Turanogryllus lateralis (Fieb.), Velarifictorus bolivari (Uv.), Pteronemobius heydeni concolor (Walker), Pteronemobius gracilis (Jakovlev), Bothriophylax semonovi Mir va Oecanthus turanicus Uv. turlar kuzatildi.

Chirildoqlar (Gryllidae) oilasi vakillarining 3-4 ta turi ko‘paygan yillari o‘simliklarga zarar beradi. Bulardan dala chirildog‘i (Gryllus campestris) va bordo chirildog‘i (Gryllus bordigalensis) ko‘paygan yillari g‘o‘za, g‘alla, poliz va boshqa ekinlarga jiddiy zarar yetkazadi. Ular o‘simliklarning yosh nihollari, barglari va poyalarini kemirib, ekinlar siyraklashishiga olib keladi.

Turon chirildog‘i (Oecanthus turanicus) asosan kunjut, g‘o‘za va boshqa o‘simliklarni zararlaydi. U o‘simlik poyalarini teshib, generativ organlarning to‘kilib ketishiga sabab bo‘ladi. Cho‘l chirildog‘i (Gryllus desertus) esa poliz va sabzavot ekinlariga katta iqtisodiy zarar yetkazuvchi tur hisoblanadi.

Chirildoqlar asosan lichinka bosqichida qishlaydi va bahorda faollashadi. Ular tuproq yoriqlari, kesaklar orasi va nam joylarda yashaydi. Bir yilda ob-havo kelishiga qarab 1-2 marta avlod beradi.

Turon chirildog‘i-Oecanthus turanicus Uv. Zarari. chirildoq Markaziy Osiyoda asosan bahorgi kunjut ekinlarini zararlaydi; biroq, lalmikor yerlarga yondosh g‘o‘za ekinlariga ham bir qadar zarar yetkazishi mumkin. Bu chirildoq tuxum qo‘ygichi bilan o‘simliklarning shox va poyalarini teshadi, natijada shox-poyalarning uchlaridagi barglar, shona-g‘unchalar, gullar va ko‘saklar to‘kilib ketadi, yoki ko‘saklar muddatidan ilgari ochiladi. Bu chirildoq kanop, beda, kanakunjut ekinlarini va tokning yosh novdalarini ham zararlashi aniqlandi.

O‘zbekistonning barcha hududlar borligi asosan Qashqadaryo viloyatida (Kasbi, Mirishkor, Kitob, Shahrisabz tumanlarida), Sirdaryo, (Xovos, Sardoba, Guliston tumanlarida), Jizzax (Baxmal, G‘allaorol, Zarbdor, Zomin tumanlarida), Samarqand, (Ishtixon, Urgut, Poyariq, Jomboy tumanlarida) va Farg‘ona vodiysi viloyatlarda uchraydi.

Tanasining uzunligi (qanotlaridan tashqari) 12-15 mm keladi. Qanotlari qorinchasidan uzunroq. Keyingi qanotlari qanotustligidan tashqariga chiqib turadi. Tanasining rangi och sariq, yoki salgina ko‘kish. Erkagining qanotlari serbar, tiniq, ravshan ko‘rinib turadigan ko‘ndalang tomirchalar bilan qoplangan. Qanotlarining uchlariga yaqin qismi kengroq va uchlari to‘mtoq bo‘ladi. Urg‘ochisining qanotlari kambar va xira. Mo‘ylovlari juda uzun va ingichka, orqasining old qismining bosh tomoni tor va oxirgi tomoni birmuncha kengroq bo‘ladi.

Tuxum qo‘ygichining rangi qora va uchi keng. Tuxumi oq, uzunligi 4 mm ga yaqin, ingichka, cho‘zinchoq, salgina bukilib turadi. Lichinkalari voyaga yetgan chirildoqlardan kichkinaligi va qanotsiz bo‘lishi bilan farqlanadi.

Bu chirildoq o‘zi shikastlagan o‘simlik poyalari ichida tuxum holatida qishlaydi, lichinkalari ko‘klamda tuxumdan chiqadi. Lichinkalari ham, xuddi voyaga yetgan chirildoqlar singari, o‘simlik barglari bilan oziqlanadi, bargni teshadi va barg bandlarini kemiradi, chirildoq ham, lichinkalari ham ba’zan o‘simlik bitlari va kapalak qurtchalari bilan oziqlanadi. Voyaga yetgan chirildoqlar mayning ikkinchi yarmida - iyun boshida paydo bo‘ladi. Bu chirildoq qanot chiqarishi bilanoq har xil yovvoyi o‘t hamda ekinlarning poya va shoxlariga tuxum qo‘ya boshlaydi.

Urg‘ochisi o‘simlik poyasida qator qilib ikkitadan bir nechtagacha teshiklar ochadi, har bir teshikka 1 yoki 2-3 ta tuxum qo‘yadi. Bir vaqt bir tup kunjutda 300 tagacha teshik topilgan edi. Tuxumlarini ko‘pincha kunjutga, yantoq, olabuta va qizilmiyaga qo‘yadi. Urg‘ochisi odatda har bir teshik atrofida poyaning kichik uchastkasini kemiradi va teshikchalarni qo‘shimcha bezlaridan chiqarilgan oqish modda bilan berkitadi. Bu chirildoq g‘o‘za, kanop va kunjut ekinlariga ancha qattiq zarar yetkazadi.

Bordo chirildog‘i – Modicogryllus bordigalensis (Latr.) O‘zbekistonning barcha hududlar borligi asosan Qashqadaryo viloyatida (Kasbi, Mirishkor, Kitob, Shahrisabz tumanlarida), Sirdaryo, (Xovos, Sardoba, Guliston tumanlarida), Jizzax (Baxmal, G‘allaorol, Zarbdor, Zomin tumanlarida) Samarqand, (Ishtixon, Urgut, Poyariq, Jomboy tumanlarida) va Farg‘ona vodiy viloyatlarda uchraydi.

Bordoss chirildog‘i dala chirildog‘iga nisbatan birmuncha kichkinaroq, erkak va urg‘ochilarining uzunligi 10-15 mm orasida bo‘ladi. Tanasi kul rang, kallasi qora, orqasining old qismida qoramtir dog‘ va chiziqchalar bor. Tanasi qalin, kul rang tukchalar bilan qoplangan. Erkagining qanotustliklari qorinchasining oxiriga yetib turadi, urg‘ochisida qorinchasidan kaltaroq. Urg‘ochilarining tuxum qo‘ygichi cho‘ziq va ingichka bo‘lib, uzunligi keyingi oyoq sonlarining uzunligiga teng.

Lichinkalari yetuk chirildoqlardan kichikroq bo‘lishi, jinsiy tizim yetilmaganligi hamda rivojlangan qanotlar bo‘lmasligi bilan farq qiladi.

Dala chirildog‘ining tuxumlari yaltiroq oq rangli, uzunligi taxminan 3,5 mm va eni 1 mm; bordo chirildog‘ining tuxumlari esa och qo‘ng‘ir tusda, dala chirildog‘inikidan 1 mm qisqa bo‘ladi.

Chirildoqlar katta yoshdagi lichinkalik davrida qishlaydi; aprel oxiri-may oyida po‘st tashlab imagoga aylanadi. Yetuk chirildoqlar va lichinkalar juda serharakat bo‘ladi. Ular o‘zlarini himoya qilish uchun dala betidagi yoriqchalarga va kesakchalar tagiga kirib yashirinadi. Sug‘orilgandan va yog‘inlardan keyin yorilgan yerlarda ba’zan juda ko‘p to‘planadi. Sug‘orilgandan so‘ng ishlanmay tuprog‘i qatqaloq bo‘lib qolgan va yorilgan uchastkalardagi ekinlar, o‘z vaqtida ishlangan dalalardagi ekinlarga qaraganda, chirildoqlardan ko‘proq zararlanadi. Chirildoqlar sizot suvlar sathi yuza, zax yerlarni ham yaxshi ko‘radi. Dalalarni sug‘orish vaqtida suv bosmagan yerlarda to‘plangan chirildoqlar ayniqsa ko‘p zarar yetkazadi.

Voyaga yetgan chirildoqlar 4-7 haftadan keyin tuxum qo‘yishga kirishadi. Dala chirildog‘i tuxumlarini tuproq yoriqlariga 3-5 donadan qo‘yadi; bordo chirildog‘i o‘simlik poyalarining tuproq ostidagi qismini tuxum qo‘ygichi bilan teshib, tuxumlarini o‘sha teshiklar ichiga qo‘yadi. 15-20 kun o‘tgach tuxumlardan lichinkalar chiqadi. Lichinkalar o‘zlarining rivojlanish davrida 4 marta po‘st tashlaydi. Beshinchi yoshga kirganlaridan keyin qishlashga o‘tadi. Har ikkala chirildoq bir yilda bir marta avlod beradi.

Dala chirildog‘i - Gryllus campestris hayot kechirishi bir-birinikiga ancha o‘xshaydi hamda yetkazadigan zarari va ularga qarshi kurash choralari ham bir xildir. Erkaklari 20–24 mm, urg‘ochilari esa 18–22 mm bo‘ladi. Dala chirildog‘i tanasi qora tusda, kul rang tukchalar bilan qoplangan; keyingi oyoqlari, boshqa hamma chirildoqlarniki kabi, sakrash uchun moslangan.

Qanotustligi qorinchasining uchiga yetib, qanotlari esa ikkita o‘siqcha shaklida qanotustligining tagidan chiqib turadi. Qanotustliklaridagi tomirchalar urg‘ochilarida to‘g‘ri to‘qilgan to‘r, erkaklarida esa qanotustlarining asosiy yarmida egri-bugri to‘r hosil qiladi. Urg‘ochilarida uzunligi 1,5 sm keladigan ingichka tuxum qo‘ygichi bor. Bir urg‘ochi 400-500 tagacha tuxum qo‘yishi mumkin.

O‘zbekistonning barcha hududlar borligi asosan Qashqadaryo viloyatida (Kasbi, Mirishkor, Kitob, Shahrisabz tumanlarida), Sirdaryo, (Xovos, Sardoba, Guliston tumanlarida), Jizzax (Baxmal, G‘allaorol, Zarbdor, Zomin tumanlarida) Samarqand, (Ishtixon, Urgut, Poyariq, Jomboy tumanlarida) va Farg‘ona vodiy viloyatlarda uchraydi.

Dala chirildoqlari g‘o‘za maysalarining urug‘ palla va chin bargchalarini hamda poyalarini kemirib, ba’zan g‘o‘za tup sonini juda siyraklashtirib qo‘yadilar, ekinlarning ayrim joylari ola-bula bo‘lib qoladi. Bu chirildoqlar O‘zbekistonda g‘o‘zadan boshqa poliz, g‘alla, kunjut va zig‘ir ekinlariga ham zarar yetkazadi. Dala chirildog‘i tamaki, kartoshka, dukkakli va sabzavot ekinlariga uchrashi aniqlandi.

Cho‘l chirildog‘i - Melanogryllus desertus (Pall.) Qopa rangli, qanotlari rivojlangan yoki ba’zan kalta, uzunligi 20-25 mm. Orqa oyoqlarining son qismi yo‘g‘onlashgan. Erkaklari jinsiy qo‘shilish oldidan yer yoriqlariga yoki uncha chuqur bo‘lmagan iniga kirib, chirillab kuchli tovush chiqaradi. Tovush apparati qanot qalqoni ostida joylashgan. Tunda faol hayot kechiradi. Yerga
500 tagacha tuxum qo‘yib ko‘payadi. O‘zbekiston sharoitida ikki marta avlod beradi. Lichinkalik davrda qishlab chiqadi. Bular sernam joylarda, kesaklar orasida, bargxazonlar tagida xayot kechiradi. Tog‘larda va tog‘oldi adirlarda, cho‘llarda, poliz va sabzavot ekinlari dalalarida tarqalgan. Nihoyatda ochko‘z hasharot. Sabzavot, poliz va dala ekinlari bilan oziqlanib, dehqonchilikka katta zarar yetkazadi. Ba’zi yillari juda ham ko‘payib ketib, hatto mevali daraxtlar nihollarni ham zararlaydi.

Agrotexnik kurash choralari-Tajribalar shuni ko‘rsatdiki, agrotexnik tadbirlar chirildoqlar sonini 30–40% gacha kamaytirish imkonini berdi. Yerni kuzda chuqur shudgorlash (25–30 sm) natijasida lichinkalar va tuxumlari mexanik ravishda nobud bo‘lishi va qushlar tomonidan qiron keltirgani ma’lum bo‘ldi. Sug‘orish rejimini to‘g‘ri tashkil etish, tuproqda qatqaloq hosil bo‘lishining oldini olish chirildoqlar uchun noqulay muhit yaratadi. Begona o‘tlarni yo‘qotish orqali ularning yashash va ko‘payish joylari qisqaradi. Tadqiqot uchastkalarida muntazam agrotexnik ishlov berilgan maydonlarda zararlanish darajasi nazorat uchastkalariga nisbatan sezilarli darajada past bo‘lgani qayd etildi.

Mexanik kurash choralari-Yorug‘lik tuzoqlaridan foydalanish chirildoqlarni jalb qilish va ommaviy tutish imkonini beradi. Tajribalarda kechki vaqtda qo‘llanilgan yorug‘lik tuzoqlari samaradorligi 20–25% ni tashkil etdi. Yer yuzasidagi yoriqlar va mexanik yo‘l bilan buzish orqali ular yo‘q qilinadi.

Biologik kurash choralari-Biologik usullar ekologik jihatdan xavfsizligi bilan ajralib turadi. Olib borilgan tajribalarda quyidagi natijalar qayd etildi. Metarhizium acridum zamburug‘i asosida yaratilgan biopreparatlar chirildoqlarga qarshi yuqori samaradorlik ko‘rsatdi. Xususan, Novakrid (Novakrid) n.kuk. biopreparati 0,04 kg/ga meʼyorda qo‘llanilganda zararkunanda sonini 75–85% gacha kamaytirgani aniqlandi. Tabiiy kushandalar (qushlar, tovuqlar, o‘rdak, kurka va ayrim hasharotlar) bilan himoya qilishda 60-80% chirildoqlarni kamaytirishga erishildi.

Kimyoviy kurash choralari-Chirildoqlar ommaviy ko‘payib ketgan hollarda iqtisodiy zarar berish oshganda (1 m² 10-15 donadan oshganda) kimyoviy kurash choralari qo‘llaniladi. Tadqiqotlar natijasiga ko‘ra: Insektitsidlar (diflubenzuron asosli Difuz 48% sus.k. 0,03 l/ga,  novaluron asosli Uniron 10% em.k. 0,03-0,04 l/ga ) belgilangan meʼyorlarda qo‘llanilganda 85–90% gacha samaradorlikka erishildi. Ishlov berish erta rivojlanish bosqichlarida (lichinka davrida) amalga oshirilganda eng yuqori natija kuzatildi. Preparatlar hasharotlarda xitin sintezini inhibitsiya qilib, lichinkalarning rivojlanishi va po‘st tashlash jarayonini buzdi, natijada ularning nobud bo‘lishi kuzatildi. Tadqiqot davomida entomofaglar va boshqa foydali organizmlarga sezilarli salbiy ta’siri aniqlanmadi.

XULOSA

Olib borilgan tadqiqotlar natijasida O‘zbekiston agrotsenozlarida Gryllidae oilasiga mansub 14 ta chirildoq turi tarqalganligi aniqlanib, ular orasida Gryllus campestris, Melanogryllus desertus hamda Oecanthus turanicus qishloq xo‘jaligi ekinlariga sezilarli iqtisodiy zarar yetkazuvchi asosiy fitofag turlar sifatida qayd etildi. Ushbu zararkunandalar g‘o‘za, g‘alla, poliz va sabzavot ekinlarining vegetativ hamda generativ organlarini zararlab hosildorlikning pasayishiga olib kelishi aniqlanib, ularga qarshi agrotexnik, biologik va zarurat tug‘ilganda kimyoviy usullarni uyg‘unlashtirgan holda qo‘llash yuqori samaradorlik ilmiy jihatdan asoslandi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

1. Алимджанов Р.А. Саранчово-сверчковые насекомые. – Ташкент: ФАН, 1972. – 129 с.

2. Гаппоров Ф.А., Лачининский А.В., Худанов Ш.К., Певелинг Р., Хайтмуратов А. Ф., Ҳамроев И.А. «Ўзбекистон ҳудудларида тўғри қанотлилар туркумига кирувчи зарарли чигиртка ва чигирткасимонларнинг ривожланиш, ёппасига кўпайиш сабаблари, замонавий кураш чоралари» (Тавсиянома).-Тошкент.-2008. - 76 б.

3. Медетов М.Ж. Ўзбекистон арид худудларининг тўғри қанотли ҳашаротлари (INSECTA: ORTHOPTERA). Автореф. Дис. доктора. б. наук. 03.00.06. – Ташкент, 2018. - 28 с.

UO‘K:634.: 632.9.

OLMADA O‘RGIMCHAKKANANING RIVOJLANISHI VA UNGA QARSHI KURASH CHORALARI

Xolbayeva Xolida Saidovna iD

Akademik M.Mirzayev BUVITI tayanch doktorant

Obidjanov Dilshod Axmed Xuja o‘g‘li iD

O‘simliklar karantini va himoyasi ilmiy-tadqiqot instituti, q.x.f.d.

Annotatsiya: Jizzax viloyati iqlim sharoitida bahorda qizil mevakanasining ommaviy chiqishi 12-15 °C da kuzatildi. Bu jarayon olma daraxtining kurtak yozilishi va gullash davri mart oyining oxiri – aprel oyining birinchi o‘n kunligiga to‘g‘ri keldi. 2025-yilda qizil mevakanasi 7 ta avlod berib rivojlanishi qayd etildi. Jizzax viloyati sharoitida olmada o‘rgimchakkanaga qarshi Biflent Bereke QCC, sus.k. preparati 0,5 l/ga me’yorida qo‘llanilganda 93,6 % gacha yuqori biologik samaradorlik ko‘rsatdi. Olmada o‘rgimchakkanaga qarshi 0,5 l/ga sarf me’yorda mavsumda qo‘llash uchun tavsiya etildi.

Kalit so'zlar: olma daraxti, qizil mevakanasi, avlod, preparat, biologik samaradorlik, himoya qilish, qo'llash.

Аннотация. В статье представлены результаты исследований по биоэкологии красного плодового клеща и оценке эффективности акарицидов в яблоневых садах Джизакской области. Установлено, что в климатических условиях региона массовое отрождение личинок из зимующих яиц начинается при среднесуточной температуре воздуха 12-15 °C. Данный процесс совпадает с фазами распускания почек и начала цветения яблони и приходится на конец марта – первую декаду апреля. В 2025 году установлено, что Panonychus ulmi развивался в семи поколениях. При испытании акарицида Biflent Bereke QCC, с.к., применённого в норме расхода 0,5 л/га, биологическая эффективность против красного плодового клеща достигала 93,6 %. Полученные результаты свидетельствуют о высокой эффективности данного препарата и позволяют рекомендовать его для защиты яблоневых насаждений от Panonychus ulmi в условиях Джизакской области при норме расхода 0,5 л/га в течение вегетационного периода.

Ключевые слова: яблоня, красный плодовый клещ, поколение, препарат, биологическая эффективность, защита растений, применение.

Abstract. This article presents the results of studies on the bioecology of the European red mite and the evaluation of acaricide efficacy in apple orchards of the Jizzakh region. It was established that under the climatic conditions of the region, the mass hatching of larvae from overwintering eggs begins when the average daily air temperature reaches 12-15 °C. This process coincides with the apple tree phenological stages of bud break and the beginning of flowering, occurring from late March to the first ten days of April. In 2025, Panonychus ulmi was found to complete seven generations under the conditions of the Jizzakh region. In field trials, the acaricide Biflent Bereke QCC, SC applied at a rate of 0.5 L/ha provided a high biological efficacy of up to 93.6% against the European red mite. The obtained results demonstrate the high effectiveness of this acaricide and support its recommendation for the control of Panonychus ulmi in apple orchards under the conditions of the Jizzakh region at an application rate of 0.5 L/ha during the growing season.

Keywords: apple tree, European red mite, generation, acaricide, biological efficacy, plant protection, application.

Kirish. O‘zbekiston Respublikasida meva va rezavorlar yetishtirishda Jizzax viloyati alohida o‘ringa ega. Jizzax viloyatida hududlari tog‘ oldi va tog‘li iqlimga ega bo‘lganligi sababli olmachilik yaxshi rivojlangan.

Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlarida 2025-yilda Jizzax viloyatida 111,2 ming tonna meva va rezavor mahsulotlari yetishtirilgan bo‘lib, viloyat respublikadagi muhim bog‘dorchilik hududlaridan biri hisoblanadi. Viloyatda ko‘p yillik mevazorlar maydoni 9,4 ming gektardan ortiqni tashkil etadi. Olma yetishtirish asosan Zomin, Baxmal, G‘allaorol va Forish tumanlarida joylashgan. Sababi, ushbu hududlar iqlim va tuproq sharoiti jihatidan intensiv olmachilik uchun qulay hisoblanadi [1, 2].

Bugungi kunda mevali bog‘lardan sifatli va eksportbop meva mahsulotlari yetishtirishda zararli organizmlardan himoya qilish dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Sababi, dunyo mamlakatlarida qishloq xo‘jaligi mahsulotlari, urug‘lik ko‘chat va boshqa ekish materiallari savdosi kundan kunga rivojlanib bormoqda. Shu sababli respublikada yangi olma navlarini yaratish, chet davlatlardan yuqori hosilli eksportbop navlarni olib kelish va intraduksiya qilish hamda intensiv usulda yetishtirishni ko‘paytirish bo‘yicha ijobiy ishlar amalga oshirilmoqda.

Jizzax viloyatining iqlim sharoiti olma yetishtirish uchun qulay hudud hisoblanadi. Bu o‘z navbatida zararli organizmlarini rivojlanishi va olmaga jiddiy zarar yetkazishi bugungi kunda ko‘pchilik mutaxassislar tomonidan ilmiy manbalarda keltirilgan.

Shuning uchun biz Jizzax viloyati iqlim sharoitida olma bog‘larining zararkunandalarining tarqalishi, zarar keltirish darajasi, rivojlanishi, bioekologik xususiyatlari va ularga qarshi ilmiy asoslangan kurash choralarini ishlab chiqish bo‘yicha tadqiqotlar olib borishni o‘z oldimizga maqsad qilib oldik.

O‘zbekistonda o‘rgimchakkanalar bo‘yicha tadqiqotlarni tahlil qilib o‘rganilganda ko‘pchilik olimlar ma’lumotlarida, O‘zbekistonda tetranixid kanalarni o‘rganish XX asr boshlarida boshlangan. Dastlabki tadqiqotlarda paxta, qovun, tarvuz, olxo‘ri va olma kabi ekinlarda uchraydigan o‘rgimchakkanalar qayd etilgan. Keyinchalik respublikada akarologiya sohasida olib borilgan ishlar natijasida turlar tarkibi, tarqalishi va ayrim turlarning sistematikasi aniqlashtirilgan. 2024-yilda e’lon qilingan umumlashtiruvchi sharhda O‘zbekiston faunasi uchun 14 ta avlodga mansub 23 ta Tetranychidae turi keltirilgan va ilgarigi taksonomik ma’lumotlar qayta ko‘rib chiqilgan. Shu ishda ayrim tarixiy turlar Panonychus ulmining sinonimlari sifatida baholangan.

Panonychus ulmi (Koch, 1836) (Acari: Tetranychidae) – olma, nok, olxo‘ri va boshqa urug‘li hamda danakli mevali daraxtlarning muhim fitofag kanasi hisoblanadi. EPPO Global Database va CABI Compendium ma’lumotlariga ko‘ra ushbu turning qabul qilingan ilmiy nomi Panonychus ulmi (Koch, 1836) bo‘lib, Tetranychus ulmi, Oligonychus ulmi, Metatetranychus ulmi va Paratetranychus ulmi kabi nomlar uning tarixiy sinonimlari hisoblanadi [3].

Qizil mevakana – Panonychus ulmi (Koch, 1836) – olma, nok, olxo‘ri va boshqa meva daraxtlarida uchraydigan muhim fitofag kana turlaridan biridir. U barg to‘qimalaridagi hujayra shirasini so‘rib oziqlanadi, natijada bargda bronza tus, fotosintez faolligining pasayishi, barglarning erta qarishi va to‘kilishiga olib keladi hamda hosil sifati va miqdorini kamayishiga olib keladi.

Mahalliy tadqiqotlarda asosiy e’tibor zararkunandaning morfologik belgilari, tarqalishi va xo‘jayin o‘simliklarini o‘rganishga qaratilgan bo‘lsa, xorijiy tadqiqotlarda P.ulmining bioekologiyasi, molekulyar identifikatsiyasi, akaritsidlarga rezistentlik mexanizmlari hamda integral himoya (IPM) tizimini takomillashtirish masalalari keng qamrovda o‘rganilgan [8, 12].

Qizil mevakana – P.ulmi olma uchun ixtisoslashgan eng muhim zararkunanda turlardan biri hisoblanadi. Bu tur qishni tuxum holatida o‘tkazadi va bahorda olma kurtaklari yozilishi bilan rivojlanishni boshlaydi. Xorijiy tadqiqotlarda uning barg fotosintezi, hosildorlik va kelgusi yil hosiliga salbiy ta’siri batafsil o‘rganilgan. O‘zbekistonda esa ushbu turning mavjudligi va taksonomik maqomi so‘nggi faunistik sharhlarda qayta ko‘rib chiqilgan, ammo aynan olma bog‘larida bioekologiyasi bo‘yicha maxsus mahalliy tadqiqotlar hozircha juda kam [6, 7, 9, 10, 11].

Jizzax viloyati iqlim sharoitida qishloq xo‘jaligi entomologiyasi, o‘simliklarni himoya qilishda mavjud tadqiqot uslublari, mevali daraxt zararkunandalarining biologik xususiyatlari, uning parazit va yirtqich entomofaglari bioekologiyasi va ularni ko‘paytirish, qo‘llash usullari, hisobga olish, zararkunandalar miqdorini boshqarishda uyg‘unlashgan himoya qilish tizimining biologik, xo‘jalik va iqtisodiy samaradorlikni aniqlash tadqiqotlarning asosiy maqsadi hisoblanadi. Malinois SC, sus.k. preparatini G‘allaorol tumani Davlatimiz Faxrimiz fermer xo‘jaligi mevali bog‘larida tajribalar o‘tkazildi. Tajribalar Olma bog‘ida har bir tajribani o‘tkazish uchun 1 ga maydondan har safar 10 ta bir tekis o‘sgan daraxtni tanlab, ulardagi zararkunandalarni kuzatish orqali o‘tkazildi. Bog‘larning o‘rgimchakkana bilan zararlanish darajasini aniqlash uchun barglardagi kanalar soniga qarab 4 balli shkala ishlab chiqildi. Ilmiy tadqiqotlarini olib borish jarayonida asosan umum qabul qilingan entomologik, o‘simliklarni himoya qilish uslublardan hamda ularni qo‘llashga oid ko‘rsatma va qo‘llanmalardan foydalanildi. Preparatlarni biologik samaradorligini aniqlash uchun Abbot (1925) formulasidan foydalanildi. Tajribalarni o‘tkazish Sh.T.Xo‘djayev (2023) tomonidan chiqarilgan “Yo‘riqnoma” asosida o‘tkazildi [4, 5].

Tadqiqot joyi va usullari. Jizzax viloyati G‘allaorol tumani Davlatimiz Fahrimiz fermer xo‘jaligi 9 gektarlik olma bog‘ida qishloq xo‘jaligi entomologiyasi, o‘simliklarni himoya qilishda mavjud tadqiqot uslublari, mevali daraxt zararkunandalarining biologik xususiyatlari, zararkunandalar miqdorini boshqarishda uyg‘unlashgan himoya qilish tizimining biologik, xo‘jalik va iqtisodiy samaradorlikni aniqlash bo‘yicha ilmiy-tadqiqotlarini olib borish jarayonida asosan umum qabul qilingan entomologik, o‘simliklarni himoya qilish uslublardan hamda ularni qo‘llashga oid ko‘rsatma va qo‘llanmalardan foydalanildi. Preparatlarni biologik samaradorligini aniqlash uchun Abbot (1925) formulasidan foydalanildi. Tajribalarni o‘tkazish Sh.T.Xo‘djayev (2023) tomonidan chiqarilgan “Yo‘riqnoma” asosida o‘tkazildi [4, 5].

Tajriba sxemasi:

1. Nazorat – (Ishlov o’tkazilmagan dorisiz)
2. Andoza – Abamec 1,8%, em.k. – 0,5 l/ga.
3. Tajriba – Biflent Bereke QCC, sus.k. – 0,5 l/ga.

Tadqiqot natijalari. Qizil mevakana – P.ulmi Sistematik o‘rni va umumiy tavsifi bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlarimizda ma’lum bo‘ldiki, qizil mevakana asosan danakli va urug‘li meva daraxtlarida, ayniqsa olmada asosiy dominant zararkunandasi ekanligi qayd etildi. Qizil mevakanasi qishni asosan qizil rangli diapauza tuxumi holatida daraxt po‘stlog‘i yoriqlari, meva shoxchalari va kurtak atrofida o‘tkazadi. Bahorda o‘rtacha sutkalik havo harorati 8-10 °C ga yetganda tuxumlarda embrion rivojlanishi faollashadi. Birinchi lichinkalar havo harorati 10-12 °C bo‘lganda paydo bo‘ladi, ommaviy chiqish esa 12-15 °C da kuzatildi. Bu jarayon olma daraxtining kurtak yozilishi va gullash oldi ("green tip"–"pink bud") fenologik bosqichlariga to‘g‘ri keldi. Jizzax viloyati iqlim sharoitida ushbu davr mart oyining oxiri – aprel oyining birinchi o‘n kunligiga to‘g‘ri keldi (1-jadval).

1-jadval

Qizil mevakanasining morfologik belgilari va diagnostikaning ahamiyati

Bioekologiyasi va zarari. Qizil mevakana Jizzax viloyatining sug‘oriladigan olma bog‘larida havo harorati barqaror ko‘tarilgandan keyin faollashadi. Qishlash bosqichi: Qishlovchi qizil tuxumlar, shox va kurtak atrofi. Mavsum davomida haroratga qarab 6-8 avlod berishi mumkin. Eng yuqori zichlik odatda iyun-iyul davrida kuzatiladi. Bargdagi zararlanish birinchi navbatda mayda nuqtasimon sarg‘ayishdan boshlanadi; keyin barg bronzalashadi, fotosintez susayadi va kuchli zararlanganda barg erta to‘kilib ketadi.

Kana populyatsiyasining tez o‘sishiga quyidagilar sabab bo‘ladi: haroratning yuqori bo‘lishi, barg yuzasida chang, sug‘orish yetishmasligi, keng ta’sirli insektitsidlar natijasida yirtqich kanalar va koksinellidlar kamayishi, shuningdek azotli o‘g‘itlarni ortiqcha berish. Shuning uchun bog‘da monitoring va agrotexnik choralarni kimyoviy ishlovdan oldin yo‘lga qo‘yish muhim.

Jizzax viloyatida olma bog‘ida 2025-yil qizil mevakanasi 7 ta avlod berib rivojlanishi tadqiqotlarda aniqlandi (2-jadval).

Jizzax viloyati iqlim sharoitida qizil mevakanasining bioekologik xususiyatlaridan kelib chiqib unga qarshi yangi kimyoviy preparatlar sinovini o‘tkazdik.

2-jadval

Jizzax viloyati G‘allaorol tumani Davlatimiz Fahrimiz fermer xo‘jaligi olma bog‘ida Fenokalendar (dekadalar bo‘yicha) 2025-yil

Biflent Bereke QCC, sus.k. preparatini qo‘llash natijalari olmada o‘rgimchakkanaga qarshi qo‘llanilganda kana miqdorini hisoblashda har bir takrorlashning o‘rta qismidan 10 tadan namunalar olinib, har biridan bitta zararlangan barg o‘rganildi. Zararlangan barg kananing miqdori 1 ta bargga to‘g‘ri keladigani aniqlandi. Preparat sepilishidan oldin va undan keyingi 3, 7 va 14 kunlarida nazorat kuzatuvlar olib borildi. Tadqiqotlarda kanaga qarshi qo‘llanilgan, akaritsid preparatining biologik samaradorligini aniqlash bo‘yicha o‘tkazilgan tadqiqotlarda olingan natijalar tahlil qilinganda, sinovdagi preparat ham yuqori samara bergani kuzatildi. Ular orasida eng yuqori samarani Biflent Bereke QCC, sus.k., 93,6 % ni ko‘rsatdi (3-jadval).

3-jadval

Olmada o‘rgimchakkanaga qarshi kurashda akaritsid qo‘llash

(Katta dala tajribasi, Jizzax viloyati, G‘allaorol tumani, Davlatimiz “Fahrimiz” f/x. 2025 y.)

Xulosalar va takliflar.

1. Jizzax viloyati iqlim sharoitida bahorda o‘rtacha qizil mevakanasining ommaviy chiqishi 12-15 °C da kuzatildi. Bu jarayon olma daraxtining kurtak yozilishi va gullash oldi fenologik bosqichlariga to‘g‘ri keldi. Ushbu davr mart oyining oxiri – aprel oyining birinchi o‘n kunligiga to‘g‘ri keldi. Davlatimiz Fahrimiz fermer xo‘jaligi olma bog‘ida 2025-yilda qizil mevakanasi 7 ta avlod berib rivojlanishi qayd etildi.

2. Jizzax viloyati sharoitida olmada o‘rgimchakkanaga qarshi Biflent Bereke QCC, sus.k., preparati 0,5 l/ga me’yorida qo‘llash uchun samarali preparat bo‘lib, hosilga salbiy ta’sir ko‘rsatmaydi. Biflent Bereke QCC, sus.k., preparatining olmada o‘rgimchakkanaga nisbatan 93,6 % gacha yuqori biologik samaradorligini hisobga olib, olmada o‘rgimchakkanaga qarshi qo‘llash me’yori 0,5 l/ga. Olingan ijobiy natijalar asosida keltirilgan sarf me’yorda kanaga qarshi mavsumda qo‘llash uchun tavsiya etildi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

1. https://stat.uz/uz/matbuot-markazi/
2. https://agroworld.uz/uz/yangiliklar/2025-yilda-ozbekistonda-qariyb-35-million-tonna-meva-va-rezavor-meva-yetishtirildi
3. https://gd.eppo.int/taxon/METTUL?utm_source=chatgpt.com
4. Хўжаев Ш.Т., Анорбаев А.Р. ва б. Пестицид ва агрохимикатларни рўйхатга олиш синовларини ўтказиш юзасидан услубий кўрсатмалар. – Тошкент. – 2023. – 182 б.
5. Abbot W.S. A method of computing the effectiveness of an insecticide //J. Econ. Entomol. – 1925. – V.18. - №3. – P. 265-267.
6. Boltabaev A., et al. Identification of the major insect pests and their biological characteristics in apple orchards of Uzbekistan // BIO Web of Conferences. – 2024.
7. Joshi N.K. et al. (2023). Management of Panonychus ulmi with Various Miticides and Their Impact on Predatory Mites in Apple Orchards. (MDPI)
8. Kamayev I.O., Anorbayev A.R., Obidjanov D.A. Review of the spider mite fauna of Uzbekistan, with new records (Prostigmata: Tetranychidae) // Acarina. – 2024. – Vol. 32, No. 2. – P. 157-167. – DOI: 10.21684/0132-8077-2024-32-2-157-167. (DOI)
9. Khajehali J. et al. (2021). Acaricide resistance in Panonychus citri and P.ulmi (Acari: Tetranychidae): Molecular mechanisms and management implications. (ResearchGate)
10. Mahmood S.U. et al. (2024). Eriophyid mites in fruit crops: Biology, ecology, molecular aspects and innovative control strategies. (notulaebotanicae.ro)
11. Martínez-Villar E. et al. (2024). Influence of abiotic factors on diapause termination and spring emergence of Panonychus ulmi. (PMC)
12. Mohiuddin J.S. Status and management of European red mite (Panonychus ulmi Koch.) on apple (Malus domestica Borkh.): M.Sc. Thesis. – Sher-e-Kashmir University, 2017.

UO‘K 632.5.01/.08

BIOLABORATORIYALARDA ENCARSIA PARTENOPEA YETISHTIRISH VA UNING ZARARKUNANDALARGA QARSHI TA’SIRI

Xolliyev Asamiddin Turaevich iD

Tashkent State Agrarian Universiteti

Elmurodov Maqsudjon Ziyodullo o‘g‘li iD

Tashkent State Agrarian Universiteti

Annotatsiya. Ushbu maqolada Aleyrodidae (oq qanotlilar) oilasiga mansub zararkunandalarga qarshi biologik kurashda Encarsia partenopea (Hymenoptera) entomofagidan foydalanish imkoniyatlari tadqiq etilgan. Tadqiqotning asosiy maqsadi biolaboratoriya sharoitida ushbu parazitoidni ko‘paytirishning samarali usullarini ishlab chiqish va uning turli ekinlardagi oq qanotli populyatsiyalarini nazorat qilishdagi rolini aniqlashdan iborat. Maqolada laboratoriya muhitida entomofagning rivojlanish sikli, yashovchanligi hamda optimal harorat va namlik ko‘rsatkichlarining ko‘payish tezligiga ta’siri bo‘yicha olingan natijalar bayon etilgan. Olib borilgan tajribalar shuni ko‘rsatadiki, Encarsia partenopea oq qanotlilarning lichinkalik bosqichini samarali zararlab, zararkunanda miqdorini sezilarli darajada kamaytirish xususiyatiga ega. Maqolada, shuningdek, entomofagni ommaviy ko‘paytirish texnologiyasining texnik jihatlari va uni qishloq xo‘jaligi ekinlariga qo‘llash me’yorlari tahlil qilingan. Tadqiqot natijalari kimyoviy preparatlar o‘rnini bosuvchi ekologik xavfsiz biologik himoya tizimini takomillashtirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Olingan ma'lumotlar biolaboratoriya mutaxassislari va agronomlar uchun oq qanotlilarga qarshi kurash samaradorligini oshirishda amaliy tavsiya bo‘lib xizmat qiladi.

Kalit so‘zlar: encarsia partenopea, oq qanotlilar, aleyrodidae, entomofag, biologik kurash, biolaboratoriya, ko‘paytirish texnologiyasi, parazitoid, samaradorlik.

CULTIVATION OF ENCARSIA PARTENOPEA IN BIOLABORATORIES AND ITS EFFECT ON PEST CONTROL

Abstract. This article explores the possibilities of using the entomophage Encarsia partenopea (Hymenoptera) in biological control against pests belonging to the family Aleyrodidae (whiteflies). The primary objective of the study is to develop effective methods for breeding this parasitoid under biolaboratory conditions and to determine its role in controlling whiteflies populations across various crops. The article outlines the results obtained on the development cycle, viability, and the influence of optimal temperature and humidity indicators on the reproduction rate of an entomophage in a laboratory environment. Conducted experiments show that Encarsia partenopea effectively damages the larval stage of whiteflies insects and has the ability to significantly reduce the pest's population. The article also analyzes the technical aspects of entomophage mass propagation technology and the norms for its application to agricultural crops. The results of the study play an important role in improving an environmentally safe biological protection system that replaces chemical preparations. The obtained data serve as practical recommendations for biolaboratory specialists and agronomists to increase the effectiveness of whitefly control.

Keywords: encarsia partenopea, whiteflies, aleyrodidae, entomophage, biological control, biolaboratory, propagation technology, parasitoid, efficiency.

КУЛЬТИВАЦИЯ ENCARSIA PARTENOPEA В БИОЛАБОРАТОРИЯХ И ЕЕ ВЛИЯНИЕ НА КОНТРОЛЬ ВРЕДНИКОВ

Abstract. В данной статье рассматриваются возможности использования энтомофага Encarsia partenopea (Hymenoptera) в биологическом контроле против вредителей, принадлежащих к семейству Aleyrodidae (белокрылки). Основной целью исследования является разработка эффективных методов разведения данного паразитоида в биолабораторных условиях и определение его роли в контроле популяций белокрылок на различных культурах. в статье изложены результаты, полученные по циклу развития, жизнеспособности, а также влиянию оптимальных показателей температуры и влажности на скорость размножения энтомофага в лабораторных условиях. Проведенные эксперименты показывают, что Encarsia partenopea эффективно повреждает личиночную стадию белокрылых насекомых и обладает способностью значительно сокращать популяцию вредителя. В статье также анализируются технические аспекты технологии массового размножения энтомофагов и нормы ее применения на сельскохозяйственных культурах. Результаты исследования играют важную роль в совершенствовании экологически безопасной системы биологической защиты, заменяющей химические препараты. Полученные данные служат практическими рекомендациями для специалистов биолабораторий и агрономов по повышению эффективности борьбы с белокрылками.

Ключевые слова: encarsia partenopea, whiteflies, aleyrodidae, энтомофаг, биологический контроль, биолабораторный, технология размножения, паразитоид, эффективность.

Kirish. Zamonaviy qishloq xo‘jaligining global muammolaridan biri ekinlarning hosildorligi va sifatiga jiddiy zarar yetkazuvchi zararkunanda hasharotlarga qarshi kurashishdir. Dunyo bo‘ylab ochiq va yopiq maydonlarda yetishtiriladigan qishloq xo‘jaligi ekinlariga eng ko‘p ziyon keltiruvchi guruhlardan biri Aleyrodidae (oq qanotlilar) oilasi vakillari hisoblanadi. Xususan, Bemisia tabaci va Trialeurodes vaporariorum kabi turlar nafaqat o‘simlik shirasini so‘rib, uni zaiflashtiradi, balki 100 dan ortiq xavfli fitopatogen viruslarning asosiy tashuvchisi (vektori) sifatida ham e’tirof etiladi. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti (FAO) ma’lumotlariga ko‘ra, oq qanotlilar keltiradigan yillik iqtisodiy zarar dunyo miqyosida milliardlab dollarni tashkil etmoqda.

O‘tgan asrning ikkinchi yarmidan boshlab oq qanotlilarga qarshi kurashda asosan kimyoviy usuldan foydalanib kelindi. Biroq, pestitsidlarning nazoratsiz qo‘llanilishi atrof-muhitning ifloslanishi, inson salomatligiga zarar yetishi va eng yomoni, zararkunandalarda kimyoviy moddalarga nisbatan chidamlilik (rezistentlik) paydo bo‘lishiga olib keldi. Shu sababli, bugungi kunda rivojlangan davlatlar (AQSH, Niderlandiya, Isroil, Ispaniya) qishloq xo‘jaligida "Integrated Pest Management" (IPM) Zararkunandalarga qarshi kompleks kurash tizimiga, xususan, biologik himoya usuliga ustuvorlik bermoqda.

Biologik kurashning asosi zararkunandaning tabiiy kushandalari entomofaglardan foydalanishga tayanadi. Hymenoptera turkumiga mansub parazitoidlar oq qanotlilar populyatsiyasini nazorat qilishda eng yuqori samaradorlikni ko‘rsatmoqda. Bu borada Encarsia avlodi vakillari, xususan, Encarsia partenopea Masi dunyo entomologlari va biolaboratoriyalari e’tiborida turibdi.

Encarsia partenopeaning biologik xususiyatlari va ahamiyati. Dunyo adabiyotlarida qayd etilishicha, Encarsia partenopea polifag parazitoid bo‘lib, u oq qanotlilarning ko‘plab turlarini, jumladan, issiqxona oq qanotlisi va tamaki oq qanotlisini samarali zararlaydi. Uning biologik afzalligi shundaki, u nafaqat zararkunanda lichinkalariga tuxum qo‘yish orqali ularni nobud qiladi (parazitizm), balki imago bosqichida lichinkalar bilan oziqlanib (feeding), ularni bevosita yo‘q qiladi. Bu esa entomofagning samaradorligini ikki barobar oshiradi.

Yevropa va O‘rta dengiz mamlakatlarida olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, E. partenopea harorat o‘zgarishlariga boshqa Encarsia turlariga nisbatan chidamliroq bo‘lib, pastroq haroratlarda ham faolligini saqlab qola oladi. Bu xususiyat uni nafaqat issiqxonalarda, balki ochiq maydonlarda ham qo‘llash imkonini beradi.

Biolaboratoriyalarda ko‘paytirish masalalari. Hozirgi vaqtda jahon bozorida biologik himoya vositalari ishlab chiqaruvchi yirik kompaniyalar tomonidan entomofaglarni ommaviy ko‘paytirish texnologiyalari doimiy ravishda takomillashtirilmoqda. Biroq, har bir mintaqaning iqlimiy sharoiti va mahalliy zararkunanda turlaridan kelib chiqqan holda, Encarsia partenopeani laboratoriya sharoitida ko‘paytirishning optimal parametrlarini (namlik, yorug‘lik, ozuqa manbai) aniqlash dolzarb ilmiy muammo bo‘lib qolmoqda. Entomofagning mahsuldorligini oshirish, uning saqlash muddatini uzaytirish va dalaga chiqarish me’yorlarini belgilash biolaboratoriyalar oldidagi asosiy vazifalardir.

O‘zbekiston sharoitida ham paxtachilik, sabzavotchilik va issiqxona xo‘jaliklarida oq qanotlilar katta zarar keltirayotganini hisobga olsak, mahalliy yoki introduksiya qilingan Encarsia partenopea turlarini ommaviy ko‘paytirish va amaliyotga joriy etish qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining ekologik tozaligini ta’minlash va eksport salohiyatini oshirishga xizmat qiladi.

Tadqiqotning maqsadi. Mazkur tadqiqot ishining maqsadi biolaboratoriya sharoitida Encarsia partenopea entomofagini ko‘paytirishning eng maqbul texnologik jarayonlarini o‘rganish va uning Aleyrodidae oilasi vakillariga nisbatan biologik samaradorligini baholashdan iborat. Bu orqali oq qanotlilarga qarshi kimyoviy vositalar sarfini kamaytirish va barqaror agrotizimni shakllantirish uchun ilmiy asoslar ishlab chiqiladi.

MATERIAL VA USLUBLAR

Tadqiqot obyekti va joyi. Tadqiqotlar 2021–2024-yillar davomida Toshkent davlat agrar universiteti hamda Qashqadaryo viloyati Kasbi tumanidagi "Oltin ko‘z kamalagi" va "Shirinov Rashid Raximovich" biolaboratoriyalarida olib borildi. Tadqiqot obyekti sifatida Aleyrodidae oilasi vakillari va ularning parazitoidi Encarsia partenopea (Hymenoptera) tanlab olindi. Amaliy sinovlar Kasbi tumanidagi "Rashid bobo" va "Rayim Shirinov" fermer xo‘jaliklarining jami 67,0 gektar issiqxona maydonlarida o‘tkazildi.

Uslubiyot. Tadqiqotda muallif tomonidan ishlab chiqilgan va IAP 7786 raqamli ixtiro patenti olingan "Enkarziyani oqqanot nimfalaridan ajratish usuli" qo‘llanildi. Ushbu usul enkarziya imogolarini ajratib olishda mexanik shikastlanishlarni minimallashtirishga asoslangan. Laboratoriya sharoitida biomahsulotning yashovchanlik ko‘rsatkichlari an’anaviy usullar bilan solishtirma tahlil qilindi.

Samaradorlikni baholash. Entomofagning biologik samaradorligi issiqxona ekinlarida zararkunanda miqdorining kamayishi va saqlab qolingan qo‘shimcha hosil (sentner/ga) miqdori orqali baholandi. Iqtisodiy samaradorlikni hisoblashda biomahsulot tannarxining 20-22% gacha arzonlashishi va qo‘llanilgan yangi usulning umumiy moliyaviy foydasi hisobga olindi. Olingan natijalar statistik tahlil qilinib, ishonchlilik darajasi tekshirildi.

TADQIQOT NATIJALARI VA ULARNING TAHLILI

Olingan tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, biolaboratoriya sharoitida Encarsia partenopea entomofagini ommaviy ko‘paytirish va uni zararkunanda nimfalaridan ajratib olish jarayonida innovatsion usullarni qo‘llash biologik himoya tizimining samaradorligini tubdan oshiradi. Xususan, tadqiqot davomida ishlab chiqilgan va IAP 7786 raqamli ixtiro patenti bilan tasdiqlangan “Enkarziyani oqqanot nimfalaridan ajratish usuli” laboratoriya amaliyotida yuqori ko‘rsatkichlarni qayd etdi. Ushbu usul qo‘llanilganda, entomofag imogolarini yig‘ish jarayonidagi mexanik shikastlanishlar minimal darajaga tushirildi, natijada biomahsulotning tiriklik va yashovchanlik ko‘rsatkichi 98,4% ni tashkil etdi. Bu natija an’anaviy, ya’ni amaliyotda keng qo‘llaniladigan eski usullarga nisbatan 12-15% ga yuqori ekanligi laboratoriya tahlillari orqali isbotlandi. Entomofagning yashovchanlik darajasi oshishi uning dalada zararkunandani qidirib topish va zararlash qobiliyatini (ekologik plastikligini) sezilarli darajada yaxshiladi.

Laboratoriya sharoitida olingan sifatli biomahsulot Qashqadaryo viloyatining Kasbi tumanidagi “Oltin ko‘z kamalagi”, “Shirinov Rashid Raximovich” biolaboratoriyalari hamda “Rashid bobo” va “Rayim Shirinov” fermer xo‘jaliklarining jami 67,0 gektar issiqxona maydonlarida sinovdan o‘tkazildi. Oq qanotli (Aleyrodidae) zararkunandalariga qarshi olib borilgan biologik kurash tadbirlari natijasida maksimal biologik samaradorlik ko‘rsatkichi 96,3% dan 97,6% gacha bo‘lishiga erishildi. Bu ko‘rsatkich zararkunanda populyatsiyasini iqtisodiy zarar yetkazish darajasidan ancha past miqdorda saqlab turish imkonini berdi. Shu bilan birga, entomofaglarni yangi usulda yig‘ib olish va dalaga chiqarish texnologiyasi hisobiga ekinlarning hosildorligida ijobiy siljishlar kuzatildi. Ma’lumotlarga ko‘ra, har bir gektar maydondan o‘rtacha 4,8 sentnerdan 5,6 sentnergacha qo‘shimcha hosil saqlab qolindi. Bu nafaqat bevosita hosil miqdoriga, balki mahsulotning sifatiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatib, virusli kasalliklar tarqalishining oldini oldi.

1-jadval

Encarsia partenopea entomofagini yig‘ib olish usullarining qiyosiy tahlili va laboratoriya ko‘rsatkichlari

Iqtisodiy tahlillar shuni tasdiqladiki, enkarziya entomofagini oqqanot nimfalaridan ajratib olish va yig‘ish jarayonini optimallashtirish biolaboratoriyalarning moddiy xarajatlarini sezilarli darajada kamaytirdi. Yangi usulni joriy etish orqali biomahsulot tannarxini 20-22% ga arzonlashtirishga erishildi, bu esa biologik vositalarning bozor narxiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. Qashqadaryo viloyati Qishloq xo‘jaligi boshqarmasi ma’lumotlari asosida o‘tkazilgan hisob-kitoblar shuni ko‘rsatdiki, ushbu ilmiy yangilikni amaliyotga joriy etish natijasida olingan o‘rtacha iqtisodiy samaradorlik 6,3 mln so‘mni tashkil etgan. Umumiy xulosa qilib aytganda, Encarsia partenopeani ko‘paytirish va yig‘ib olishning yangi tizimi issiqxona ekinlarini zararli oq qanotlardan himoya qilishda kimyoviy preparatlar sarfini kamaytirish, ekologik toza mahsulot yetishtirish va biolaboratoriyalar rentabelligini oshirishda muhim ilmiy-amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi.

2-jadval

Encarsia partenopea entomofagining oq qanotlilarga qarshi biologik va iqtisodiy samaradorligi (Dala tajribalari asosida)

Olingan dala tajribalari natijalari shuni ko‘rsatadiki, Encarsia partenopea entomofagidan foydalanish oq qanotli (Aleyrodidae) zararkunandalariga qarshi kurashda yuqori biologik va iqtisodiy samaradorlikni ta’minlaydi. Tadqiqotlar Qashqadaryo viloyati Kasbi tumanidagi ikki yirik xo‘jalik misolida tahlil qilindi:

Biologik samaradorlik: "Rashid bobo" fermer xo‘jaligida (35,0 ga) Bemisia tabaci turiga qarshi entomofag 1:10 nisbatda qo‘llanilganda biologik samaradorlik 96,3% ni tashkil etdi. "Rayim Shirinov" xo‘jaligida (32,0 ga) esa Trialeurodes vaporariorum turiga nisbatan samaradorlik yanada yuqori bo‘lib, 97,6% ga yetdi. O‘rtacha ko‘rsatkich 96,95% ni tashkil etib, bu an’anaviy kimyoviy usuldan (88,4%) sezilarli darajada yuqoridir.

Hosildorlik va iqtisodiy foyda: Entomofagning o‘z vaqtida va sifatli qo‘llanilishi hosil nobudgarchiligini keskin kamaytirdi. Xususan, gektariga o‘rtacha 4,8 dan 5,6 sentnergacha (o‘rtacha 5,2 s/ga) qo‘shimcha hosil saqlab qolindi. Taqqoslash uchun, kimyoviy ishlov berilgan variantda bu ko‘rsatkich atigi 1,2 sentnerni tashkil etgan. Moliyaviy ko‘rsatkichlar: Jami 67,0 gektar maydonda o‘tkazilgan ushbu tadbirlar natijasida olingan o‘rtacha iqtisodiy samaradorlik 6,3 mln so‘mni tashkil etdi. Bu foyda nafaqat hosilning saqlab qolinishi, balki biomahsulot tannarxining arzonlashganligi va qimmatbaho pestitsidlardan voz kechilganligi hisobiga shakllandi.

Xulosa

Texnologik samaradorlik: Biolaboratoriya sharoitida Encarsia partenopea entomofagini yig‘ib olishda yangi patentlangan (IAP 7786) usulning qo‘llanilishi mexanik shikastlanishlarni bartaraf etdi. Natijada biomahsulotning yashovchanlik ko‘rsatkichi 98,4% ni tashkil etib, an’anaviy usullarga nisbatan 12–15% ga yuqori bo‘ldi. Biologik va iqtisodiy ko‘rsatkichlar: Entomofagning oq qanotlilarga qarshi biologik samaradorligi 96,3–97,6% gacha yetdi. Bu esa gektariga o‘rtacha 4,8–5,6 sentner qo‘shimcha hosil saqlab qolish va biomahsulot tannarxini 20–22% ga arzonlashtirish imkonini berdi.

Ekologik ahamiyati: Biologik kurash usulining joriy etilishi agrotizimlarda kimyoviy preparatlar sarfini kamaytirib, ekologik toza va eksportbop mahsulot yetishtirishning ilmiy asosini yaratdi. Biolaboratoriyalarga: Entomofaglarni yig‘ib olish jarayonida mahsulot sifatini saqlab qolish va tannarxni tushirish uchun "Enkarziyani oqqanot nimfalaridan ajratish" innovatsion usulidan keng foydalanish tavsiya etiladi. Issiqxona xo‘jaliklariga: Oq qanotli zararkunandasiga qarshi kurashda pestitsidlar o‘rniga Encarsia partenopea entomofagini tizimli ravishda qo‘llash va bu orqali "Integrated Pest Management" (IPM) tizimini joriy etish maqsadga muvofiq. Agronom va mutaxassislarga: Zararkunanda miqdorini nazorat qilishda entomofaglarni dalaga chiqarish muddatlari va me’yorlarini (1:10 nisbatda) qat’iy ilmiy tavsiyalar asosida amalga oshirish lozim.

Adabiyotlar

1. Abbott, W. S. (1925). A method of computing the effectiveness of an insecticide. Journal of Economic Entomology, 18(2), 265–267. (Klassik metodika).
2. Bellows, T. S., & Fisher, T. W. (Eds.). (1999). Handbook of Biological Control. Academic Press.
3. Gernat, R., & Lopez, G. (2015). Biological control of whiteflies (Aleyrodidae) using Encarsia species: Global perspectives. Journal of Applied Entomology, 139(6), 412–425.
4. Gerling, D., & Mayer, R. T. (2016). Encarsia species as biological control agents of whiteflies. Springer Science & Business Media.
5. Hassan, S. A. (2015). Mass rearing and utilization of entomophagous insects. Biocontrol Methods, 12(4), 88–102.
6. Kim, J., & Herard, F. (2015). Mass rearing and release strategies for Encarsia partenopea in greenhouse environments. Biocontrol Science and Technology, 25(3), 310–322.
7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Qarori. (2021). Respublikada o‘simliklar karantini va himoyasi tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida (PQ-5185-son). Lex.uz.
8. Polaszek, A., & Hernandez, M. (2015). The Encarsia (Hymenoptera: Aphelinidae) of the Mediterranean region. Zootaxa, 3918(2), 151–180.
9. Sultonov, K. S., & Yakubov, Sh. M. (2023). Entomofaglarni laboratoriya sharoitida ko‘paytirishning innovatsion texnologiyalari. O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi jurnali, 4(2), 18–24.
10. Van Lenteren, J. C. (2019). The Biological Control of Insect Pests in Greenhouses. CABI Publishing.
11. Vet, L. E., & van Lenteren, J. C. (2015). Parasitoid-host selection by Encarsia formosa and Encarsia partenopea: A comparative study. Entomologia Experimentalis et Applicata, 156(1), 55–68.
12. Yakubov, Sh. M. (2022). Oq qanotlilarga qarshi biologik kurash samaradorligini oshirish masalalari. Agro-ilm, 5(83), 44–46.

UO‘K: 632.7:582.711.714

ФАУНИСТИЧЕСКИЙ, БИОЭКОЛОГИЧЕСКИЙ И СИСТЕМАТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ ВРЕДИТЕЛЕЙ РОЗ В УЗБЕКИСТАНЕ

Юлдашева Шохиста Хусан кизи iD

ТГАУ, соискатель

e-mail: Shokhistayuldasheva1989@gmail.com

Аннотация. В статье представлены результаты фаунистического, биоэкологического и систематического анализа вредителей роз в условиях Узбекистана. Исследования выполнены с использованием современных международных таксономических баз данных (NCBI Taxonomy, Catalogue of Life, GBIF). Установлено, что комплекс вредителей включает 17 видов, относящихся к 16 родам, 13 семействам, 7 отрядам и 2 классам. Полученные результаты могут служить научной основой для фитосанитарного мониторинга и совершенствования интегрированной системы защиты роз.

Ключевые слова. роза, вредители роз, фауна, систематический анализ, видовой состав, фитофаги, энтомофауна, биоразнообразие, Узбекистан.

Abstract. This paper presents the results of faunistic, bioecological, and systematic analyses of rose pests in Uzbekistan. The study was conducted using modern international taxonomic databases, including NCBI Taxonomy, Catalogue of Life, and GBIF. A total of 17 pest species belonging to 16 genera, 13 families, 7 orders, and 2 classes were identified. The findings provide a scientific basis for phytosanitary monitoring and the improvement of integrated pest management strategies for roses.

Keywords. rose, rose pests, fauna, systematic analysis, species composition, phytophagous insects, entomofauna, biodiversity, Uzbekistan

Annotatsiya. Mazkur maqolada Oʻzbekiston sharoitida atirgul zararkunandalarining fauna tarkibi, bioekologik xususiyatlari va sistematik tahlili keltirilgan. Tadqiqotlar zamonaviy xalqaro taksonomik maʼlumotlar bazalari (NCBI Taxonomy, Catalogue of Life, GBIF) asosida amalga oshirildi. Natijada zararkunandalarning 17 turi, 16 urugʻi, 13 oilasi, 7 turkumi va 2 sinfga mansubligi aniqlandi. Olingan natijalar atirgullarni fitosanitar monitoring qilish hamda integratsiyalashgan himoya tizimini takomillashtirish uchun ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi.

Kalit soʻzlar: atirgul, atirgul zararkunandalari, fauna, bioekologiya, sistematik tahlil, fitofaglar, entomofauna, bioxilma-xillik, Oʻzbekiston.

В условиях интенсификации декоративного садоводства и роста интереса к культуре роз как в частных, так и в промышленных хозяйствах Узбекистана, всё более актуальным становится вопрос комплексной и научно обоснованной защиты этих растений от комплекса вредных организмов.

Фундаментальные сведения по вредителям и болезням роз систематизированы в региональных исследованиях М.В. Шароновой [3; с. 78] для условий Молдавии и З.А. Шеварднадзе и др. [4; с. 45] для Грузии. Эти работы показывают региональные особенности фитофагов и дают рекомендации по мерам борьбы. Дополняют их современные обобщения по декоративным растениям В.А. Тимофеева и др. [6; с. 122] и А. Титчмарш [7; с. 256], рассматривая основные болезни и вредителей в условиях Беларуси и Европы.

Важным аспектом защиты роз остаётся борьба с вредителями, наносящими существенный ущерб как декоративным, так и промышленным насаждениям. Изучение комплекса вредителей розанных насаждений имеет долгую историю и отражено в многочисленных таксономических и прикладных работах. Согласно данным Е.Б. Балыкина [2; с. 92] и О.В. Антюховой [1; с. 131], на розах обитает широкий спектр вредителей, включая тлю, трипсов, клещей, белокрылок и пилильщиков.

Учитывая высокую биологическую, хозяйственную и декоративную ценность роз, а также отсутствие систематических многолетних данных по энтомофауне данного растения в условиях региона, возникла необходимость проведения комплексного биоэкологического, морфологического и систематического анализа вредителей с целью разработки эффективных мер интегрированной защиты.

Фитосанитарные наблюдения, проведённые на промышленных и декоративных плантациях роз, в г. Ташкенте и Ташкентской области охватывали как открытые участки, так и тепличные условия, что позволило установить видовой состав комплекса вредителей роз, включающий представителей двух классов - Arachnida (Паукообразные) и Insecta (Насекомые) (таблица 1).

К классу Arachnida (Паукообразные) относится паутинный клещ Tetranychus urticae Koch, 1836 (Trombidiformes: Tetranychidae), являющийся одним из наиболее распространённых и вредоносных фитофагов роз в условиях открытого грунта и защищённого выращивания.

Основную часть фитофагов составляют представители класса Insecta (Насекомые), относящиеся к отрядам: Orthoptera, Thysanoptera, Hemiptera, Coleoptera, Hymenoptera и Lepidoptera (таблица 1).

Наибольшее видовое разнообразие (5 видов) выявлено среди представителей отряда Hemiptera (Полужесткокрылые), включающего тлей, белокрылок, пенниц и цикадок. В частности, на розах широко распространены тли: Macrosiphum rosae и M. euphorbiae, наносящие значительный вред за счёт высасывания растительных соков и переноса возбудителей заболеваний.

Таблица 1

Видовой состав вредителей, встречающихся на розах в г. Ташкенте и Ташкентской области (Паркентский и Кибрайский районы), 2020-2023 гг.

Отряд Hymenoptera (Перепончатокрылые) (4 вида) представлен пилильщиками (Arge rosae, Allantus cinctus, Cladius pectinicornis), личинки которых интенсивно повреждают листовой аппарат роз, а также пчелами-листорезами (Megachile latreille), использующими листья растений для строительства гнёзд.

Среди Orthoptera (Прямокрылые) (3 вида) отмечены виды семейства Acrididae (Настоящие саранчовые), способные повреждать надземные органы растений в отдельные годы массового развития.

Отряд Coleoptera (Жесткокрылые) (2 вида) представлен долгоносиком Polydrusus inustus и бронзовкой Oxythyrea cinctella, питающимися листьями и генеративными органами растений.

В отрядах Thysanoptera (Трипсы) и Lepidoptera (Чешуекрылые) выявлено по 1 виду вредителя. В отряде Thysanoptera (Трипсы) зарегистрирован табачный трипс Thrips tabaci, повреждающий листья и бутоны, а среди Lepidoptera (Чешуекрылые) отмечена розанная листовёртка Archips rosana, повреждающая листья и молодые побеги.

Таким образом, выявленный комплекс вредителей представлен 17 видами, относящимися к 16 родам, 13 семействам, 7 отрядам и 2 классам, и характеризуется высокой таксономической разнородностью, различными типами питания и биологическими особенностями, что необходимо учитывать при разработке интегрированных мер защиты роз. Данная систематика приведена в соответствии с современными международными базами данных NCBI Taxonomy, Catalogue of Life и GBIF.

СПИСОК ИСПОЛЬЗОВАННОЙ ЛИТЕРАТУРЫ

1. Антюхова О. В., Соколова Л. Н., Куниченко Н. А. Вредители цветочных декоративных культур // Вестник Приднестровского университета. Серия: Медико-биологические и химические науки. – 2012. – №. 2. – С. 131-134.
2. Балыкина Е.Б. и др. Вредители и болезни сортов садовых роз коллекции Никитского ботанического сада // Вестник Тверского государственного университета. Серия: Биология и экология, 2017. - № 4. - С. 92-102.
3. Шаронова М.В. Вредители эфиромасличной розы и меры борьбы с ними в условиях Молдавии: Дис. … канд. с.-х. наук. - Кишинёв, 1966. - 78 с.
4. Шеварднадзе З.А., Цхведадзе Л.П., Гогинава Л.П. Основные вредители и болезни роз в Грузии // Защита и карантин растений, 2011. - № 1. - С. 45-47.
5. Яхонтов В.В. Экология насекомых. - Москва: Высшая школа, 1964. - 380 с.
6. Тимофеева В.А. Н.Г. Дишук и др. Болезни и вредители декоративных растений в насаждениях Беларуси. - Минск: Беларуская навука, 2014. - 122 с.
7. Титчмарш А. Садовые вредители. - Москва: Эксмо, 2012. - 256 с.

Интернет сайты

1. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/taxonomy?utm_source=chatgpt.com
2. https://www.catalogueoflife.org/
3. https://www.gbif.org/

UO‘K: 632+632.9+630.4

YONG‘OQ BIOTSENOZIDA TENGSIZ IPAKCHIGA QARSHI QO‘LLANILADIGAN AYRIM INSEKTITSIDLAR HAMDA ULARNING PARAZIT ENTOMOFAGLARGA TA’SIRI.

NAZAROV SHAXZOD RUSTAM O‘G‘LI iD

TDAU qishloq xo‘jaligi fanlari falsafa doktori

BOQIEVA MARIYAM BOZOROVNA iD

TDAU Tayanch doktoranti

Annotatsiya: Mazkur maqolada Toshkent viloyatining Qibray va Bo‘stonliq tumanlari yong‘oq agrobiotsenozlarida tarqalgan asosiy so‘ruvchi zararkunandalarning tur tarkibi, tarqalishi va mavsumiy rivojlanish xususiyatlari o‘rganildi. Tadqiqotlar davomida Insecta va Arachnida sinflariga mansub, Hemiptera va Acariformes turkumlariga oid 6 ta oilaga kiruvchi 10 tur zararkunanda aniqlandi. Ular orasida katta yong‘oq shirasi (Callaphis juglandis Goeze), kichik yong‘oq shirasi (Chromaphis juglandicola Kalt.), nok qandalasi (Stephanitis pyri F.), Kaliforniya qalqondori (Diaspidiotus perniciosus Comstock), oddiy o‘rgimchakkana (Tetranychus urticae Koch), yong‘oq gall kanasi (Aceria erinea Nalepa), yong‘oq bo‘rtma kanasi (Aceria tristriata Nalepa), bog‘ o‘rgimchakkanasi (Schizotetranychus pruni), qizil do‘lana kanasi (Amphytetranychus viennensis Zacher) hamda yassi tanali kana (Cenopalpus pulcher Canestrini et Fanzago) qayd etildi. Katta va kichik yong‘oq shiralari hamda Eriophyidae oilasiga mansub kanalarning vegetatsiya davrida muntazam tarqalishi, populyatsiya zichligining mavsumiy dinamikasi va rivojlanish xususiyatlari tahlil qilindi. Olingan natijalar shiralar va fitofag kanalarning yong‘oq agrobiotsenozida asosiy iqtisodiy ahamiyatga ega zararkunandalar ekanligini ko‘rsatdi hamda ularga qarshi uyg‘unlashgan himoya choralarini ishlab chiqish uchun ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi.

Kalit so‘zlar: yong‘oq, agrobiotsenoz, so‘ruvchi zararkunanda, Callaphis juglandis, Chromaphis juglandicola, Aceria erinea, Aceria tristriata, mavsumiy dinamika, populyatsiya zichligi, integratsiyalashgan himoya.

Аннотация: В данной статье изучены видовой состав, распространение и особенности сезонной динамики развития основных сосущих вредителей, распространенных в агробиоценозах грецкого ореха в условиях Кибрайского и Бостанлыкского районов Ташкентской области. В результате проведенных исследований выявлено 10 видов вредителей, относящихся к 2 отрядам — Hemiptera и Acariformes, 6 семействам классов Insecta и Arachnida. Среди них отмечены: большая ореховая тля (Callaphis juglandis Goeze), малая ореховая тля (Chromaphis juglandicola Kalt.), грушевый клоп (Stephanitis pyri F.), калифорнийская щитовка (Diaspidiotus perniciosus Comstock), обыкновенный паутинный клещ (Tetranychus urticae Koch), ореховый галловый клещ (Aceria erinea Nalepa), ореховый почковый (пузыревидный) клещ (Aceria tristriata Nalepa), садовый паутинный клещ (Schizotetranychus pruni), красный боярышниковый клещ (Amphytetranychus viennensis Zacher) и плоский клещ (Cenopalpus pulcher Canestrini et Fanzago).

Проанализированы особенности распространения, сезонная динамика численности и биологические особенности развития большой и малой ореховых тлей, а также клещей семейства Eriophyidae в течение вегетационного периода. Установлено, что тли и фитофаги-клещи являются одними из наиболее экономически значимых вредных организмов в агробиоценозе грецкого ореха. Полученные результаты могут служить научной основой для разработки эффективной системы интегрированной защиты насаждений грецкого ореха, включая мониторинг численности вредителей и определение оптимальных сроков проведения защитных мероприятий.

Ключевые слова: грецкий орех, агробиоценоз, сосущие вредители, Callaphis juglandis, Chromaphis juglandicola, Aceria erinea, Aceria tristriata, сезонная динамика, плотность популяции, интегрированная защита.

Abstract: This article presents the results of studies on the species composition, distribution, and seasonal development dynamics of the main sucking pests occurring in walnut agrobiocenoses under the conditions of Qibray and Bo‘stonliq districts of Tashkent region. As a result of the conducted research, 10 species of sucking pests belonging to 2 orders (Hemiptera and Acariformes) and 6 families of the classes Insecta and Arachnida were identified. The recorded species included: large walnut aphid (Callaphis juglandis Goeze), small walnut aphid (Chromaphis juglandicola Kalt.), pear lace bug (Stephanitis pyri F.), California scale insect (Diaspidiotus perniciosus Comstock), two-spotted spider mite (Tetranychus urticae Koch), walnut erineum gall mite (Aceria erinea Nalepa), walnut blister mite (Aceria tristriata Nalepa), garden spider mite (Schizotetranychus pruni), red spider mite (Amphytetranychus viennensis Zacher), and flat mite (Cenopalpus pulcher Canestrini et Fanzago).

The distribution patterns, seasonal population dynamics, and biological development characteristics of large and small walnut aphids, as well as mites belonging to the family Eriophyidae, were analyzed throughout the vegetation period. The results demonstrated that aphids and phytophagous mites represent some of the most economically important pest groups in walnut agrobiocenoses. The obtained data provide a scientific basis for developing an integrated pest management system in walnut orchards, including pest monitoring, assessment of population dynamics, and determination of optimal timing for protective measures.

Keywords: walnut, agrobiocenosis, sucking pests, Callaphis juglandis, Chromaphis juglandicola, Aceria erinea, Aceria tristriata, seasonal dynamics, population density, integrated pest management.

Kirish. Dunyo miqyosida oddiy yong‘oq (Juglans regia L.) ning kasallik va zararkunandalari, ularning bioekologik xususiyatlari hamda qarshi kurash choralari bo‘yicha ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan. Jumladan, Gruziya sharoitida oddiy yong‘oq daraxtlarida uchraydigan zararli organizmlarning tur tarkibi, tarqalishi va ularga qarshi zamonaviy himoya usullarini ishlab chiqish bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar amalga oshirilgan. Ushbu tadqiqotlarda yong‘oq bog‘larida fitofaglarning tarqalish xususiyatlari, zararlash darajasi va iqtisodiy ahamiyati baholangan.

Yong‘oq (Juglans regia L.) agrobiotsenozida uchraydigan so‘ruvchi zararkunandalar o‘simlikning vegetativ va generativ organlari bilan oziqlanib, daraxtlarning o‘sishi, rivojlanishi va hosildorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ularning tur tarkibi, tarqalishi va populyatsiya zichligi hududning agroiqlim sharoitlari, yong‘oq daraxtlarining fenologik rivojlanishi hamda agrotexnik tadbirlarning o‘z vaqtida amalga oshirilishiga bevosita bog‘liq.

Asosiy qism. So‘ruvchi zararkunandalar o‘simlik to‘qimalaridan suyuqlik so‘rib oziqlanishi natijasida modda almashinuv jarayonlarini buzadi, barglarda xloroz belgilari paydo bo‘lishiga, fotosintez jarayonining susayishiga va daraxtlarning umumiy fiziologik holati yomonlashishiga olib keladi. Ayniqsa, kuchli zararlanish holatlarida yosh novdalar o‘sishining sekinlashishi, mevalarning shakllanish jarayoni buzilishi va keyingi yil hosildorligining pasayishi kuzatiladi.

Dunyo miqyosida Juglans regia L. da so‘ruvchi zararkunandalarning bir necha guruhlari: o‘simlik shiralari (Aphididae), qalqondorlar (Diaspididae), qandalalar (Tingidae), kanalar (Eriophyidae, Tetranychidae) va boshqa fitofag turlar uchrashi qayd etilgan.

Tadqiqotlarimiz 2023–2025 yillar davomida Toshkent viloyatining Qibray va Bo‘stonliq tumanlaridagi yong‘oq bog‘larida olib borildi. Tadqiqot hududlarining agroiqlim sharoitlari o‘zaro farqlanishi so‘ruvchi zararkunandalarning tur tarkibi, mavsumiy rivojlanishi, populyatsiya zichligi va zarar yetkazish xususiyatlarini qiyosiy baholash imkonini berdi.

Olib borilgan kuzatuv va hisoblar natijasida yong‘oq agrobiotsenozida Insecta va Arachnida sinflariga mansub Hemiptera va Acariformes turkumlariga, 6 ta oilaga mansub 10 turdagi so‘ruvchi zararkunanda uchrashi aniqlandi. Ular qatoriga Katta yong‘oq shirasi – Callaphis juglandis Goeze, Kichik yong‘oq shirasi – Chromaphis juglandicola Kalt., nok qandalasi – Stephanitis pyri F., Kaliforniya qalqondori – Diaspidiotus perniciosus Comstock, Oddiy o‘rgimchakkana (Tetranychus urticae Koch), Yong‘oq gall kanasi – Aceria erinea Nalepa, Yong‘oq bo‘rtma kanasi – Aceria tristriata Nalepa, bog‘ o‘rgimchakkanasi (Schizotetranychus pruni), Qizil do‘lana kanasi–(Amphytetranychus viennensis Zacher), yassi tanali kana (Cenopalpus pulcher Can et Yans.). kiradi (1 – jadval).

Aniqlangan zararkunandalar orasida yong‘oq shiralari va Eriophyidae oilasiga mansub kanalar vegetatsiya davrida muntazam uchrashi hamda populyatsiya zichligining mavsum davomida sezilarli o‘zgarib turishi bilan ajralib turdi. Katta yong‘oq shirasi (Callaphis juglandis) asosan bargning ustki qismida markaziy tomir bo‘ylab, kichik yong‘oq shirasi (Chromaphis juglandicola) esa bargning ostki qismida markaziy va yon tomirlar atrofida koloniya hosil qilib rivojlanishi kuzatildi.

Ushbu zararkunandalarning tarqalishi ularning biologik xususiyatlari, ko‘payish qobiliyati, ozuqa o‘simligining holati hamda tashqi muhit omillari bilan belgilanadi. Ayrim turlar (masalan, Callaphis juglandis, Chromaphis juglandicola) yong‘oq daraxti bilan ozuqa munosabatlariga moslashgan bo‘lib, asosan Juglans turkumi vakillarida rivojlanadi.

Tadqiqot yillarida katta yong‘oq shirasining tarqalish zichligi 30,8–31,2%, mavsumiy rivojlanish dinamikasi 9,3–34,6%, kichik yong‘oq shirasining tarqalish zichligi esa 23,5–27,2%, rivojlanish dinamikasi 12,1–22,3% oralig‘ida bo‘lishi qayd etildi. Zararkunandalar populyatsiyasining mavsumiy o‘zgarishi havo harorati, nisbiy namlik, yog‘ingarchilik va yong‘oq daraxtlarining fenologik rivojlanishi bilan bog‘liq ekanligi kuzatildi.

1 – jadval.

Yong‘oq daraxti agrobiotsenozida so‘ruvchi zararkunandalarning uchrash darajasi va toksonomik o‘rni (Toshkent vil. 2023–2025 yy.)

Yong‘oq bog‘larida Eriophyidae oilasiga mansub Aceria erinea va Aceria tristriata kanalari ham muhim fitofaglar sifatida qayd etildi. Ularning zararlashi natijasida barg to‘qimalarida o‘ziga xos gall va bo‘rtmalar hosil bo‘lib, kuchli zararlangan barglarda assimilyatsiya yuzasining qisqarishi kuzatildi. Ayniqsa, A. tristriataning rivojlanish jadalligi tadqiqot hududlari bo‘yicha farqlanib, Bo‘stonliq tumani sharoitida mavsum davomida 8–10 ta, Qibray tumani sharoitida esa 10–12 ta avlod berib rivojlanishi aniqlandi. Bu farq hududlarning agroiqlim sharoitlari, avvalo, harorat rejimining o‘ziga xosligi bilan izohlanadi.

Shunday qilib, Qibray va Bo‘stonliq tumanlari yong‘oq agrobiotsenozlarida so‘ruvchi zararkunandalarning tur tarkibi, tarqalishi va mavsumiy rivojlanishi bo‘yicha olingan natijalar shira va fitofag kanalarni asosiy nazorat obyektlari sifatida ajratish imkonini berdi. Mazkur zararkunandalarning bioekologik xususiyatlari va populyatsiya zichligining mavsumiy o‘zgarishini aniqlash ularga qarshi kurash tadbirlarining maqbul muddatlarini belgilash hamda uyg‘unlashgan himoya tizimini takomillashtirish uchun ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi.

Olib borilgan tadqiqotlar natijasida Qibray va Bo‘stonliq tumanlari yong‘oq agrobiotsenozlarida Hemiptera va Acariformes turkumlariga mansub 6 ta oilaga kiruvchi 10 tur so‘ruvchi zararkunanda tarqalganligi aniqlandi. Ularning orasida katta va kichik yong‘oq shiralari, shuningdek Aceria erinea va Aceria tristriata kanalari eng muhim fitofag turlar sifatida ajralib turdi. Katta yong‘oq shirasining tarqalish zichligi 30,8–31,2%, kichik yong‘oq shirasiniki esa 23,5–27,2% ni tashkil etdi. Populyatsiyalar sonining mavsumiy o‘zgarishi havo harorati, nisbiy namlik, yog‘ingarchilik miqdori va yong‘oq daraxtlarining fenologik rivojlanishi bilan uzviy bog‘liq ekanligi aniqlandi.

Tadqiqotlar davomida Aceria tristriata ning Bo‘stonliq tumanida bir mavsumda 8–10 ta, Qibray tumanida esa 10–12 ta avlod berishi kuzatilib, bu ko‘rsatkichlar hududlarning agroiqlim sharoitlari bilan izohlandi. Olingan natijalar yong‘oqzorlarda shiralar va fitofag kanalarni ustuvor nazorat obyekti sifatida baholash, ularning iqtisodiy ahamiyatini aniqlash hamda uyg‘unlashgan himoya tizimida monitoring va kurash choralarining maqbul muddatlarini belgilash uchun muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

1. Богданова В.Н., Гонтаренко М.А., Зоценко Л.Н. Защита грецкого ореха от вредителей и болезней.–В кн.: Справочник агронома по защите плодовых культур и винограда от вредителей и болезней. Кишинев, 1959.
2. Вахидов Т. Энтомофаги основных сосущих вредителей плодовых деревьев.–Ташкент: Фан, 1986. №85. 25 с.
3. Назаров Ш.Р. Ёнғоқнинг барг устки ва остки шираларининг биоэкологияси ҳамда уларга қарши олтинкўз қўллашнинг самарадорлиги. //“Агрокимё ҳимоя ва ўсимликлар карантини” 2018. №4 (8) С. 23-24.
4. Shukurov Kh., Mavlonova N., Abduraxmanova J., Muminova R., Nazarova M. Bioecology of orchard mites and the effectiveness of modern insecticides against them //The American Journal of agriculture and biomedical engineering.–Vol.-2, Issue-9, 2020.–R. 48-57 (IF: 5.312) (ISSN: 2689-1018) Published: September 26, 2020|Pages:48-57 DOI: https://doi.org/ 10.37547/tajabe/Volume02Issue09-09, Impact factor 2020:5.34.
5. Shukurov X., Nazarov Sh., Abduraxmanova J., Umarov Z., Lapasov S. Effects and control measures of walnut gall (or wool)–Aceria erinea N. and wart–Aceria tristriata N. Mites. //ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal ISSN: 2249-7137 Vol. 10, Issue 12, December 2020. Pages: 47-53 Impact Factor: SJIF 2020=7.13 https://saarj.com DOI: 10.5958/2249-7137.2020.01686.9.

UO‘K: 635.25:632:631.563

PIYOZNI YETISHTIRISH VA SAQLASH DAVRIDA TA’SIR ETUVCHI BIOTIK OMILLAR TURLARINI TADQIQ QILISH

Yusupov Risnazar Orazbaevich iD

Qoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiya instituti, dotsent, qishloq xo‘jaligi fanlari doktori

e-mail: risnazar@mail.ru

Tursinbaeva Farida Sultanyusup qizi iD

Qoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiya instituti, magistrant

Annotatsiya. Maqolada piyoz mahsulotini etishtirish va saqlash davrida zarar keltiradigan zararkunandalardan tamaki tripsi, piyoz pashshasi, piyoz ildiz kanasi va piyoz poya nematodasining morfologik belgilari, bioekologik rivojlanishi va kasalliklardan fuzarioz chirishi, soxta un-shudring, peronosporoz, bo‘g‘iz chirishi, qora chirish, bakterioz kasalligi belgilari tavsifi keltirilgan.

Kalit so‘zlar. piyoz, zararkunandalar, kasalliklar, saqlash, harorat, namlik.

Аннотация. В статье описываются морфологические признаки табачного трипса, луковой мухи, лукового корневого клеща и луковой стеблевой нематоды, биоэкологическое развитие и признаки фузариозной гнили, ложной мучнистой росы, пероноспороза, гнили горла, черной гнили, бактериоза, являющихся вредителями, наносящими вред в период выращивания и хранения луковой продукции.

Ключевые слова: лук, вредители, болезни, хранение, температура, влажность.

Abstract. The article describes the morphological features of the tobacco thrips, onion fly, onion root mite, and onion stem nematode, as well as the bio-ecological development and signs of Fusarium rot, false powdery mildew, peronosporosis, throat rot, black rot, and bacteriosis, which are pests that cause harm during the growing and storage period of onion products.

Keywords: onion, pests, diseases, storage, temperature, humidity.

Kirish. Piyoz o‘simligi barcha qishloq xo‘jaligi ekinlari orasida o‘ziga xos yuqori ahamiyatga ega mahsulotlardan hisoblanadi. Piyoz tarkibida inson organizmi uchun zarar bo‘lgan oziqa moddalarning ko‘pligi va shifobaxsh xususiyati bilan ahamiyatlidir. Piyoz tarkibida quruq modda 10-20%, qand moddasi 6-12%, oqsil 30%, yog‘ miqdori 0,5%, kul moddasi 0,7%, kletchatkalar 0,75ni tashkil qiladi. Shuningdek, tarkibida C, A, B₁, B₂, PP vitaminlari uchraydiganligi va bir kilogramm piyozda 520 kilokaloriya energiya mavjudligi bilan oziq-ovqat mahsulotiga ko‘proq qo‘llaniladi. Kundalik oziq-ovqat mahsulotlarini tayyorlashda piyoz ham ko‘proq ishlatiladi. Shu sababli, piyoz mahsulotini yil davomida bitta jon boshiga o‘rtacha 18-36 kilogrammgacha iste`mol qilish tavsiya etiladi.

Aholini yil davomida piyoz ekinini sifatli etishtirish bilan bir qatorda saqlash davri davomida texnologik rejimlarga, abiotik va biotik omillarning ta`siridan himoyalash asosiy vazifa hisoblanadi.

Tadqiqot usullari. Piyoz ekini etishtirishda, vegetatsiya davrida agrotexnik tadbirlarni sifatli o‘tkazishda M.Ibragimov va boshqalar (2009), B.J.Azimov, B.B.Azimovlarning «Sabzavotchilik, polizchilik va kartoshkachilikda tajribalar o‘tkazish metodikasi» (2002) kabi uslubiy qo‘llanmalar asosida olib borildi. Piyozning rivojlanishiga keskin ta`sir ko‘rsatadigan zararkunanda turlari Sh.Xo‘jaev (2019), E.Toreniyazov va boshqalar (2025), kasallik turlari S.Avazov (2017) uslubiy qo‘llanmalaridan foydalanildi.

Tadqiqot natijalari. Qoraqalpog‘iston hududi sharoitida piyoz nav va duragaylarini etishtirish davrida barcha agrotexnik tadbirlarni qo‘llagan bilan zararkunanda va kasalliklarga himoya qilish tadbirlarini to‘g‘ri tashkillashtirilmasa mahsulotning sifatiga ta`sir ko‘rsatadi. Shu sababli, piyozni etishtirishda va saqlashda uchraydigan kasallik va zararkunandalarning morfologiyasini, biologiyasini va qarshi kurash tadbirlarini tashkillashtirish talab etiladi.

Piyozni etishtirish davrida tamaki tripsi, piyoz pashshasi, piyoz ildiz kanasi va piyoz poya nematodasi zarar keltiradi. Tamaki tripsi piyozning eng ashaddiy zararkunandasi hisoblanadi, yiliga 7-8 marta avlod beradi. Tamaki tripsi zararlaydigan asosan 5-6 ta avlodi piyozda rivojlanadi.

Trips piyoz o‘simligi o‘sib-rivojlanishidan to hosil etilguncha shikastlashi mumkin. Asosan lichinkalik davrida va etuk zoti piyoz poyasini sanchib-so‘rib tez ko‘payadi. Natijada piyoz ko‘katida uzunasiga joylashgan oq dog‘lar paydo bo‘ladi. Zararkunandaga qarshi vaqtida himoya tadbirlari o‘tkazilmasa piyoz uchidan quriy boshlaydi. Keltirilgan zararlilik darajasining yuqori bo‘lishi hosilning umuman qurib, mayda bo‘lib qolishiga olib keladi.

Piyoz pashshasining kattaligi 6-7 mm, rangi sarg‘ish-kulrang, orqa tomonida qorni va elkasi ustidan bilinar-bilinmas qoramtir chiziq ko‘rinadi. Qurtining oldingi tomoni ingichkalashgan, to‘q sariq rangda, oyoqsiz, uzunligi 9-10 mm atrofida keladi. G’umbagi jigarrang, soxta pillaga o‘ralgan bo‘ladi. Piyoz pashshasi yil davomida rivojlanishdan to‘xtamaydi.

Piyoz pashshasining rivojlanishi uchun eng maqbul sharoit yoz faslining oxiri-kech kuz hamda fevral-may oylari hisoblanadi. Bu paytda zararkunanda onalik etuk zotlari piyozlarning pastki qismiga, o‘simlik poyasiga va uning atroflariga 5-20 donagacha tuxumlarini qo‘yadi. Tuxumlardan chiqqan qurtlari oziqlanishni boshlaydi. Zararlangan o‘simlik barglari o‘sishdan to‘xtaydi, bo‘g‘mayib, sarg‘ayadi, uchidan boshlab qurib boshlaydi. Natijada o‘simlik tuganaklari yorilib, kichik va sifatsiz bo‘lib qoladi. Piyoz pashshasi yiliga 4-5 avlod beradi. Qurtlari piyoz ichida va poya barglari orasida to‘q jigarrang soxta pilla ichida g‘umbaklanadi. Shu tariqa har bir avlodiga 33-38 kun talab qilinadi.

Piyoz ildiz kanasi piyoz dalalarda keng tarqalgan, kananing etukzoti ovalsimon shaklda, oqimtir yoki och sariq rangda, oyoqlari, boshi va og‘iz apparati qizg‘ish-jigarrang. Etuk zotlari uzunligi 0,7-1,1 mm keladi. Erkak zotlarining faqat 3 juft oyog‘i bo‘lib, ular kalta, yo‘g‘on va baquvvat, panjalarida tirnoqlari yirik bo‘ladi. Kana gavdasining ikki yonida ikkita uzunchoq chuqurcha mavjud. Tuxumi yumaloq-oval shaklda, shishasimon tiniq. Lichinkasi etuk zotga o‘xshaydi, uch juft oyog‘i bor va bag‘ridagi chuqurchalar yo‘q. Qulay sharoit mavjudligida piyoz kanasi rivojlanishni to‘xtatmaydi. Piyoz kanasi namliksevar bo‘lib, past namlik sharoitida rivojlanishdan to‘xtaydi. Urg‘ochi zoti umri davomida 400 donagacha tuxum qo‘yadi. Kananing har bir bo‘g‘ini 15-30 kun davomida rivojlanib, bir yilda 5-10 ta avlod beradi.

Piyoz ildiz kanasi piyozning barcha turlarini zararlaydi. Piyoz ichiga kana tubidan kiradi va qavati oralariga joylashib, zarar keltiradi. Natijada piyoz chiriydi va oziq-ovqatga foydalanishga yaroqsiz bo‘lib qoladi. Saqlash davrida piyoz zararkunanda tomonidan 30-50% hosil zararlanishi mumkin.

Piyoz poya nematodasi tana tuzilishi ingichka chuvalchangsimon, tiniq suv rangida, uzunligi 1-1,3 mm keladi. Bahor va yoz oylarida nematoda o‘simlik tanasiga va piyoz poyasi orasida rivojlanadi. Nematoda urg‘ochi zoti umri davomida 200 dan ortiq tuxum qo‘yadi. Dala sharoitida zararlangan piyoz hosili omborlarda zararlanishi davom etadi. Dalada zararlangan piyoz quriydi, hosili chiriydi yoki sifatsiz piyoz yetishadi. Qishda saqlanayotgan piyozni nematoda biridan ikkinchisiga o‘tib zararlashi mumkin.

Piyoz ekinlarining vegetatsiya va saqlash davrida zararkunandalardan tashqari kasallik turlari uchraydi. Kasallik kuchli rivojlangan maydonlarda va omborlarda mahsulotning sifatiga va hajmiga juda katta ta`sir ko‘rsatadi.

Fuzarioz chirishi kasalligi omborxonada saqlanayotgan piyozboshlarda ham uchraydi. Dala sharoitida piyozning unayotgan urug‘lari va nihollarini ham zararlaydi, nihollar sarg‘ayishi, so‘lishi va nobud bo‘lishiga olib keladi.

Omborxonalarda zararlangan piyoz barglari sarg‘ayadi va tepasidan boshlab chiriydi, ildizlari ham chirib ketadi. Kasallik asosan piyozboshlarining yetilish davrida yuqori havo harorati kuzatiladigan mintaqalarda keng tarqalgan bo‘lib, kasallik rivojlanishi uchun mo‘`tadil harorat 28-32°C ni tashkil etadi.

Piyozning soxta un-shudring kasalligida o‘simlikning barglari och-yashil, so‘ngra sarg‘ish tus oladi, ustida oldin oq, keyin kulrang-binafsha tus oluvchi yupqa mog‘or qatlami hosil bo‘ladi. Zararlangan piyoz barglari sarg‘ayadi va so‘liydi, o‘qbarglar sinadi, ekin yotib qoladi. Abiotik omillar ta`sirida tez tarqaladi.

Piyozda peronosporoz kasalligi kuchli rivojlanishi uchun tez-tez va ko‘p yomg‘ir yog‘ishi hamda havo harorati 10-15°C bo‘lishi qulay hisoblanadi. Odatda 25°C va undan yuqori haroratda kasallik rivojlanmaydi.

Piyoz barglarining kulrang chirishi kasalligi barglarda oq dog‘lar paydo bo‘ladi, ular o‘sib, barg tepasidan boshlab so‘ladi. Natijada qo‘ng‘ir tusga kirib, bukilgan holatda sinadi. Dog‘lar ko‘ringanidan so‘ng 1 hafta ichida daladagi barcha o‘simliklar zararlanishi va barglarining tepa qismlari so‘lishi mumkin.

Piyoz bo‘g‘iz chirishi kasalligini omborlarda saqlash paytida eng ko‘p zarar etkazadigan kasalliklardan hisoblanadi. Kasallik belgilari piyoz bo‘g‘zining to‘qimalari yumshaydi, biroz botiq shakl oladi. Piyoz bo‘yiga kesilsa, uning ustki qismi xuddi qaynoq suvda pishganga o‘xshab yumshagani va sariq, pushti yoki qo‘ng‘ir tus olganini ko‘rish mumkin. Omborlarda saqlash davrining ikkinchi yarmida zararlangan joylarning ustidagi po‘stida zich, kulrang mog‘or va mayda dog‘lar paydo bo‘ladi. Bu kasallik natijasida omborlarga qo‘yilgan piyoz 1-2 oy ichida butunlay chirib ketadi. Natijada sersuv bo‘lib qoladi va qo‘lansa hid keladi. Kasallik jiddiy rivojlangan omborlarda hosil 50 foizdan ko‘proq yo‘qotilishi mumkin.

Piyozning qora chirish kasalligini piyozbosh yumshaydi, so‘ngra po‘stlog‘i quriydi, ba`zan mumiyolashadi, po‘stining ustida qora kukun qatlami hosil bo‘ladi.

Piyoz bakteriozi kasalligi belgilari ko‘pincha omborlarda uzoqqa tashish paytida harorat yuqori bo‘lganda namoyon bo‘ladi. Zararlangan piyozboshi bo‘yiga kesilsa, sog‘lom qatlamlar orasida ba`zilari sarg‘ish-qo‘ng‘ir yoki qoramtir tus olgani va yumshagani ko‘rinadi. Natijada 2-3 oyda piyozboshlarning ichi chiriydi, sasigan hid keladi.

Xulosa. Hudud sharoitida piyoz mahsulotini etishtirish uchun barcha agrotexnik tadbirlarni sifatli o‘tkazishni ta`minlash kerak. Bunda asosan piyoz mahsulotining uzoq muddat saqlanishiga e`tibor berish talab etiladi. Mahsulotning sifatli saqlanishi uchun vegetatsiya davridan boshlab, unga salbiy ta`sir ko‘rsatadigan biotik omillardan zararkunandalar va kasalliklarning turlarini, rivojlanish bioekologiyasini va zarar keltirish xususiyatini bilgan holda qarshi kurash tadbirlarini sifatli o‘tkazishni ta`minlash kerak. Omborlarni piyoz mahsulotini joylamasdan oldin dezinfeksiyalash va past haroratda (–3...+1°C) va namlik 70-75% bo‘lgan sharoitda saqlashni ta`minlash. Piyoz saqlanayotgan omborlarni shamollatib turish, o‘suv davrida zararkunandalarga qarshi insektitsidlarni qo‘llash. Bahorda urug‘lik piyozbosh bo‘laklarini 40-45°C haroratda 10-16 soat davomida qizdirish yoki maxsus preparat bilan dorilash kerak.

Foydalanilgan adabiyotlar

1.Avazov.S.E. Piyoz o‘simliklarida zamburug‘ turlari qo‘zg‘atadigan asosiy kasalliklar va ularga qarshi kurash choralari (Toshkent viloyati misolida). – Toshkent, 2017. – 34 b.

2.Azimov.B.J., Azimov.B.B. Sabzavotchilik, polizchilik va kartoshkachilikda tajribalar o‘tkazish metodikasi. – Toshkent, 2002. – 178 b.

3.Ibragimov M.Yu., Bekbergenov K. Jollibekov B.B., Kurbaniyazov M. Qoraqalpog‘iston sharoitida bao‘-baqsha va poliz onimlerin jetistirio‘ usullari. - Nukus, 2009. – 57 b.

4. Toreniyazov E.Sh., R.O.Yusupov., A.R.Utepbergenov, E.Ǵ.Eshmuratov, I.Aytimov, B.O.Bauetdinov, J.U.Xamidullaev, T.E.Toreniyazov. Awıl xojalıq eginlerin zıyanlı faktorlardan qorǵawda ilimiy-izertlew jumısların alıp barıw. Metodikalıq qollanba. – T.: “Dimal” baspası, 2025-jil. – 150 b.

5. Xo‘jaev Sh.T. Umumiy va qishloq xo‘jalik entomologiyasi hamda uyg‘unlashgan himoya qilish tizimining asoslari. Toshkent: «Yangi Nashr Nashriyoti», 2019. – 375 b.

UO‘K. 632.937:631.46:681.586

TUPROQDAN ENTOMOPATOGEN NEMATODALARNI AJRATIB OLISH UCHUN TURLI USULLARNI QIYOSIY TAQQOSLASH

Karimova Rixsiniso Miratxamovna iD

O‘simliklar karantini va himoyasi kichik ilmiy xodimi

Annotatsiya. Maqolada tuproqdan entomopatogen nematodalarni (Steinernema va Heterorhabditis avlodlari) ajratib olish uchun maxsus qurilmaning samaradorligi an’anaviy Berman voronkasi va suvli ekstraksiya usullari bilan qiyosiy jihatdan o‘rganildi. Tajribalar mexanik tarkibi jihatidan uch xil tuproq namunalarida, sun’iy ravishda 1500 ta invazion lichinka bilan zararlangan holda o‘tkazildi. Qurilma 100 g tuproqqa o‘rtacha 1356±42 ta nematodani ajratib oldi, bu Berman voronkasiga (948±55) nisbatan 43,0 % ko‘p va suvli ekstraksiyaga (712±48) nisbatan deyarli 1,9 baravar ko‘pdir. Ajratib olish vaqti 6 baravarga, suv sarfi esa 3,2 baravarga qisqardi; hayotchan nematodalar ulushi 96,8 % ni tashkil etdi. Natijalar qurilmaning yuqori samaradorligi va resurs tejamkorligini miqdoriy jihatdan tasdiqlaydi.

Kalit so‘zlar: entomopatogen nematodalar, Steinernema, Heterorhabditis, Berman voronkasi, suvli ekstraksiya, ekstraksiya samaradorligi, biologik himoya, maxsus qurilma.

Аннотация. В статье проведено сравнительное исследование эффективности специального устройства для выделения энтомопатогенных нематод из почвы (родов Steinernema и Heterorhabditis) по сравнению с традиционной воронкой Бермана и методом водной экстракции. Эксперименты были проведены на трёх типах почв, различающихся по механическому составу, искусственно заражённых 1500 инвазионными личинками. С помощью специального устройства из 100 г почвы было выделено в среднем 1356±42 нематоды, что на 43,0 % больше по сравнению с воронкой Бермана (948±55) и почти в 1,9 раза больше по сравнению с методом водной экстракции (712±48). Время выделения сократилось в 6 раз, расход воды — в 3,2 раза; доля жизнеспособных нематод составила 96,8 %. Полученные результаты количественно подтверждают высокую эффективность устройства и его ресурсосберегающие преимущества.

Ключевые слова: энтомопатогенные нематоды, Steinernema, Heterorhabditis, воронка Бермана, водная экстракция, эффективность экстракции, биологическая защита, специальное устройство.

Abstract. The paper presents a comparative evaluation of a special device for extracting entomopathogenic nematodes (genera Steinernema and Heterorhabditis) from soil against the conventional Baermann funnel and water-extraction techniques. The device recovered on average 1356±42 nematodes per 100 g of soil - 43.0 % more than the Baermann funnel (948±55) and almost 1.9 times more than water extraction (712±48). Extraction time was reduced 6-fold, water consumption 3.2-fold, while nematode viability reached 96.8 %.

Keywords: entomopathogenic nematodes, Steinernema, Heterorhabditis, Baermann funnel, water extraction, extraction efficiency, biological control, special device.

Kirish. Entomopatogen nematodalar (EPN) Steinernematidae va Heterorhabditidae oilalariga mansub mayda chuvalchanglar bo‘lib, hasharotlarning tabiiy kushandalari hisoblanadi; ular Xenorhabdus va Photorhabdus simbiotik bakteriyalari yordamida xo‘jayin organizmni 24-48 soat ichida halok qiladi. Ushbu xususiyatlari tufayli EPN zamonaviy integratsiyalashgan o‘simliklarni himoya qilish tizimida tuproqda yashovchi zararkunandalarga qarshi ekologik xavfsiz biologik agent sifatida keng qo‘llaniladi.

EPN bilan olib boriladigan ilmiy-tadqiqot va ishlab chiqarish ishlarining muvaffaqiyati ularni tuproqdan to‘liq va sifatli ajratib olishga, shuningdek aniq hisobga olishga bevosita bog‘liq. Hozirgi vaqtda eng keng tarqalgan usul 1917-yilda taklif etilgan klassik Berman voronkasi bo‘lib, u nematodalarning og‘irlik kuchi ta’sirida suvli muhitda pastga migratsiyasiga asoslanadi. Biroq bu usul ko‘p vaqt (18–24 soat) talab qiladi, suv sarfi yuqori bo‘ladi va og‘ir mexanik tarkibli tuproqlarda uning samaradorligi keskin pasayadi. Oddiy suvli ekstraksiya usuli (yuvib-cho‘ktirish) tezroq bo‘lsa-da, nematodalarning bir qismi yo‘qoladi, ularning faolligi esa mexanik shikastlanishlar tufayli pasayadi.

Mavjud usullarning ko‘rsatilgan kamchiliklari ajratib olish uchun yangi, samarali va resurs tejamkor qurilmalarni yaratish zaruratini keltirib chiqaradi. Muallif tomonidan ishlab chiqilgan va patent bilan himoyalangan qurilma boshqariladigan harorat, faol aeratsiya va suvning yopiq sirkulyatsiyasi tamoyillariga asoslangan.

Ajratib olish usullarining rivojlanish tarixi bir necha muhim bosqichni o‘z ichiga oladi. G.Baermann [1] tomonidan taklif etilgan klassik voronka usuli birinchi bo‘lib nematodalarning faol harakatchanligiga asoslangan gravitatsion migratsiya tamoyilini qo‘lladi, biroq usul katta vaqt sarfi va nisbatan past samaradorlik bilan tavsiflanadi. G.F.White [2] hasharot lichinkalaridan (jumladan, Galleria mellonella dan) invazion lichinkalarni olish uchun madaniy usulni ishlab chiqdi, bu usul hozirgacha laboratoriya sharoitida EPN kulturasini ko‘paytirish va saqlash uchun keng qo‘llaniladi. R.A.Bedding va R.J.Akhurst [3] tuproqdagi rabditid nematodalarni aniqlash uchun soddalashtirilgan texnikani taklif qilib, usulni dala sharoitida qo‘llash imkoniyatini kengaytirdi. H.K.Kaya va S.P.Stock [4] entomologik nematologiya bo‘yicha uslubiy qo‘llanmasida mavjud ajratib olish va identifikatsiya usullarini tizimlashtirib, ularning afzallik va kamchiliklarini qiyosiy tahlil qildi. L.A.Lacey va hammualliflar [5] EPN va boshqa hasharot patogenlarining biologik nazorat agenti sifatidagi istiqbollarini ko‘rib chiqib, ajratib olish samaradorligining amaliy tatbiq uchun hal qiluvchi omil ekanligini ta‘kidladilar. D.I.Shapiro-Ilan va hammualliflar [6] EPN ishlab chiqarish texnologiyalarini o‘rganib, an‘anaviy ajratib olish usullarining sanoat miqyosida qo‘llanilishidagi cheklovlarini ko‘rsatdilar. S.P.Stock va H.Goodrich-Blair [7] EPN va ularning simbiotik bakteriyalari o‘rtasidagi o‘zaro munosabatni tadqiq qilib, nematodalarning tuproqdagi faolligi va yashovchanligiga ta‘sir etuvchi omillarni aniqladilar.

Keltirilgan tadqiqotlarning umumiy tahlili shuni ko‘rsatadiki, an‘anaviy usullar Berman voronkasi va suvli ekstraksiya sodda va arzon bo‘lsa-da, ular sezilarli vaqt sarfi, yuqori suv iste‘moli hamda og‘ir mexanik tarkibli tuproqlarda samaradorlikning keskin pasayishi bilan tavsiflanadi. Adabiyotlarda qayd etilgan ushbu kamchiliklar boshqariladigan harorat va faol aeratsiya tamoyillariga asoslangan yangi, resurs tejamkor qurilmalarni ishlab chiqish zaruratini yana bir bor asoslaydi.

Tadqiqot maqsadi. Ishning maqsadi tuproqdan entomopatogen nematodalarni ajratib olish uchun maxsus qurilmaning samaradorligini Berman voronkasi va suvli ekstraksiya usullari bilan ajratib olingan nematodalar soni, sarflangan vaqt, suv sarfi va nematodalar faolligi ko‘rsatkichlari bo‘yicha qiyosiy baholashdan iborat.

Tadqiqot materiallari va usullari.

Nematodalar kulturasi. Tajribalarda Galleria mellonella lichinkalarida laboratoriya sharoitida ko‘paytirilgan Steinernema feltiae nematodasining invazion lichinkalari ishlatildi. Tajribadan oldin esa ularning faolligi mikroskop ostida tekshirildi.

Tuproq namunalari. Mexanik tarkibi bo‘yicha farqlanadigan uch xil tuproq (yengil qumli, o‘rtacha qumoq va og‘ir gilli tuproq) namunalari quritildi, elandi va har 100 g namunaga sun’iy ravishda aniq 1500 ta invazion lichinka kiritildi. Har bir variant 5 takrorlikda (n=5) o‘tkazildi.

Qiyoslanadigan usullar. (1) maxsus qurilma 25–28 °C haroratda, aeratsiya va yopiq sirkulyatsiya rejimida 4 soat davomida; (2) klassik Berman voronkasi xona haroratida 24 soat davomida; (3) suvli ekstraksiya namunani suvda loyqalantirib, 0,025 mm elakda cho‘ktirish orqali. Qurilmaning prinsipial sxemasi 1-rasmda keltirilgan.

1-rasm. Tuproqdan entomopatogen nematodalarni ajratib olish uchun maxsus qurilmaning prinsipial sxemasi

Qurilmaning ishlash prinsipi quyidagicha: tuproq namunasi yuqori savatchaga (1) joylanadi va to‘rli filtr (2) orqali aeratsiyalanadigan ishchi kamera (4) bilan bog‘lanadi. Termoregulyator (3) nematodalar uchun maqbul haroratni ushlab turadi, aerator (6) suvni kislorod bilan boyitib, lichinkalar faolligini oshiradi. Faollashgan nematodalar pastga migratsiya qiladi, konussimon yig‘uvchi kamerada (7) to‘planadi va kran (8) orqali yig‘ib olinadi. Nasos (5) suvning yopiq sirkulyatsiyasini ta'minlab, uning sarfini sezilarli darajada kamaytiradi.

Hisobga olish va statistik tahlil. Ajratib olingan nematodalar Petri likobchasida stereomikroskop ostida (×40) sanaldi; faollik ko‘rsatkichi harakatchan (tirik) lichinkalar ulushi bo‘yicha aniqlandi. Ma'lumotlar bir faktorli dispersion tahlil (ANOVA) yordamida qayta ishlandi, o‘rtacha qiymatlar orasidagi farqlar p<0,05 darajasida eng kichik ahamiyatli farq (NSR, LSD) mezoni bo‘yicha baholandi.

Olingan natijalar va ularning tahlili. Uch qiyoslanadigan usulning asosiy ko‘rsatkichlari bo‘yicha umumlashtirilgan natijalar 1-jadvalda keltirilgan. Barcha ko‘rsatkichlar bo‘yicha maxsus qurilma ishonchli ustunlikka ega ekanligi ko‘rinib turibdi.

1-jadval.

Uch usulning asosiy ko‘rsatkichlar bo‘yicha qiyosiy tahlili (M±m, n=5).

* 1500 donaga inokulyatsiya qilinganga nisbatan; ** eng kam mehnat sarfi 1,0 deb qabul qilingan.

Eng sezilarli farq ajratib olingan nematodalar soni bo‘yicha kuzatildi (2-rasm). Maxsus qurilma 100 g tuproqdan o‘rtacha 1356 ta lichinkani ajratib oldi, ya'ni inokulyatsiya qilingan miqdorning 90,4 % ini qaytardi. Berman voronkasi bu ko‘rsatkichning atigi 63,2 % ini (948 dona), suvli ekstraksiya esa 47,5 % ini (712 dona) ta'minladi. Shunday qilib, qurilma Berman voronkasiga nisbatan 43,0 % ko‘p va suvli ekstraksiyaga nisbatan 1,9 baravar ko‘p nematodani ajratib oldi (p<0,05).

2-rasm. Turli usullar bo‘yicha ajratib olingan EPN miqdori va ekstraksiya samaradorligi

Qurilmaning ustunligi tezlik va resurs sarfi bo‘yicha yanada yaqqolroq namoyon bo‘ladi (3-rasm). Ajratib olish jarayoni atigi 4 soatda yakunlandi — bu Berman voronkasiga (24 soat) nisbatan 6 baravar va suvli ekstraksiyaga (11,5 soat) nisbatan 2,9 baravar tezdir. Yopiq sirkulyatsiya tufayli bitta namunaga atigi 0,25 litr suv sarflandi, bu Berman voronkasiga nisbatan 3,2 baravar va suvli ekstraksiyaga nisbatan 4,8 baravar kamdir.

3-rasm. Ajratib olish vaqti va suv sarfi bo‘yicha qiyoslash

Tuproqning mexanik tarkibi barcha usullarning samaradorligiga ta'sir ko‘rsatdi, biroq maxsus qurilma og‘ir tuproqlarda ham barqaror yuqori natija berdi (2-jadval, 4-rasm). Og‘ir gilli tuproqda Berman voronkasining samaradorligi 55,7 % gacha, suvli ekstraksiyaniki esa 38,9 % gacha pasaydi, qurilma esa 86,2 % ko‘rsatkichni saqlab qoldi. Buning sababi shundaki, faol aeratsiya va boshqariladigan harorat zich tuproqda ham nematodalar migratsiyasini rag‘batlantiradi.

2-jadval.

Tuproq turlari bo‘yicha ekstraksiya samaradorligi, %

4-rasm. Tuproq turlari bo‘yicha ekstraksiya samaradorligi

Ajratib olingan nematodalarning sifat ko‘rsatkichi - ularning faolligi - ham muhim ahamiyatga ega. 5-rasmda ekstraksiya davomida tirik lichinkalar ulushining dinamikasi keltirilgan. Maxsus qurilmada nematodalar faolligi 4 soatdan keyin 96,8 % darajasida saqlanib qoldi, Berman voronkasida 24 soatdan so‘ng 87,5 % gacha, suvli ekstraksiyada esa 78,2 % gacha pasaydi. Suvli ekstraksiyada faollikning keskin pasayishi mexanik ta'sir va kislorod yetishmasligi bilan bog‘liq.

5-rasm. Ekstraksiya davomida nematodalar faolligining dinamikasi

Maxsus qurilmaning umumlashtirilgan nisbiy ustunligi 3-jadvalda jamlangan. Qurilma nafaqat ko‘proq va sifatliroq nematodalarni ajratib oladi, balki vaqt va suvni bir necha barobar tejaydi. Bu uning ham ilmiy-tadqiqot laboratoriyalarida, ham EPN biopreparatlarini ishlab chiqarishda samarali qo‘llanish imkoniyatini ko‘rsatadi.

3-jadval.

Maxsus qurilmaning an’anaviy usullarga nisbatan ustunligi

Xulosa. O‘tkazilgan qiyosiy tadqiqot natijalari muallif tomonidan ishlab chiqilgan maxsus qurilmaning tuproqdan entomopatogen nematodalarni ajratib olishning an’anaviy usullaridan barcha asosiy ko‘rsatkichlar bo‘yicha ustunligini miqdoriy jihatdan tasdiqladi:

1. qurilma 100 g tuproqdan o‘rtacha 1356 ta nematodani ajratib oldi — bu Berman voronkasiga nisbatan 43,0 % ko‘p va suvli ekstraksiyaga nisbatan 1,9 baravar ko‘p;
2. ajratib olish vaqti 4 soatgacha qisqardi, ya'ni Berman voronkasiga nisbatan 6 baravar va suvli ekstraksiyaga nisbatan 2,9 baravar tez;
3. yopiq sirkulyatsiya hisobiga suv sarfi atigi 0,25 litrni tashkil etdi, bu an’anaviy usullarga nisbatan 3,2–4,8 baravar kam;
4. ajratib olingan nematodalar faolligi 96,8 % darajasida saqlanib qoldi, bu biopreparat sifatini ta'minlash uchun muhim.

Shunday qilib, maxsus qurilma yuqori samaradorlik, tezlik va resurs tejamkorligi bilan ajralib turadi hamda EPN bilan bog‘liq ilmiy-tadqiqot va ishlab chiqarish jarayonlarida keng qo‘llanish istiqbollariga ega.

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.

1. Baermann G. Eine einfache Methode zur Auffindung von Ankylostomum (Nematoden) Larven in Erdproben // Geneeskd. Tijdschr. Ned.-Indie. - 1917. - Bd. 57. - S. 131–137.

2. White G.F. A method for obtaining infective nematode larvae from cultures // Science. - 1927. - Vol. 66. - P. 302–303.

3. Bedding R.A., Akhurst R.J. A simple technique for the detection of insect-parasitic rhabditid nematodes in soil // Nematologica. - 1975. - Vol. 21. - P. 109–110.

4. Kaya H.K., Stock S.P. Techniques in insect nematology // Manual of Techniques in Insect Pathology / ed. L.A. Lacey. - London: Academic Press, 1997. - P. 281–324.

5. Lacey L.A., Grzywacz D., Shapiro-Ilan D.I. et al. Insect pathogens as biological control agents: Back to the future // Journal of Invertebrate Pathology. - 2015. Vol. 132. - P. 1–41.

6. Shapiro-Ilan D.I., Han R., Qiu X. Production of entomopathogenic nematodes // Mass Production of Beneficial Organisms. - Academic Press, 2014. - P. 321–355.

7. Stock S.P., Goodrich-Blair H. Entomopathogenic nematodes and their bacterial symbionts: the inside out of a mutualistic association // Symbiosis. - 2008. - Vol. 46. - P. 65–75.

8. Karimova R.M. Tuproq entomopatogen nematodalari namunalarini olish uchun portativ qurilma. Ixtiro patenti № IAP 8028 / Intellektual mulk agentligi. – Toshkent, 2025.

UO‘K: 634.13:632.4:581.13

ZAMBURUG‘LI KASALLIKLAR BILAN ZARARLANGAN NOK BARGLARIDA FOTOSINTETIK PIGMENTLAR TAHLILI

Pulatov Azizjon Allayor o‘g‘li iD

Akademik M.Mirzayev nomidagi bog‘dorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy-tadqiqot instituti Bo‘stonliq tog‘ ilmiy-tajriba stansiyasi bo‘lim boshlig‘i, q.x.f.f.d., katta ilmiy xodim

Amonov Shaxboz To‘lqin o‘g‘li iD

Akademik M.Mirzayev nomidagi bog‘dorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy-tadqiqot instituti stajyor tadqiqotchisi

Islomova Gulxayo Qarshiboy qizi iD

Akademik M.Mirzayev nomidagi bog‘dorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy-tadqiqot instituti Bo‘stonliq tog‘ ilmiy-tajriba stansiyasi kichik ilmiy xodimi

Annotatsiya: Zamburug‘li kasalliklar nok barglarida fotosintetik apparat faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatib, o‘simliklarning fiziologik holati va mahsuldorligini pasaytiradi. Ushbu tadqiqotning maqsadi Venturia pyrina (nok parshasi) va Monilinia fructigena (monilioz) patogenlari bilan zararlangan nok barglarida fotosintetik pigmentlar miqdorining o‘zgarishini baholashdan iborat. Tahlillar natijasida kasallangan barglarda xlorofill-a miqdori 1,51–2,02 mg/g, sog‘lom barglarda esa 3,76–5,04 mg/g ni tashkil etib, uning miqdori 49,8–60,1% ga kamayganligi aniqlandi. Xlorofill-b miqdori mos ravishda 3,64–4,38 mg/g va 6,65–8,0 mg/g bo‘lib, 39,8–45,3% ga pasaygan. Umumiy xlorofill (Chl a+b) miqdori kasallangan barglarda 4,90–6,19 mg/g, sog‘lom barglarda 10,08–13,72 mg/g ni tashkil etib, umumiy fotosintetik pigmentlar 45,5–54,8% ga kamayganligi qayd etildi. Mazkur tadqiqotdan nok navlarining kasalliklarga chidamliligini baholashda muhim fiziologik mezon sifatida qo‘llanilishi mumkin.

Kalit so‘zlar: Pyrus communis, Venturia pyrina, Monilinia fructigena, fotosintetik pigmentlar, xlorofill-a, xlorofill-b, fotosintez, zamburug‘li kasalliklar.

Аннотация: Грибные заболевания оказывают отрицательное влияние на функционирование фотосинтетического аппарата листьев груши, снижая физиологическое состояние растений и их продуктивность. Целью данного исследования являлась оценка изменений содержания фотосинтетических пигментов в листьях груши, поражённых патогенами Venturia pyrina (парша груши) и Monilinia fructigena (монилиоз). Результаты анализа показали, что содержание хлорофилла a в поражённых листьях составило 1,51–2,02 мг/г, тогда как в здоровых листьях оно достигало 3,76–5,04 мг/г, что свидетельствует о снижении его содержания на 49,8–60,1%. Содержание хлорофилла b в поражённых листьях составило 3,64–4,38 мг/г, а в здоровых – 6,65–8,0 мг/г, уменьшившись на 39,8–45,3%. Общее содержание хлорофиллов (Chl a+b) в поражённых листьях варьировало в пределах 4,90–6,19 мг/г, тогда как в здоровых листьях оно составляло 10,08–13,72 мг/г, что соответствует снижению общего содержания фотосинтетических пигментов на 45,5–54,8%. Полученные результаты свидетельствуют о том, что содержание фотосинтетических пигментов может служить важным физиологическим показателем при оценке устойчивости сортов груши к грибным заболеваниям.

Ключевые слова: Pyrus communis, Venturia pyrina, Monilinia fructigena, фотосинтетические пигменты, хлорофилл a, хлорофилл b, фотосинтез, грибные заболевания.

Abstract: Fungal diseases adversely affect the photosynthetic apparatus of pear leaves, resulting in reduced physiological performance and plant productivity. The aim of this study was to evaluate changes in the content of photosynthetic pigments in pear leaves infected with Venturia pyrina (pear scab) and Monilinia fructigena (brown rot). The results showed that the chlorophyll a content in infected leaves ranged from 1.51 to 2.02 mg/g, whereas healthy leaves contained 3.76–5.04 mg/g, representing a 49.8–60.1% reduction. Similarly, chlorophyll b content decreased from 6.65–8.0 mg/g in healthy leaves to 3.64–4.38 mg/g in infected leaves, corresponding to a 39.8–45.3% decline. The total chlorophyll content (Chl a+b) ranged from 4.90 to 6.19 mg/g in infected leaves and from 10.08 to 13.72 mg/g in healthy leaves, indicating a 45.5–54.8% reduction in total photosynthetic pigments. These findings demonstrate that fungal pathogens markedly suppress chlorophyll accumulation and photosynthetic capacity in pear leaves. Therefore, the content of photosynthetic pigments can be considered a reliable physiological indicator for evaluating the resistance of pear cultivars to fungal diseases.

Keywords: Pyrus communis, Venturia pyrina, Monilinia fructigena, photosynthetic pigments, chlorophyll a, chlorophyll b, photosynthesis, fungal diseases.

Kirish. O‘simliklarning kasalliklarga chidamliligi, o‘sishi va rivojlanishi ular organizmida kechadigan fiziologik hamda biokimyoviy jarayonlarning samaradorligi bilan bevosita bog‘liq. Oziqa elementlaridan hatto birortasining yetishmasligi ham hujayra, to‘qima va organlarda kechadigan metabolik jarayonlarning buzilishiga olib kelib, o‘simlikning fiziologik holati, o‘sish sur’ati va kasalliklarga nisbatan barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi [1, 6].

O‘simliklarda kechadigan fiziologik va biokimyoviy jarayonlarning samarali amalga oshishida fotosintetik pigmentlar muhim o‘rin tutadi. Ushbu pigmentlar barcha yashil o‘simliklarda, jumladan, mevali daraxtlarda ham fotosintez jarayonining asosiy tarkibiy qismi bo‘lib, quyosh nuri energiyasini fotokimyoviy reaksiyalar orqali kimyoviy energiyaga aylantirish vazifasini bajaradi [1].

Fotosintetik pigmentlar tarkibida xlorofill-a asosiy fotosintetik pigment hisoblansa, xlorofill-b yordamchi pigment sifatida yorug‘lik energiyasini yutish va uni reaksion markazlarga uzatishda muhim ahamiyat kasb etadi. Har ikkala xlorofill ham fotosintetik membranalarning ajralmas tarkibiy qismi bo‘lib, fototizimlarning barqaror faoliyat yuritishini ta’minlaydi [8, 10].

Xlorofill-b, ayniqsa, yorug‘likni yig‘uvchi antenna komplekslarining muhim komponenti sifatida fotosintez samaradorligini oshiradi. Shu bilan birga, yuqori intensivlikdagi yorug‘lik ta’sirida hosil bo‘ladigan ortiqcha energiyani tarqatish orqali fotosintetik apparatni fotooksidlanishdan muhofaza qilishda ishtirok etadi. Yorug‘lik yetishmasligi sharoitida esa xlorofill-b fotosintetik komplekslarning qayta tashkil etilishiga ko‘maklashib, o‘simlikning tashqi muhit omillariga moslashuvchanligini ta’minlaydi (1-rasm) [5, 10].

O‘simliklarda uchraydigan asosiy fotosintetik pigmentlar xlorofillar, karotinoidlar, sterollar va prenilkinonlar 1976-yilda Goodwin va Lichtenthaler tomonidan prenil lipidlar sifatida tavsiflangan hamda izoprenoid o‘simlik lipidlari guruhiga kiritilgan. Mazkur birikmalar asosan o‘simliklarning barglari, novdalari va boshqa yashil organlarida keng tarqalgan bo‘lib, fotosintez jarayonining samarali kechishida muhim ahamiyat kasb etadi [7].

1-rasm. O‘simliklarda fotosintetik tuzilma kompleksi.

Mevali daraxtlar va boshqa o‘simlik turlarida fotosintetik pigmentlar kompleksi miqdori hamda ularning o‘zaro nisbati o‘simlikning genotipi, fiziologik holati, rivojlanish bosqichi, shuningdek, tashqi muhit omillari, jumladan, yorug‘lik, harorat, namlik va mineral oziqlanish sharoitlariga bevosita bog‘liq holda o‘zgaradi [4].

Fotosintetik pigmentlarning miqdoriy va sifat ko‘rsatkichlarida kuzatiladigan o‘zgarishlar o‘simliklarning fiziologik holatini baholashda muhim bioko‘rsatkichlar hisoblanadi. Ularning tarkibi va konsentratsiyasi tashqi muhit omillari ta’sirida adaptiv javob sifatida o‘zgarib, o‘simlikning stress omillariga moslashuvchanligi, fotosintetik faolligi hamda umumiy fiziologik holatini aks ettiradi [8, 9].

Olimlarning fikricha, so‘nggi yillarda o‘simliklarda, xususan, mevali daraxtlarda yuqori stress omillar ta’sirida fotosintetik pigmentlar miqdorining o‘zgarishi kuzatilmoqda, o‘simliklardagi bunday o‘zgarishlar turli xil noqulay tashqi muhit omillariga hamda kasallik va zararkunandalar zarari natijasida yuzaga kelmoqda [3, 4]. Hozirgi vaqtda mevali daraxtlarda fotosintetik pigmentlarni o‘rganish hamda ularni tahlil qilish juda dolzarb hisoblanadi.

Materiallar va uslublar. Tadqiqotlar “Belarus va O‘zbekiston sharoitida yetishtirilayotgan urug‘mevali bog‘larda fitopatogen mikroorganizmlarni tahlil qilish va ulardan himoya qilish agrotexnologiyasini ishlab chiqish” mavzusidagi amaliy loyihasi doirasida amalga oshirildi. Tadqiqot obekti sifatida nok (Pyrus communis) o‘simligining kalmaraz (Venturia pyrina) va monilioz (Monilinia fructigena) kasalliklari bilan zararlangan barglari hamda zararlanmagan sog‘lom barglari tanlab olindi.

Nokning kasalliklar bilan zararlangan va sog‘lom barglarida namunalar laboratoriyaga olib kelindi va laboratoriya sharoitida xlorofill-a va b pigmentlarning miqdoriy tahlillari amalga oshirildi. Namuna sifatida olib kelingan nok barglaridan pigmentlar miqdorini (mg/l yoki mg/g) aniqlash uchun “LAMBDA 265” (PerkinElmer, USA) UF spektrofotometridan hamda N.K.Lichtenthaler [2] uslubiy qo‘llanmasi va tenglamalaridan foydalanildi.

Tadqiqotlarda nok daraxtining kasalliklar bilan zararlangan va sog‘lom barglarida pigment kompleksi tarkibiy qismlarining fiziologik tahlillari olib borildi. Kasalliklar bilan zararlangan va sog‘lom nok barglari tadqiqot dalalaridan ertalab soat 9:00 va 10:00 oralig‘ida novdaning yuqori qismidan to‘rt yoki beshta barg qoldirilib pastki qismidan namuna sifatida uzib kelindi. Olib kelingan barglar (sog‘lom va kasallangan) laboratoriya sharoitida 50 mg miqdorda analitik tarozida o‘lchab olinib, maydalab chiqildi. Sog‘lom va kasallangan barglaridagi xlorofill-a va b pigmentlarini eritmada eritib olish uchun 5 ml miqdoridagi 95% li etanoldan foydalanildi.

Olingan natijalar uch takrorlashda qayta ishlandi. Variantlar o‘rtasidagi ishonchli farqlar LSD (Least Significant Difference) hamda qiyoslash orqali P≤0,05 ishonch darajasida aniqlandi.

Natijalar va munozara. Tadqiqotlarda nok barglarida fotosintetik pigmentlar miqdorining tahlili zamburug‘li kasalliklar fotosintetik apparat faoliyatiga sezilarli darajada salbiy ta’sir ko‘rsatishini qayd etildi (2-rasm). Tadqiqot natijalariga ko‘ra, kasallangan barglarda xlorofill a, xlorofill b hamda umumiy xlorofill (Chl a+b) miqdori barcha tadqiqot variantlarida sog‘lom barglarga nisbatan ancha past ekanligi aniqlandi.

Kasallangan barglarda xlorofill-a miqdori 1,51±0,16–2,02±0,10 mg/g oralig‘ida qayd etildi. Eng yuqori ko‘rsatkich IV-variantda (2,02±0,10 mg/g), eng past qiymat esa II-variantda (1,51±0,16 mg/g) kuzatildi. Zararlanmagan barglarda mazkur ko‘rsatkich 3,76±0,29–5,04±0,13 mg/g ni tashkil etib, kasallangan barglarga nisbatan taxminan 2,0–2,5 barobar yuqori ekani aniqlandi. Bu holat barglarda zamburug‘li kasalliklar ta’sirida xlorofill biosintezining susayishi yoki mavjud pigmentlarning jadal parchalanishiga olib kelgan (1-jadval).

Tadqiqotlarda xlorofill-b miqdori ham shunga o‘xshash qonuniyatni namoyon qildi. Kasallangan barglarda uning miqdori 3,64±0,32–4,38±0,20 mg/g, sog‘lom barglarda esa 6,65±0,16–8,00±0,76 mg/g ni tashkil etdi. Natijalar zamburug‘li kasalliklar nafaqat reaksiya markazi pigmentlari, balki yorug‘likni yig‘uvchi antenna komplekslari tarkibidagi xlorofill-b miqdoriga ham salbiy ta’sir ko‘rsatishini aniqlandi. Umumiy xlorofill (Chl a+b) miqdori ham kasallangan barglarda keskin kamayganligi qayd etildi. Jumladan, ushbu ko‘rsatkich kasallangan barglarda 4,90–6,19 mg/g oralig‘ida bo‘lgan bo‘lsa, sog‘lom barglarda 10,08–13,72 mg/g ni tashkil qildi. Shuningdek, xlorofill-a va xlorofill-b nisbati (Chl-a:b) ham kasallik ta’sirida ma’lum darajada o‘zgarganligi kuzatildi. Kasallangan barglarda mazkur nisbat 0,38–0,47 ni tashkil etgan bo‘lsa, sog‘lom barglarda 0,55–0,69 oralig‘ida qayd etildi.

1-jadval

Nokning zamburug‘li kasalliklar bilan zararlangan barglarida xlorofill-a va b pigmentlarining tahliliy miqdori

(Tadqiqotlari akademik M.Mirzayev nomidagi BUVITI O‘simliklarni himoya qilish va karantin laboratoriyasi, 2026 yil).

Ko‘rsatgichlar o‘rtasidagi eng kichik farq (p<0,05).

Izoh: Chl-a – xlorofill-a; Chl-b – xlorofill-b; Chl a+b – umumiy xlorofill miqdori; Chl-a:b – pigmentlarning o‘zaro nisbati; T.r – variantlar takroriyligi.

Xulosalar. Nok barglarida fotosintetik pigmentlar tahlili zamburug‘li kasalliklar ta’sirida xlorofilllar miqdori sezilarli darajada kamayishini ko‘rsatdi. Kasallangan barglarda xlorofill-a miqdori 1,51–2,02 mg/g, sog‘lom barglarda esa 3,76–5,04 mg/g ni tashkil etib, zararlangan barglarda pigmentlar 49,8–60,1% ga past ekani aniqlandi. Xuddi shuningdek, xlorofill-b miqdori kasallangan barglarda 3,64–4,38 mg/g, sog‘lom barglarda 6,65–8,00 mg/g bo‘lib, 39,8–45,3% ga kamayganligi qayd etildi. Umumiy xlorofill (Chl a+b) miqdori kasallangan barglarda 4,90–6,19 mg/g, sog‘lom barglarda 10,08–13,72 mg/g ni tashkil etdi, ya’ni fotosintetik pigmentlar umumiy miqdori 45,5–54,8% ga pasayganligi aniqlandi. Olingan natijalar zamburug‘li kasalliklar ayniqsa kalmaraz (V.pyrina) va monilioz (M.fructigena) patogenlari nok barglarida fotosintetik pigmentlar sintezini susaytirishi va fotosintez samaradorligini keskin pasaytirishini tasdiqladi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

1. Goodwin T.W. Chemistry and Biochemistry of Plant Pigments. London: Academic Press, 1976.

2. Lichtenthaler H.K. Chlorophylls and carotenoids: Pigments of photosynthetic biomembranes // Methods in Enzymology. 1987. Vol. 148. P. 350–382. https://doi.org/10.1016/0076-6879(87)48036-1

3. Park P., Ishii H., Adachi Y., Kanematsu S., Ieki H., Umemoto S. Infection behavior of Venturia nashicola, the cause of scab on Asian pears // Phytopathology. 2000. Vol. 90, No. 11. P. 1209–1216.

4. Stehmann C., Pennycook S.R., Plummer K.M. Molecular identification of a sexual interloper: The pear pathogen Venturia pyrina has sex on apple // Phytopathology. 2001. Vol. 91. P. 633–641.

5. Wellburn A.R. The spectral determination of chlorophylls a and b, as well as total carotenoids, using various solvents with spectrophotometers of different resolution // Journal of Plant Physiology. 1994. Vol. 144, No. 3. P. 307–313.

6. Бекназаров Б.О. Ўсимликлар физиологияси. – Тошкент: Алоқачи, 2009. – 536 б.

7. Ладыгин В.Г., Ширшикова Г.Н. Современные представления о функциональной роли каротиноидов в хлоропластах эукариот // Журнал общей биологии. 2006. Т. 67. С. 163–189.

8. Титова Н.В., Бужоряну Н.С., Шишкану Г.В. Особенности реакции фотосинтетического аппарата растений груши на действие БАВ // Селекция и сорторазведение садовых культур. 2020. Т. 7. № 1–2. С. 153–156. https://doi.org/10.24411/2500-0454-2020-11238

9. Титова Н.В., Мащенко Н.В. Влияние природных регуляторов роста на пигментный фонд растений груши // Роль физиологии и биохимии в интродукции и селекции сельскохозяйственных растений: материалы V Междунар. науч. конф. Москва: Российский университет дружбы народов, 2019. Т. 2. С. 77–80. https://doi.org/10.22363/09359-2019-77-80

10. Тютерева Е.В., Дмитриева В.А., Войцеховская О.В. Хлорофилл b как источник сигналов, регулирующих развитие и продуктивность растений // Сельскохозяйственная биология. 2017. Т. 52. № 5. С. 842–855.

UO‘K 635.21:632.952:632.4

KARTOSHKANING FUZARIOZ KASALLIGIGA QARSHI PREPARATLARNING SAMARADORLIGI

Raximov Umid Uktam o‘g‘li iD

Sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy tadqiqot instituti Qashqadaryo ilmiy tajriba stansiyasining ilmiy va innovatsiyalar bo‘yicha direktor o‘rinbosari

Begimqulova Dilnoza Meyliyevna iD

q.x.f.f.d. (PhD) Sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy tadqiqot instituti Qashqadaryo ilmiy tajriba stansiyasi laboratoriyasi mudiri

Annotatsiya: Mazkur tadqiqotda bahorgi Kartoshka ekinlarida uchraydigan asosiy kasalliklar, ularning tarqalish darajasi hamda hosildorlikka ta’siri o‘rganildi. Dala kuzatuvlari natijalariga ko‘ra, kartoshka ko‘chatlarining 10–12% qismi tuproq va urug‘ infeksiyasi sababli nobud bo‘lishi aniqlandi. Erta vegetatsiya davrida ildiz chirishi (7–11%), traxeomikoz tipidagi kasalliklar (10–15%) va urug‘ shikastlanishi (5–7%) kuzatildi. Mikologik tahlillar natijasida asosiy patogen sifatida Fusarium jinsiga mansub zamburug‘lar ustunlik qilishi, shuningdek Penicillium va Aspergillus avlodlari ham uchrashi qayd etildi. Tadqiqot natijalari urug‘larni ekishdan oldin fungitsidlar bilan ishlov berish unib chiqish ko‘rsatkichlarini oshirishi va kasallanish darajasini sezilarli kamaytirishini ko‘rsatdi. Eng yuqori biologik samaradorlik Vial TrasT preparatida (72,2%) qayd etildi. Olingan natijalar kartoshka ekinlarida kasalliklarni kamaytirish va hosildorlikni oshirishda urug‘likni himoyalashning muhimligini tasdiqlaydi.

Аннотация: В данном исследовании были изучены основные заболевания картофеля в посевах весеннего срока посадки, степень их распространения и влияние на урожайность. По результатам полевых наблюдений установлено, что 10–12% всходов картофеля погибают вследствие почвенной и семенной инфекции. В ранний период вегетации отмечены корневые гнили (7–11%), заболевания трахеомикозного типа (10–15%) и поражение семенного материала (5–7%). Микологический анализ показал, что основными возбудителями являются грибы рода Fusarium, при этом также были выявлены представители родов Penicillium и Aspergillus. Результаты исследования показали, что предпосадочная обработка семенного материала фунгицидами повышает полевую всхожесть и значительно снижает уровень поражения болезнями. Наибольшая биологическая эффективность была зарегистрирована у препарата Vial TrasT и составила 72,2%. Полученные результаты подтверждают важную роль предпосадочной защиты семенного материала в снижении распространённости заболеваний картофеля и повышении его урожайности.

Abstract: This study investigated the major diseases affecting spring-planted potato crops, their incidence, and their impact on yield. Field observations revealed that 10–12% of potato seedlings died due to soil- and seed-borne infections. During the early growing season, root rot (7–11%), tracheomycosis-type diseases (10–15%), and seed infection (5–7%) were observed. Mycological analyses identified fungi of the genus Fusarium as the predominant pathogens, while representatives of the genera Penicillium and Aspergillus were also detected. The results demonstrated that pre-plant fungicide treatment of seed tubers improved field emergence and significantly reduced disease incidence. The highest biological efficacy was recorded for the fungicide Vial TrasT, reaching 72.2%. The findings confirm the importance of pre-plant seed treatment in reducing disease incidence and improving potato productivity.

Kalit so‘zlar: kartoshka, fusarioz, ildiz chirishi, zamburug‘ kasalliklari, urug‘lik tuganak infeksiyasi, fungitsidlar, biologik samaradorlik, vegetatsiya davri, kasallanish darajasi, hosildorlik, mikologik tahlil, agrotexnika.

Ключевые слова: картофель, фузариоз, корневая гниль, грибные болезни, семенная инфекция, фунгициды, биологическая эффективность, вегетационный период, степень поражённости, урожайность, микологический анализ, агротехника.

Keywords: potato, Fusarium wilt, root rot, fungal diseases, seed-borne infection, fungicides, biological efficacy, growing season, disease incidence, yield, mycological analysis, agricultural practices.

Kirish. Qishloq xoʻjaligida kartoshka muhim oziq-ovqat ekinlaridan biri boʻlib, dunyoning koʻplab mamlakatlarida keng miqyosda yetishtiriladi. Uning yuqori hosildorligini taʼminlash va sifatini saqlab qolishda kasalliklardan himoya qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Kartoshkada uchraydigan zamburugʻli kasalliklar orasida fuzarioz alohida oʻrin tutadi. Ushbu kasallik asosan Fusarium turiga mansub zamburugʻlar tomonidan qoʻzgʻatilib, oʻsimlikning oʻsishi, rivojlanishi hamda hosildorligiga salbiy taʼsir koʻrsatadi. Shuningdek, saqlash davrida tuganaklarning chirishiga sabab boʻlib, katta iqtisodiy zarar keltiradi. Fuzarioz kasalligiga qarshi kurashda agrotexnik, biologik va kimyoviy usullar kompleks ravishda qoʻllaniladi. Ayniqsa, zamonaviy fungitsid preparatlardan foydalanish kasallikning tarqalishini cheklash va hosilni saqlab qolishda muhim omil hisoblanadi. Biroq turli preparatlarning samaradorligi ularning taʼsir etuvchi moddasi, qoʻllash muddati, kasallikning rivojlanish darajasi hamda ekologik sharoitlarga qarab farqlanishi mumkin. Shu bois ularning biologik va xoʻjalik samaradorligini ilmiy asosda baholash dolzarb vazifalardan biridir. Mazkur ishning maqsadi kartoshkaning fuzarioz kasalligiga qarshi qoʻllaniladigan preparatlarning samaradorligini aniqlash, ularning kasallik rivojlanishini cheklashdagi taʼsirini baholash hamda ishlab chiqarishda qoʻllash uchun eng samarali variantlarni tavsiya etishdan iborat.

Zamburug‘lar sintez qiladigan biologik faol moddalar turli fiziologik jarayonlarga ta’sir etib, o‘simlik organizmining rivojlanishini boshqarishda muhim rol o‘ynaydi[1].

Trutovik zamburug‘lari yog‘ochni parchalovchi organizmlar sifatida o‘rmon ekotizimida muhim rol o‘ynaydi[2].

Tadqiqot usullari. Urugʻdan ungan koʻchatlarning fuzarioz bilan kasallanishini aniqlash maqsadida 1 m² joydagi sogʻlom koʻchatlar, kasallik belgilariga ega boʻlgan va qurib qolgan koʻchatlar alohida hisoblab chiqildi. Bunday maydonchalar oʻrganilayotgan dalalarning 10% ni tashkil etdi.

Kartoshka oʻsimligida uchraydigan kasalliklar turlarini aniqlashda oʻsimliklarni oʻsuv davridan boshlab to hosilni yigʻib olguncha kasallangan oʻsimliklardan namunalar olinib laboratoriya sharoitida Xoxryakov, Polozova va Vaxrusheva (1984) uslubidan foydalanildi. Namunalar oʻsimlikning ustki, pastki va oʻrta qismlaridan shonalash, gullash va pishish davrida tanlab olindi.

Oʻsimliklarda kasallik keltirib chiqaradigan zamburugʻlarni ajratib olish, ularning turlarini aniqlash, tuzilishi va taraqqiyotini oʻrganishda mikroskoplardan foydalanildi. Oʻrganilayotgan zamburugʻlardan vaqtincha yoki doimiy preparatlar tayyorlanib, mikrofotografiyasini olishda mikroskopda oddiy rasmga tushirish usulidan, ayrim preparatlardagi tasvirlar chizigʻi yaxshi sezilmagan taqdirda RA-4 rusumdagi rasm chizish apparatidan foydalanildi. Rasm chizish apparatida Fusarium zamburugʻining katta, kichik konidiyalari, ularning shakli, egiluvchanligi, uchki hujayra va oyoqchasining hosil boʻlishi aniq chizishda x 3 okulyar, x 10 obyektiv, kichik konidiyalarni chizishda x 10 yoki 15 okulyar, x 20 yoki 40 lik obyektivdan foydalanildi. Mikologik tadqiqotlarda zamburugʻ mitseliysi, konidiyalari, hujayralar, toʻsiqchalar, xlamidasporalarni koʻrinish xususiyatlarini yaxshilash maqsadida turli boʻyoqlardan: koʻk metillaviy, binafsha metilleviy, lyugol eritmasidan foydalanildi. Fitopatologik ekspertiza uchun olingan kasallangan oʻsimliklardan zamburugʻlarni ajratib olish uchun Xasanov va bosh, 1995 usulidan foydalanildi.

Zamburugʻlarni oʻsimlik ildizidan ajratib olish uchun kasallik belgilariga ega boʻlgan oʻsimlik ildizi kovlab olinib, sterilizatsiya qilingan suvda bir necha marta yuvib tashlandi. Oʻtkir ustara bilan 0.5-1 sm uzunlikda boʻlakchalarga boʻlib, Petri likobchasidan tayyorlangan nam kameraga qoʻyildi. Termostatdagi harorat 27-30⁰S dan oshmasligi, namlik miqdori 70-80% boʻlishi zarur. Ildizdagi zamburugʻning oʻsishi va rivojlanishini kuzatish 24-48 soatdan keyin amalga oshirildi.

Tadqiqot natijalari. Har qanday o‘simliklarning zararli organizmlariga, jumladan kasalliklarga qarshi o‘z vaqtida kurash chora-tadbirlari qo‘llanilsa, birinchi navbatda kasalliklar oldi olinadi, olinadigan hosil miqdori va sifati yanada ortadi. Zararli organizmlarga qarshi kimyoviy kurash usuli asosiy chora-tadbirlardan biri hisoblanib, tez va yuqori samara beradi. O‘simliklarni, jumladan kartoshkada zamburug‘ qo‘zg‘atadigan kasalliklarga qarshi kurashda zamonaviy fungitsidlarni qo‘llash me’yori va muddatlarini aniqlash kasalliklar miqdorini keskin kamaytirishga imkoniyat yaratadi. 2026 yil Kitob tumani, Sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy-tadqiqot institutining Qashqadaryo ilmiy-tajriba stansiyasida kartoshkaning fuzarioz (ildiz chirish, so‘lish) kasalligiga qarshi preparatlar kichik dala tajribalarida sinovdan o‘tkazildi (3-jadvalga qarang).

Bunda Previkur SL, 722 s.e.k. (0,15-0,2% li) va Fundazol 50% n.kuk. (0,2-0,3% li) preparatlari ishchi eritmalari turli me’yorlarda sinovdan o‘tkazildi. Andoza sifatida Ridomil Gold MS 68% s.d.g. (0,4% li) qo‘llanildi.

Nazorat variantda 2026 yilda 3 qaytariqda 100 donadan jami 300 dona kartoshka urug‘i kimyoviy ishlovsiz ekilganda sog‘lom o‘simliklar soni o‘rtacha
74,3 donani va kasal o‘simliklar 25,7 donani tashkil etdi.

Fuzarioz (ildiz chirish, so‘lish) kasalligiga qarshi sinovdan o‘tkazilgan preparatlardan Fundazol 50% n.kuk. (0,3% li) ishchi eritmasi qo‘llanilgan variantda eng yuqori samara ko‘rsatdi. Bunda sog‘lom o‘simliklar soni o‘rtacha 96 donani tashkil etib, preparatning biologik samaradorligi 84,4 foizni namoyon etdi.

Previkur SL, 722 s.e.k. (0,15-0,2% li) va Fundazol 50% n.kuk.
(0,2% li) me’yorlarda qo‘llanilganda kasal o‘simliklar soni 5,3 donadan 10,3 donagacha tashkil etdi. Biologik samaradorlik esa 79,4% gacha etdi.

Andoza sifatida Ridomil Gold MS 68% s.d.g. (0,4% li) qo‘llanilganda biologik samaradorlik 65,0% gacha qayd etildi. Sog‘lom o‘simliklar soni esa o‘rtacha 91,0 donani tashkil etganligi kuzatildi. kartoshkada uchraydigan fuzarioz (ildiz chirish, so‘lish) kasalligiga qarshi Fundazol 50% n.kuk. (0,3% li) preparatining ishchi eritmalari bilan kartoshka urug‘lari dorilab ekilsa yuqori va sifatli hosil yetishtirish imkoniyati yaratadi.

1-jadval

Fuzarioz kasalligiga qarshi qo‘llanilgan preparatlarning biologik samaradorligi

Izoh: Har bir variantda hisoblangan o‘simliklar soni 3 qaytariqda 100 tupdan 300 tup. BS – biologik samaradorlik.

Kartoshkada uchraydigan fuzarioz (ildiz chirish, so‘lish) kasalligiga qarshi Fundazol 50% n.kuk. (0,3% li) preparatining ishchi eritmalari bilan kartoshka urug‘lari dorilab ekilsa yuqori va sifatli hosil yetishtirish imkoniyati yaratiladi.

2-jadval

F. oxysporum patogenining o‘sishiga turli fungitsidlar ta’siri.

3-jadval

Qashqadaryo viloyati kitob tumani Kartoshka ekin maydonlarining fitosanitar holati 2026-yil

Tadqiqot natijalari ko‘rsatganidek, bahorda kartoshka ko‘chatlarining 10-12 foizi ekilgan maydonda mavjud infeksiya tufayli tushadi. Erta vegetatsiya davrida o‘simliklarning 7-11% ida ildiz chirishi, 10-15% o‘simliklarda traxeomikoz tipidagi kasalliklar, 5-7% urug‘larning shikastlanishi kuzatiladi. O‘simliklarning unib chiqishini dala o‘rganish natijalariga ko‘ra, kasallangan va mayda urug‘lardan olingan ko‘chatlar darhol yoki ikki barg hosil bo‘lish bosqichida nobud bo‘lganligi, kasal o‘simliklar qorayib, chiriganligi aniqlandi. Kasal kartoshka o‘simliklarining mikologik tahlillari natijalariga ko‘ra, ularning Janubiy mintaqa sharoitda zararlanishiga asosan Fusarium jinsiga mansub zamburug‘lari sabab bo‘ladi. Ba’zida Penicillium va Aspergillus avlodining zamburug‘lari barglar va poyalardan ajratiladi.

Ildiz chirishi unib chiqish bosqichida eng og‘ir, lekin butun vegetatsiya davrida o‘simlikning o‘limiga olib kelishi mumkin. Ular hamma joyda uchraydi, lekin qumli-bo‘z tuproqli hududlarda eng intensiv rivojlanadi. 1-jadvaldagi ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki kasalliklar bilan zararlanish (48,7 foiz) qayd etilgan.

Tahlil qilingan 100 ta o‘simlik (55,2%) turli zamburug‘li kasalliklar qo‘zg‘atuvchisi bilan zararlanganligi aniqlandi. Ular orasida fusarium alohida o‘rin tutadi (38,4%). Ascochyta blight (6,2%), ildiz chirishi (4,2%) va chang chiriyotgan (1,9%) muhim rol o‘ynaydi. Shu bilan birga, Kartoshkaning ildiz chirishi va fuzarioz kasalligi yildan-yilga ortib bormoqda, boshqa kasalliklarning tarqalishi esa pasayish tendensiyasini ko‘rsatmoqda. Sababi, keyingi yillarda havo harorati va quruqligining muntazam ravishda oshib borishi, shuningdek, bahorda suv sathining pastligi va yog‘ingarchilikning kamayishi natijasida tuproq namligining kamayishi kuzatilmoqda. Kuzatishlar natijalariga ko‘ra, kartoshka ko‘chatlari vegetatsiya davrida ildiz chirishidan nobud bo‘ladi va ba’zi o‘simliklar fusariumdan quriydi. Ta’sirlanganda, asosiy rolni urug‘lik va tuproq infeksiyasi o‘ynaydi.

Kartoshka urug‘ini fusariumga qarshi ekishdan oldin davolashning biologik samaradorligini o‘rganish vegetatsiya tajribalarida o‘tkazildi (3-jadval).

3-jadvalda keltirilgan ma’lumotlarga ko‘ra, kartoshka urug‘ini ekishdan oldin fungitsidlar bilan davolash unib chiqishining sezilarli darajada oshishiga olib keladi. Agar o‘rim-yig‘im davrida nazorat mavjud bo‘lsa, 16,6 dona / m2 saqlanib qolgan o‘simliklar, dezinfeksiyalash vositalari bilan variantlarda ularning soni 22-25,3 donagacha oshdi. / m². Nazorat variantida kasallangan o‘simliklar soni 21,7%, Gerkules bog‘lovchi vosita bilan tajriba variantida 7,7%, Raxil yangi 6,3%, Vial TrasT 3,9% o‘simliklarni tashkil etdi.

Shunday qilib, urug‘larni ekishdan oldin davolash ta’sirlanmagan o‘simliklarning 22-23,9% ga ko‘payishiga olib keladi. Fusariumga qarshi urug‘lik himoya vositalarining biologik samaradorligi quyidagicha edi: Hercules - 52,8%, Raksil new - 55,5%, Vial TrasT - 72,2%.

Xulosa. O‘tkazilgan tadqiqotlar natijasida bahorgi kartoshka ekinlarida kasalliklarning keng tarqalganligi va ularning hosildorlikka sezilarli salbiy ta’siri aniqlandi. Asosan Fusarium jinsiga mansub zamburug‘lar yetakchi patogen sifatida ajralib turdi, ildiz chirishi va traxeomikoz kasalliklari esa o‘simliklarning erta bosqichda nobud bo‘lishiga sabab bo‘ldi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, urug‘larni ekishdan oldin fungitsidlar bilan ishlov berish o‘simliklarning unib chiqishini yaxshilaydi, kasallanish darajasini kamaytiradi va sog‘lom o‘simliklar sonini oshiradi. Ayniqsa, Vial TrasT preparati yuqori biologik samaradorlik ko‘rsatdi. Shunday qilib, kartoshka yetishtirishda urug‘likni himoya qilish va kasalliklarga qarshi profilaktik choralarni qo‘llash yuqori va barqaror hosil olishning muhim omili hisoblanadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

1. Билай В.И. Биологические активные вещества микроскопических грибов. Киев: Наукова думка. 1965. 266 с.
2. Бондарсев А.С. Трутовые грибы европейской части России и Кавказа. Л.: Изд-во АН СССР. 1953. 1106 с.
3. Берестеский О.А. Фитотоксины почвенных микроорганизмов и их экологическая роль // Фитотоксические свойства почвенных микроорганизмов. Л.: Наука. 1978. С. 7-30.
4. Билай В.И. Микроскопические грибы - продусенты антибиотиков. Киев: Наукова думка. 1961. 181 с.
5. Билай В.И. Ферментативный гидролиз природных растительных полимеров // Ферменты в медицине, пищевой промышленности и сельском хозяйстве. 1968. №3. C. 120-122.
6. Билай В.И. Основы общей микологии. Киев: Наукова думка. 1974. 395 с.
7. Билай В.И. Фузарии. Киев: Наукова думка. 1977. 439 с.

UO‘K: 632.937:634.51

INTENSIV PISTA BOG‘LARIDA GALL HOSIL QILUVCHI SHIRALARGA QARSHI CHRYSOPERLA CARNEA ENTOMOFAGINI QO‘LLASH SAMARADORLIGI

Maxmatmurodov Alisher O‘lmasovich iD

q.x.f.d., professor.

e-mail: maxmatmurodov1967@gmail.com

Madiyev Abduqodir Jumanazarovich iD

mustaqil tadqiqotchi.

e-mail: a.j.madiyev@gmail.com

Xudoyqulov Samandar Abdunazar o‘g‘li iD

talaba.

e-mail: xudoyqulovsamandar3@gmail.com

Annotatsiya. Mazkur tadqiqotda ilk bor Samarqand va Jizzax viloyatlaridagi intensiv pista bog‘lari sharoitida gall hosil qiluvchi Forda formicaria va Forda hirsuta shiralariga qarshi oltinko‘z (Chrysoperla carnea Stephens) entomofagining turli entomofag-shira nisbatlaridagi biologik samaradorligi baholandi. Tadqiqotning maqsadi C. carnea ni integratsiyalashgan himoya tizimida qo‘llashning eng maqbul entomofag-shira nisbatini aniqlashdan iborat bo‘ldi. Tadqiqotlar 2025 yilda Samarqand viloyati Nurobod tumanidagi «Tog‘ malikasi» hamda Jizzax viloyati G‘allaorol tumanidagi «O‘zbekiston marvaridi» navli intensiv pista bog‘larida o‘tkazildi. Entomofag tuxumlari 1:5, 1:10, 1:15 va 1:20 entomofag-shira nisbatlarida qo‘llanilib, shiralar populyatsiyasining o‘zgarishi 5, 7, 14 va 21-kunlarda baholandi. Tadqiqot natijalari C. carnea qo‘llanilgan barcha variantlarda shiralar populyatsiyasi nazoratga nisbatan sezilarli darajada cheklanganligini ko‘rsatdi. Eng yuqori biologik samaradorlik entomofag-shira nisbati 1:5 bo‘lgan variantda kuzatilib, Samarqand viloyatida 84,5%, Jizzax viloyatida esa 87,3% ni tashkil etdi. Entomofag-shira nisbati oshishi bilan biologik samaradorlikning bosqichma-bosqich pasayishi aniqlandi. Tadqiqot natijalari gall hosil qiluvchi shiralarga qarshi Chrysoperla carnea tuxumlarini shiralar populyatsiyasi ommaviy rivojlanishidan oldin, entomofag-shira nisbati 1:5 bo‘lgan holda qo‘llash intensiv pista bog‘larida integratsiyalashgan himoya tizimining samarali biologik usuli ekanligini ko‘rsatdi.

Kalit so‘zlar: Pistacia vera, Forda formicaria, Forda hirsuta, Chrysoperla carnea, gall hosil qiluvchi shiralar, biologik kurash, entomofag, biologik samaradorlik.

Abstract. In this study, for the first time, the biological efficacy of the entomophage green lacewing (Chrysoperla carnea Stephens) against the gall-forming aphids Forda formicaria and Forda hirsuta was evaluated at various entomophage-to-aphid ratios under the conditions of intensive pistachio orchards in the Samarkand and Jizzakh regions. The aim of the study was to determine the optimal entomophage-to-aphid ratio for the application of C. carnea within an integrated pest management system. The research was conducted in 2025 in the intensive pistachio orchards of the "Tog' malikasi" variety in the Nurobod district of the Samarkand region and the "O'zbekiston marvaridi" variety in the G'allaorol district of the Jizzakh region. Entomophage eggs were applied at entomophage-to-aphid ratios of 1:5, 1:10, 1:15, and 1:20, and changes in the aphid population were assessed on days 5, 7, 14, and 21. The results showed that in all variants where C. carnea was applied, the aphid population was significantly suppressed compared to the control. The highest biological efficacy was observed at the 1:5 entomophage-to-aphid ratio, reaching 84.5% in the Samarkand region and 87.3% in the Jizzakh region. A gradual decline in biological efficacy was found to occur as the entomophage-to-aphid ratio increased. The findings demonstrate that applying Chrysoperla carnea eggs against gall-forming aphids at a 1:5 entomophage-to-aphid ratio, prior to the mass development of the aphid population, is an effective biological method within the integrated protection system of intensive pistachio orchards.

Keywords: Pistacia vera, Forda formicaria, Forda hirsuta, Chrysoperla carnea, gall-forming aphids, biological control, entomophage, biological efficacy.

Аннотация. В данном исследовании впервые была оценена биологическая эффективность энтомофага златоглазки обыкновенной (Chrysoperla carnea Stephens) против галлообразующих тлей Forda formicaria и Forda hirsuta при различных соотношениях энтомофаг-тля в условиях интенсивных фисташковых садов Самаркандской и Джизакской областей. Целью исследования являлось определение оптимального соотношения энтомофаг-тля для применения C. carnea в системе интегрированной защиты растений. Исследования проводились в 2025 году в интенсивных фисташковых садах сорта «Tog' malikasi» Нурободского района Самаркандской области и сорта «O'zbekiston marvaridi» Галляаральского района Джизакской области. Яйца энтомофага применялись при соотношениях энтомофаг-тля 1:5, 1:10, 1:15 и 1:20, изменение популяции тлей оценивалось на 5, 7, 14 и 21-й день. Результаты исследования показали, что во всех вариантах с применением C. carnea популяция тлей была значительно ограничена по сравнению с контролем. Наивысшая биологическая эффективность наблюдалась при соотношении энтомофаг-тля 1:5, составив 84,5% в Самаркандской области и 87,3% в Джизакской области. Установлено, что с увеличением соотношения энтомофаг-тля биологическая эффективность постепенно снижалась. Результаты исследования показали, что применение яиц Chrysoperla carnea против галлообразующих тлей при соотношении энтомофаг-тля 1:5, до начала массового развития популяции тлей, является эффективным биологическим методом в системе интегрированной защиты интенсивных фисташковых садов.

Ключевые слова: Pistacia vera, Forda formicaria, Forda hirsuta, Chrysoperla carnea, галлообразующие тли, биологическая борьба, энтомофаг, биологическая эффективность.

Kirish. Pista (Pistacia vera L.) o‘simligi butun dunyo bo‘ylab eng mashhur daraxt yong‘oqlaridan biri hisoblanadi. Bu yong‘oq xom yoki qovurilgan va tuzlangan holda keng isteʼmol qilinadi hamda ko‘plab turdagi oziq-ovqat mahsulotlarining tarkibiy qismi hisoblanadi (Arena E. et al., 2007).

Pista daraxti plantatsiyalari dunyoda qimmatli yong‘oq yetishtiriladigan hududlarda keng tarqalgan bo‘lib, ular turli hasharotlar hujumiga duchor bo‘ladi. Ayniqsa, Hemiptera qatoriga mansub so‘ruvchi zararkunandalar pista bog‘larida eng katta ziyon yetkazuvchilardan hisoblanadi. Bu zararkunandalar o‘simlik shirasi bilan oziqlanib, barg, novda va mevalar to‘qimalarini shikastlaydi. Natijada daraxtlar nafaqat hosilni yo‘qotadi, balki kuchsizlanib, keyingi vegetatsiya davrida ham samaradorligi pasayadi (Mehrnejad M. R. et al., 2020). Shu bois so‘nggi yillarda pista zararkunandalari biologiyasi, tarqalishi va ularga qarshi kurash choralariga doir ko‘plab ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda (Ali et al., 2020; Mehrnejad M. R. et al., 2020).

Shiralar (Hemiptera: Aphidoidea) floema bilan oziqlanadigan hasharotlarning muhim guruhi hisoblanadi. Ular o‘simliklarning mahsuldorligini pasaytiradi (Dixon, 1997) hamda ayrim hollarda virus kasalliklarini tarqatuvchi sifatida ham ahamiyat kasb etadi. Oziqlanish jarayonida shiralar ingichka stileti orqali floemaning elaksimon elementlariga yetib borib, o‘simlikda fiziologik va morfologik o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi (Walling, 2000; Chen & Qiao, 2012).

Aphididae oilasining Fordini turkumiga mansub gall hosil qiluvchi shiralar pista barglarida o‘ziga xos morfologiyaga ega gall (shish) lar hosil qiladi. Galllar shiralarning rivojlanishi uchun qulay mikroiqlim va oziqlanish muhitini taʼminlash bilan birga, ularni tashqi muhitning noqulay omillari hamda tabiiy dushmanlar taʼsiridan maʼlum darajada muhofaza qiladi (Stone & Schönrogge, 2003; Álvarez, 2012).

Pistada gall hosil qiluvchi muhim turlardan biri Forda formicaria bo‘lib, u barg chetlarida yarim oysimon galllar hosil qiladi. Rivojlanish siklining keyingi bosqichida qanotli formalari ikkilamchi xo‘jayinlarga ko‘chib o‘tadi va shu yerda rivojlanishini davom ettiradi (Álvarez, 2012).

Forda hirsuta Mordvilko ham ikki xo‘jayinli tur bo‘lib, asosiy xo‘jayini xandon pista (Pistacia vera L.) hisoblanadi. Bu tur pista barglarida gall hosil qilib, lichinkalari barg chetlaridan oziqlanadi. Barg chetlari qalinlashib, qizaradi va yuqoriga qarab o‘ralib, bo‘limlarga ajralgan qizil rangli burmali galllarni hosil qiladi. Keyinchalik galllarda qanotli tirik tug‘uvchi urg‘ochilar paydo bo‘lib, ikkilamchi xo‘jayinlarga ko‘chib o‘tadi (Gabrid N., 2019).

Shish hosil qiluvchi shiralarga qarshi biologik kurashda turli yirtqich va parazitoid entomofaglardan foydalanish bo‘yicha ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan. Yirtqich entomofaglar orasida xon qizilari (Coccinellidae), oltinko‘zlar (Chrysopidae) va sirfidlar (Syrphidae) muhim ahamiyatga ega bo‘lib, ular shiralarning lichinka va imagolari bilan oziqlanadi. Parazitoidlardan esa Aphidiinae kenja oilasiga mansub Aphidius, Lysiphlebus, Praon va boshqa turlar shiralar populyatsiyasini tabiiy cheklashda muhim o‘rin tutadi. Parazitoidlar tuxumini shira tanasiga qo‘yadi, rivojlanayotgan lichinka esa shiraning ichki to‘qimalari hisobiga oziqlanib, uning nobud bo‘lishiga olib keladi. Biroq galllar shiralarni tashqi muhit taʼsiri hamda ko‘plab tabiiy dushmanlardan muhofaza qilishi sababli, gall hosil qiluvchi shiralarga qarshi biologik kurash samaradorligi erkin yashovchi shiralarga nisbatan pastroq bo‘lishi mumkin (Yoram & Inbar, 2011).

Shunga qaramasdan, O‘zbekiston sharoitida intensiv pista bog‘larida shiralarga qarshi oltinko‘z entomofagini turli entomofag-shira nisbatlarida qo‘llash samaradorligi yetarlicha o‘rganilmagan. Shu munosabat bilan mazkur tadqiqotda ushbu entomofagning biologik samaradorligi ikki hudud va ikki pista navi sharoitida baholandi.

Tadqiqotning maqsadi intensiv pista bog‘larida shiralarga qarshi oltinko‘z entomofagining turli qo‘llash nisbatlaridagi biologik samaradorligini baholashdan iborat.

Tadqiqot o‘tkazilgan joy va tadqiqot usullari. Tadqiqotlar 2025 yilda Samarqand viloyati Nurobod tumanidagi intensiv pista bog‘ida yetishtirilayotgan, shiralarga o‘rtacha sezgir «Tog‘ malikasi» navi hamda Jizzax viloyati G‘allaorol tumanidagi intensiv pista bog‘ida yetishtirilayotgan, shiralarga nisbatan chidamli «O‘zbekiston marvaridi» navida o‘tkazildi. Tajribalarda Forda formicaria va Forda hirsuta shiralariga qarshi biologik kurash vositasi sifatida oltinko‘z - Chrysoperla carnea tuxumlari qo‘llanildi.

Entomofagni qo‘llash shiralar zichligi 10 sm novdada o‘rtacha 22-30 dona atrofida bo‘lgan, biroq o‘simlikning zararlanish darajasi 11,0-11,5% amaliy iqtisodiy chegaradan oshmagan davrda amalga oshirildi. Ushbu bosqich shiralar koloniyalari hali keng tarqalmagan holatga to‘g‘ri kelib, oltinko‘z entomofagining tabiiy kushandalik xususiyatlarini samarali namoyon etish uchun eng maqbul deb baholandi.

Tajribada oltinko‘zning tuxumlari qo‘llanilib, ularning samaradorligi entomofag va shira nisbati 1:5, 1:10, 1:15 hamda 1:20 bo‘lgan variantlarda sinovdan o‘tkazildi. Oltinko‘z tuxumlari maxsus tashuvchi materialga joylashtirilgan holda qo‘llanildi. Entomofag tuxumlari dalaga chiqarishdan oldin soya joyda, 8-12 °C haroratda qisqa muddat saqlandi va to‘g‘ridan-to‘g‘ri quyosh nurlaridan himoya qilindi. Tuxumlar bog‘ bo‘ylab teng taqsimlangan holda, shiralar ko‘p uchrayotgan daraxtlarga ustuvor ravishda joylashtirildi. Tashuvchi materiallar daraxt shox-shabbalariga yer sathidan 1,2-1,5 m balandlikda, soya tomonda mahkamlandi. Entomofag chiqarish ishlari ertalabki yoki kechki soatlarda, havo harorati 18-28 °C bo‘lgan, shamolsiz va yomg‘irsiz ob-havo sharoitida amalga oshirildi.

Zarur hollarda, ayniqsa shiralar populyatsiyasi saqlanib qolgan yoki yangi koloniyalar paydo bo‘lgan holatlarda, oltinko‘z tuxumlari 7-10 kun oraliqda qayta chiqarildi. Bu entomofag populyatsiyasining uzluksiz taʼsirini taʼminlash maqsadida amalga oshirildi.

Oltinko‘z tuxumlari qo‘llanilganidan so‘ng hisob kunlari tuxumlarning ochilish muddati va lichinkalarning oziqlanish faolligi dinamikasini hisobga olgan holda 5, 7, 14 va 21-kunlarga belgilab olindi. Hisob natijalari asosida shiralar populyatsiyasining dinamikasi, koloniyalarning tarqalish surʼati hamda entomofagning biologik samaradorligi baholandi. Samaradorlik shiralar sonini iqtisodiy zarar chegarasidan past darajada ushlab turish qobiliyati orqali aniqlandi.

Tadqiqot natijalari. Samarqand viloyatida olib borilgan tajriba natijasiga ko‘ra, nazorat variantida shiralar soni keskin oshib, 5-kunda 39,5 donaga, 7-kunda 57,8 donaga, 14-kunda 88,9 donaga va 21-kunda 97,8 donaga yetdi. Bu holat shiralar populyatsiyasi qisqa vaqt ichida amaliy iqtisodiy chegaradan oshib ketishi va o‘simliklar uchun jiddiy iqtisodiy zarar keltirish xavfi mavjudligini ko‘rsatdi (1-jadval).

1-jadval

Shiralarga qarshi oltinko‘z entomofagining biologik samaradorligi. (Samarqand viloyati, Nurobod tumanidagi intensiv pista bog‘i, pistaning “Tog‘ malikasi” navi 2025 yil)

Oltinko‘z qo‘llanilgan variantlarda esa shiralar sonining o‘sishi samarali ravishda cheklandi. Entomofag-shira nisbati 1:5 bo‘lgan variantda 14-21 kunlarda shiralar soni 22,4-15,2 dona oralig‘ida saqlanib, o‘simlikning zararlanish darajasi IZMM (3,9%) va amaliy iqtisodiy chegara (11,5%) dan past darajada ushlab turildi. Mazkur variantda biologik samaradorlik 21-kunga kelib 84,5% ni tashkil etdi.

Entomofag-shira nisbati 1:10 bo‘lgan variantda ham shiralar populyatsiyasi amaliy iqtisodiy chegaradan past darajada saqlanib, 21-kunga kelib biologik samaradorlik 78,7% ni tashkil etdi. 1:15 va 1:20 nisbatlarda esa shiralar soni qisman oshgan bo‘lsa-da, ularning tarqalishi nazorat variantiga nisbatan sezilarli darajada cheklandi va iqtisodiy jihatdan xavfli darajaga yetmadi.

Jizzax viloyati sharoitida pistaning “O‘zbekiston marvaridi” navida olib borgan tajribamiz natijasiga ko‘ra, nazorat variantida shiralar soni hisob kunlari bo‘yicha jadal o‘sib, 5-kunda 33,8 donaga, 7-kunda 48,6 donaga, 14-kunda 72,5 donaga va 21-kunda 85,2 donaga yetdi. Bu holat hatto chidamli nav sharoitida ham shiralar populyatsiyasi qisqa vaqt ichida iqtisodiy jihatdan xavfli darajaga chiqishi mumkinligini ko‘rsatdi (2-jadval).

2-jadval

Shiralarga qarshi oltinko‘z entomofagining biologik samaradorligi. (Jizzax viloyati, G‘allaorol tumanidagi intensiv pista bog‘i, pistaning “O‘zbekiston marvaridi” navi 2025 yil)

Oltinko‘z tuxumlari qo‘llanilgan variantlarda esa shiralar sonining o‘sishi sezilarli darajada cheklandi. Oltinko‘z 1:5 nisbatda qo‘llanilgan variantda 5-kunda shiralar soni 29,6 donani, 7-kunda 30,8 donani tashkil etgan bo‘lsa, 14-kunda 15,5 donaga va 21-kunda 10,8 donagacha kamaydi. Mazkur variantda biologik samaradorlik 5-kunda 12,4%, 7-kunda 36,6%, 14-kunda 78,6% va 21-kunda 87,3% ni tashkil qildi.

Entomofag-shira nisbati 1:10 bo‘lgan variantda ham shiralar soni nazoratga nisbatan sezilarli darajada kamayib, 21-kunda 14,6 donani tashkil etdi. Ushbu variantda biologik samaradorlik 82,9% ga yetdi. 1:15 nisbatda 21-kunda biologik samaradorlik 77,5% ni, 1:20 nisbatda esa 71,1% ni tashkil etdi. Olingan maʼlumotlardan ko‘rinib turibdiki, entomofag-shira nisbati pasaygan sari oltinko‘zning biologik samaradorligi ham kamayib borgan.

Oltinko‘z tuxumlari qo‘llanilgan barcha variantlarda shiralar zichligi hisob kunlari bo‘yicha IZMM (3,9%) va amaliy iqtisodiy chegara (11,5%) dan past darajada saqlanib qoldi. Bu esa chidamli “O‘zbekiston marvaridi” navida oltinko‘z entomofagini shiralar populyatsiyasi iqtisodiy zarar yetkazish bosqichiga o‘tmasidan oldin qo‘llash yuqori samara berishini ko‘rsatadi.

Olib borilgan tadqiqotlarda C. carnea tuxumlarini turli entomofag-shira nisbatlarida qo‘llash F. formicaria va F. hirsuta populyatsiyalarini samarali cheklashi aniqlandi. Ayniqsa, 1:5 va 1:10 nisbatlarda biologik samaradorlik yuqori bo‘lib, Samarqand viloyatida mos ravishda 84,5 va 78,7%, Jizzax viloyatida esa 87,3 va 82,9% ni tashkil etdi. Entomofag-shira nisbati oshgan sari (1:15 va 1:20) biologik samaradorlikning pasayishi kuzatildi. Bu holat har bir entomofag lichinkasi hissasiga to‘g‘ri keladigan ozuqa maydoni kengayishi hamda shira koloniyalarini qamrab olish darajasi kamayishi bilan izohlanadi.

Bu natijalar Chrysoperla turlarining qishloq xo‘jaligi zararkunandalariga qarshi keng qo‘llaniladigan biologik agentlardan biri ekanligi haqidagi maʼlumotlar bilan mos keladi (Tauber et al., 2000). Shuningdek, C. carnea lichinkalarining turli shira turlari bilan yuqori darajada oziqlanish qobiliyati laboratoriya sharoitida ham tasdiqlangan (Rana et al., 2017).

Shu bilan birga, mazkur tadqiqot obyekti bo‘lgan F. formicaria va F. hirsuta gall hosil qiluvchi shiralar bo‘lganligi sababli ularga qarshi biologik kurash erkin yashovchi shiralarga nisbatan maʼlum darajada murakkab hisoblanadi. Gall to‘qimalari shiralarni tashqi muhit omillari va ayrim tabiiy dushmanlar taʼsiridan qisman muhofaza qilishi haqida Stone va Schönrogge (2003) hamda Álvarez (2012) maʼlumot bergan. Shunga qaramasdan, tadqiqotlarimizda C. carnea ni shiralar koloniyalari hali ommaviy tarqalish bosqichiga o‘tmasdan qo‘llash populyatsiya zichligini butun kuzatuv davri mobaynida iqtisodiy zarar yetkazish chegarasidan past darajada ushlab turish imkonini berdi. Bu natijalar gall hosil qiluvchi shiralarga qarshi biologik kurashda entomofaglarni profilaktik tarzda, yaʼni populyatsiyaning dastlabki rivojlanish bosqichida chiqarish eng samarali yondashuv ekanligini ko‘rsatadi.

Xulosa. Samarqand va Jizzax viloyatlaridagi intensiv pista bog‘larida olib borilgan tadqiqotlar F. formicaria va F. hirsuta shiralariga qarshi C. carnea tuxumlarini qo‘llash yuqori biologik samara berishini ko‘rsatdi. Barcha tajriba variantlarida entomofag qo‘llanilishi shiralar populyatsiyasining o‘sishini nazorat variantiga nisbatan sezilarli darajada chekladi.

Entomofag-shira nisbati 1:5 bo‘lgan variant har ikki hududda ham eng yuqori samaradorlikni taʼminladi. Samarqand viloyatida biologik samaradorlik 84,5%, Jizzax viloyatida esa 87,3% ni tashkil qildi. Shuningdek, mazkur variantda shiralar zichligi butun kuzatuv davomida iqtisodiy zarar yetkazish mezonidan past darajada saqlandi.

Tadqiqot natijalari C. carnea tuxumlarini shiralar populyatsiyasi ommaviy rivojlanish bosqichiga o‘tmasdan oldin qo‘llash yuqori samara berishini tasdiqladi. Shu munosabat bilan intensiv pista bog‘larida gall hosil qiluvchi shiralarga qarshi integratsiyalashgan himoya tizimida entomofag-shira nisbati 1:5 bo‘lgan holda C. carnea tuxumlarini qo‘llash ishlab chiqarish uchun eng maqbul biologik kurash usuli sifatida tavsiya etiladi.

Agar monitoring natijalariga ko‘ra shiralar populyatsiyasi iqtisodiy zarar yetkazish chegarasidan oshib ketsa yoki entomofag qo‘llanilgandan keyin ham populyatsiya barqaror kamaymasa, integratsiyalashgan himoya tizimi doirasida selektiv insektitsidlarni qo‘llash maqsadga muvofiq hisoblanadi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

1. Ali H. B., Kamal R. S., Fadhil H. Y. Molecular phylogeny of gall-forming aphids tribe Fordini (Homoptera, Aphididae, Eriosomatinae) on Pistacia trees from Kurdistan region north of Iraq //Iraqi Journal of Agricultural Sciences. – 2020. – T. 51.

2. Álvarez R. Microscopic study of the walls of galls induced by Geoica utricularia and Baizongia pistaciae in Pistacia terebinthus: a contribution to the phylogeny of Fordini //Arthropod-Plant Interactions. – 2012. – T. 6. – №. 1. – P. 137-145.

3. Arena E. et al. Distribution of fatty acids and phytosterols as a criterion to discriminate geographic origin of pistachio seeds //Food Chemistry. – 2007. – T. 104. – №. 1. – P. 403-408.

4. Chen J., Qiao G. X. Galling aphids (Hemiptera: Aphidoidea) in China: diversity and host specificity //Psyche: A Journal of Entomology. – 2012. – T. 2012. – №. 1. – P. 621934.

5. Dixon, Anthony Frederick George. Aphid ecology an optimization approach. Springer Science & Business Media, 1997.

6. Mehrnejad M. R. et al. Arthropod pests of pistachios, their natural enemies and management //Plant Protection Science. – 2020. – T. 56. – №. 4. – S. 231-260.

7. Rana L. B. et al. Feeding efficiency of green lacewing, Chrysoperla carnea (Stephens) against different species of aphid in laboratory conditions //International Journal of Applied Sciences and Biotechnology. – 2017. – T. 5. – №. 1. – P. 37-41.

8. Stone G. N., Schönrogge K. The adaptive significance of insect gall morphology //Trends in Ecology & Evolution. – 2003. – T. 18. – №. 10. – P. 512-522.

9. Tauber M. J. et al. Commercialization of predators: recent lessons from green lacewings (Neuroptera: Chrysopidae: Chrysoperla) //American Entomologist. – 2000. – T. 46. – №. 1. – P. 26-38.

10. Walling, Linda L. "The myriad plant responses to herbivores." Journal of plant growth regulation 19.2 (2000): 195-216.

11. Yoram G., Inbar M. Distinct antimicrobial activities in aphid galls on Pistacia atlantica //Plant signaling & behavior. – 2011. – T. 6. – №. 12. – P. 2008-2012.

12. Габрид Н. В. Галлообразующие тли древесных растений северного кыргызстана //Известия Национальной Академии наук Кыргызской Республики. – 2019. – №. С6. – С. 38-44.

UO‘K 635.25:632.9:528.8

PIYOZ VA SARIMSOQPIYOZ AGROTSENOZLARIDA FITOSANITAR MONITORING: MASOFADAN ZONDLASH VA GEOAXBOROT TIZIMLARINING ILMIY-AMALIY ASOSLARI

Akromov Baxtiyar Akmalovich iD

O‘simliklar karantini va himoyasi ilmiy-tadqiqot instituti, q.x.f.n., katta ilmiy xodim

Annotasiya. Mazkur maqolada piyoz (Allium cepa) va sarimsoqpiyoz (Allium sativum) agrotsenozlarida fitosanitar vaziyatni baholash va zararkunanda hasharotlarni erta aniqlashda masofadan zondlash (Remote Sensing) hamda geoaxborot tizimlari (GIS) samaradorligi tahlil qilingan. Maqolada o‘simliklarning zararkunandalar ta’siridagi spektral signaturalari, multispektral va termal sensorlar orqali olingan ma’lumotlarni qayta ishlash algoritmlari, shuningdek, aniq dehqonchilik (Precision Agriculture) doirasida uchuvchisiz havo apparatlari (UHA) va sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlarini uyg‘unlashgan holda qo‘llash masalalari o‘rganilgan.

Kalit so‘zlar: fitosanitar monitoring, masofadan zondlash, spektral signatura, vegetasiya indekslari, NDVI, NDRE, CWSI, aniq dehqonchilik, multispektral tasvirlar, Thrips tabaci, Delia antiqua, GIS.

Аннотация. В данной статье анализируется эффективность применения дистанционного зондирования (Remote Sensing) и геоинформационных систем (ГИС) для оценки фитосанитарной обстановки и раннего выявления насекомых-вредителей в агроценозах лука (Allium cepa) и чеснока (Allium sativum). В статье изучены спектральные сигнатуры растений под воздействием вредителей, алгоритмы обработки данных, полученных с помощью мультиспектральных и термальных сенсоров, а также вопросы интегрированного использования беспилотных летательных аппаратов (БПЛА) и спутниковых данных в рамках точного земледелия (Precision Agriculture).

Ключевые слова: фитосанитарный мониторинг, дистанционное зондирование, спектральная сигнатура, вегетационные индексы, NDVI, NDRE, CWSI, точное земледелие, мультиспектральные изображения, Thrips tabaci, Delia antiqua, ГИС.

Abstract. This article analyzes the effectiveness of using remote sensing (Remote Sensing) and geographic information systems (GIS) to assess the phytosanitary situation and early detection of pest insects in onion (Allium cepa) and garlic (Allium sativum) agrocenoses. The article examines spectral signatures of plants under the influence of pests, algorithms for processing data obtained using multispectral and thermal sensors, as well as issues regarding the integrated use of unmanned aerial vehicles (UAVs) and satellite data in precision agriculture.

Key words: phytosanitary monitoring, remote sensing, spectral signature, vegetation indices, NDVI, NDRE, CWSI, precision agriculture, multispectral imagery, Thrips tabaci, Delia antiqua, GIS.

Piyoz ekinlari 6,0 ming yildan beri insoniyatga ma’lum ekin turlaridan bo‘lib, 4,0 ming yildan beri iste’molga ishlatilib kelinadi. Hozirgi zamonga kelib piyozdosh sabzavot ekinlari dunyoning barcha hududlarida ekilib kelinadi. Piyoz va sarimsoqpiyoz O‘zbekiston qishloq xo‘jaligida muhim eksportbop va oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlovchi ekinlar hisoblanadi. Biroq, ularning hosildorligi tamaki tripsi (Thrips tabaci), piyoz pashshasi (Delia antiqua) kabi polifag va monofag zararkunandalar, shuningdek, ikkilamchi bakterial va zamburug‘li kasalliklar ta’sirida 30–60% gacha kamayishi mumkin [7].

An’anaviy fitosanitar kuzatuv usullari (vizual ko‘zdan kechirish, feromon tuzoqlari) sub’ektiv xarakterga ega bo‘lib, keng maydonlarni qamrab ololmaydi. Odatda, zararkunanda populyatsiyasi iqtisodiy zararlilik mezoniga (IZM) yetgandagina aniqlanadi, bu esa pestitsidlarning rejasiz qo‘llanilishi va ekologik muhitning buzilishiga olib keladi. Shu munosabat bilan, o‘simlik fiziologiyasidagi mikroo‘zgarishlarni vizual belgilar namoyon bo‘lgunga qadar qayd eta oladigan masofadan zondlash texnologiyalarining ahamiyati keskin oshmoqda [6].

Piyoz yetishtirishda zararkunanda hasharotlarni erta aniqlash va ularning tarqalishini muntazam kuzatib borish yuqori hosil olishning muhim omillaridan biri hisoblanadi. So‘nggi yillarda masofadan zondlash (Remote Sensing) texnologiyalari, jumladan, sun’iy yo‘ldosh (kosmik) suratlaridan foydalanish ekinlarning fitosanitar holatini baholashda keng qo‘llanilmoqda. Bu usul katta maydonlarda zararlanish o‘choqlarini qisqa vaqt ichida aniqlash va kimyoviy ishlovlarni maqbul rejalashtirish imkonini beradi.

Masofadan zondlashning nazariy asosi o‘simlik to‘qimalarining elektromagnit spektrning turli diapazonlaridagi aks ettirish xususiyatining o‘zgarishiga borib taqaladi. Zararkunandalar o‘simlikda quyidagi fiziologik o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi:

- xlorofill degradasiyasi: tripslar barg epidermisini shikastlab, hujayra shirasini so‘radi. Natijada barg rangi kumushrang-qo‘ng‘ir tusga kiradi, bu esa ko‘rinma nur diapazonida (400–700 nm) aks ettirish ko‘rsatkichining oshishiga olib keladi [4].

- transpirasiya buzilishi (o‘tkazuvchi to‘qima va ildiz tizimining shikastlanishi): nematodalar va piyoz pashshasi lichinkalari ildiz tizimi va piyoz boshini shikastlaganda, o‘simlikda suv tanqisligi yuzaga keladi. Bu ustitsalarning yopilishiga va barg haroratining ko‘tarilishiga sabab bo‘ladi, bu holat termal diapazonda aniqlanadi [2].

Fitosanitar monitoring tizimini ikki bosqichli olib borish maqsadga muvofiq:

Sun’iy yo‘ldoshlar: Sentinel-2 (ESA) va Landsat-8/9 (NASA/USGS) mintaqaviy miqyosda ekinlarning umumiy stress holatini baholash uchun ishlatiladi.

UHA/Dronlar: Dala miqyosidagi aniq o‘choqlarni lokalizasiya qilish uchun multispektral va termal sensorlar bilan jihozlangan UHAlardan foydalaniladi. Ular yuqori ruxsat bilan tasvir olib, zararlangan hududlarning aniq koordinatalarini belgilaydi [3], [6].

Olingan tasvirlar yordamida NDVI (Normalized Difference Vegetation Index), GNDVI (Green NDVI), NDRE (Normalized Difference Red Edge) kabi vegetasiya indekslari hisoblanadi.

Birinchi indeks — NDVI, 1973 yilda NASA olimlari tomonidan ishlab chiqilgan. Hozirgi kunda 300 dan ortiq turli indekslar mavjud bo‘lib, ularning ko‘pchiligi NDVI asosida yaratilgan. Indekslar orqali o‘simlik qoplamining sog‘lomligi, sug‘orish ehtiyoji va hosildorlik prognozlari aniqlanadi.

Zararlanish darajasini miqdoriy baholash uchun quyidagi vegetasiya indekslari qo‘llaniladi:

NDVI (Normalized Difference Vegetation Index): umumiy biomassa va fotosintez faolligini baholaydi.

NDVI = (NIR – RED) / (NIR + RED)

NDVI vegetasiyaning eng faol rivojlanish davrida yuqori aniqlikni namoyish etadi.

NDVI

Red Edge Indeksi (ReCl) o‘simliklar tomonidan azotning o‘zlashtirilishi natijasida hosil bo‘lgan barglardagi xlorofill miqdorini baholaydi.

ReCl = (NIR / RED) – 1

O‘simliklarning barglari sarg‘aygan yoki to‘kilgan, azot tanqisligidan aziyat chekayotgan joylarni aniqlashga yordam beradi, vegetasiyaning faol rivojlanish davrida eng ko‘p namoyon bo‘ladi va hosilni yig‘ish paytida o‘simliklarni kuzatish uchun mos kelmaydi.

NDRE (Normalized Difference Red Edge Index): erta stress holatini aniqlashda NDVI ga nisbatan yuqori sezgirlikka ega. "Red Edge" (qizil chegara) hududi xlorofillning boshlang‘ich buzilishlariga juda sezgir [5].

NDVI = (NIR – RED) / (NIR + RED)

NDRE

Bu indeks trips yoki pashsha ta’sirida vizual belgilar paydo bo‘lmasdan oldin boshlangan xlorozni aniqlashda samaralidir.

CWSI (Crop Water Stress Index): termal kameralar yordamida hisoblanadi. Ildiz tizimi shikastlanganda o‘simlik suvni kam sarflaydi, natijada barg harorati ko‘tariladi [2]. Indeksning fundamental ilmiy asosi quyidagi formula bilan ifodalanadi [1]:

CWSI = (T_c - Twet) / (T_dry - T_wet)

Monitoring jarayoni tizimli yondashuvni talab etadi: avval sun’iy yo‘ldosh tasvirlari orqali umumiy stress hududlari aniqlanadi va ma’lumotlar GIS muhitida (ArcGIS, QGIS) qayta ishlanadi. Vegetasiya indekslarida keskin pasayish kuzatilgan uchastkalar "xavfli hudud" sifatida belgilanadi. So‘ngra, ushbu joylarda yer usti entomologik kuzatuvlari o‘tkaziladi. Kosmik/dron ma’lumotlari dala ma’lumotlari bilan verifikasiya qilingach, zararlanishning aniq xaritalari tuziladi va faqat zarur bo‘lgan maydonlarga maqbul himoya tadbirlari qo‘llaniladi.

Ushbu texnologiyaning asosiy afzalliklari katta maydonlarni qisqa vaqtda baholash, mehnat va mablag‘ sarfini kamaytirish, zararlanishning erta bosqichlarini aniqlash hamda pestitsidlarni maqbul miqdorda qo‘llash imkoniyatini yaratishdan iborat. Shu bilan birga, kosmik suratlar zararkunanda turini bevosita aniqlab bermaydi. Shu sababli ularni dron tasvirlari, yer usti kuzatuvlari va feromon tuzoqlari natijalari bilan birgalikda qo‘llash yuqori samara beradi.

Shu bilan birga, texnologiyaning ayrim cheklovlari ham mavjud: bulutli ob-havo optik sensorlar samaradorligini pasaytiradi, yuqori aniqlikdagi ma’lumotlarni qayta ishlash katta hisoblash quvvatini talab qiladi. Biroq, sun’iy intellekt (AI) va bulutli hisoblash (Cloud Computing) texnologiyalarining rivojlanishi ushbu cheklovlarni bosqichma-bosqich bartaraf etmoqda.

Ushbu zamonaviy tizim kosmik suratlar va masofadan zondlash asosida piyoz ekinlarida zararkunanda hasharotlarni monitoring qilish uyg‘unlashgan o‘simliklarni himoya qilish tizimining muhim qismi bo‘lib, zararlanishni erta aniqlash, hosil yo‘qotilishini kamaytirish va ekologik jihatdan xavfsiz agrotexnologiyalarni joriy etish imkonini beradi. Bu yondashuv, ayniqsa, O‘zbekiston sharoitida raqamli qishloq xo‘jaligini rivojlantirish va resurslardan samarali foydalanishda istiqbolli texnologiyalardan biri hisoblanadi.

Aniq dehqonchilik texnologiyalarini joriy etish quyidagi natijalarni beradi:

Resurslarni tejash: faqat zarar "o‘choq"lariga ishlov berish orqali pestitsidlar sarfini 30–45% ga qisqartirish [6].

Ekologik xavfsizlik: foydali entomofauna (arilar, entomofaglar va akarifaglar) biotsenozini saqlab qolish.

Iqtisodiy samaradorlik: hosil yo‘qotishlarining oldini olish hisobiga gektardan olinayotgan foydani 15–20% ga oshirish.

Xulosa qilib aytganda piyoz va sarimsoqpiyoz agrotsenozlarida fitosanitar monitoring tizimiga masofadan zondlash va GIS texnologiyalarini uyg‘unlashtirish an’anaviy agrar amaliyotlarni sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqadi. NDRE va CWSI kabi indekslardan foydalanish zararkunandalarni vizual belgilar paydo bo‘lgunga qadar erta aniqlash imkonini beradi.

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Idso S. B., Jackson R. D., Pinter P. J., Reginato R. J., Hatfield J. L. Normalizing the stress-degree-day parameter for environmental variability // Agricultural Meteorology. – 1981. – Vol. 24, № 1. – P. 45–55.

2. Sánchez-Virosta Á., et al. Thermography as a Tool to Assess Inter-Cultivar Variability in Garlic Performance along Variations of Soil Water Availability // Remote Sensing. – 2020. – Vol. 12, № 18. – P. 2990.

3. Nebiker S., Scherrer S., Oesch D. Light-weight multispectral UAV sensors and their capabilities for predicting grain yield and detecting plant diseases // ISPRS Annals of the Photogrammetry, Remote Sensing and Spatial Information Sciences. – 2016. – Vol. IV-1. – P. 963–970.

4. Messina G., et al. Monitoring Onion Crop “Cipolla Rossa di Tropea Calabria” Using UAV Multispectral Imagery // Drones. – 2021. – Vol. 5, № 3. – P. 61.

5. Ryu J., et al. Snapshot-Based Multispectral Imaging for Heat Stress Detection in Southern-Type Garlic // Applied Sciences. – 2023. – Vol. 13, № 14. – P. 8133.

6. Wayal S., et al. UAV multispectral sensing and data-driven modeling for precision onion and garlic yield prediction // Smart Agricultural Technology. – 2024. – Vol. 8. – P. 100513.

7. Food and Agriculture Organization (FAO). SmartProtect: Integrated pest management and remote sensing fact sheet for onion and garlic. – Rome : FAO, 2023. – 24 p.

ОЦЕНКА УСТОЙЧИВОСТИ СОРТОВ И ГИБРИДОВ ТОМАТА К ФУЗАРИОЗНОМУ УВЯДАНИЮ

Омонликов Алишер Уразалиевич iD

Старший преподаватель, Ташкентский государственный аграрный университет

Хакимов Альберт Ахмедович iD

Доцент, Ташкентский государственный аграрный университет

Аннотация. В статье представлены результаты оценки устойчивости сортов и гибридов томата к фузариозному увяданию. Исследования проводили в 2020-2022 годах в условиях открытого грунта на искусственном инфекционном фоне опытного участка Информационно-консультационного центра Ташкентского государственного аграрного университета. В опыте изучали три сорта и пять гибридов томата. В качестве инокулюма использовали штамм A36 Fusarium oxysporum f. sp. lycopersici, идентичность и патогенность которого были подтверждены морфолого-культуральными и молекулярно-генетическими исследованиями. Распространённость и развитие болезни оценивали на 20-, 30-, 45- и 60-й дни после инокуляции. Сорт Тошкент тонги был отнесён к группе восприимчивых, сорта Юсупов и ТМК-22, а также гибриды 42510 F1 и 42301 F1 - к группе умеренно восприимчивых. Гибрид BT Pembola F1 был умеренно устойчивым, а Otranto F1 и Lojain F1 - устойчивыми. Высокоустойчивых генотипов не выявлено. Гибриды Otranto F1, Lojain F1 и BT Pembola F1 определены как перспективные для выращивания в условиях распространения фузариозного увядания.

Ключевые слова: томат, фузариозное увядание, Fusarium oxysporum f. sp. lycopersici, искусственный инфекционный фон, штамм патогена, гибрид, устойчивость.

Помидор нав ва дурагайларини фузариоз сўлиш касаллигига нисбатан чидамлилигини баҳолаш

Аннотация. Мақолада помидор нав ва дурагайларининг фузариоз сўлиш касаллигига чидамлилигини баҳолаш натижалари келтирилган. Тадқиқотлар 2020-2022 йилларда Тошкент давлат аграр университетининг Ахборот-маслаҳат маркази тажриба участкасида, очиқ дала шароитидаги сунъий инфекцион фонда ўтказилди. Тажрибада помидорнинг 3 та нави ва 5 та дурагайи синовдан ўтказилиб, инокулянт сифатида морфокультурал, молекуляр-генетик ва патогенлик хусусиятлари тасдиқланган Fusarium oxysporum f. sp. lycopersici нинг A36 штаммидан фойдаланилди. Кўчатлар зарарлангандан кейин касалликнинг тарқалиши ва ривожланиши 20-, 30-, 45- ва 60-кунларда баҳоланди. Тошкент тонги нави чидамсиз, Юсупов ва ТМК-22 навлари ҳамда 42510 F1 ва 42301 F1 дурагайлари ўртача чидамсиз деб топилди. BT Pembola F1 ўртача чидамли, Otranto F1 ва Lojain F1 дурагайлари эса чидамли гуруҳга киритилди. Юқори чидамли генотип аниқланмади. Otranto F1, Lojain F1 ва BT Pembola F1 дурагайлари фузариоз сўлиш тарқалган майдонларда етиштириш учун истиқболли эканлиги белгиланди.

Калит сўзлар: помидор, фузариоз сўлиш, Fusarium oxysporum f. sp. lycopersici, сунъий инфекцион фон, патоген штамми, дурагай, чидамлилик.

Assessment of tomato cultivars and hybrids for resistance to fusarium wilt

Abstract. This article presents the results of evaluating tomato cultivars and hybrids for resistance to Fusarium wilt. The study was conducted from 2020 to 2022 under artificially infested open-field conditions at the experimental site of the Information and Advisory Center of Tashkent State Agrarian University. Three tomato cultivars and five hybrids were tested. The A36 strain of Fusarium oxysporum f. sp. lycopersici, confirmed by morphological and cultural characterization, molecular genetic identification, and pathogenicity testing, was used as the inoculum. Disease incidence and severity were assessed at 20, 30, 45, and 60 days after inoculation. The Toshkent tongi cultivar was classified as susceptible, while the Yusupov and TMK-22 cultivars and the 42510 F₁ and 42301 F₁ hybrids were moderately susceptible. BT Pembola F1 was moderately resistant, whereas Otranto F1 and Lojain F1 were resistant. No highly resistant genotype was identified. Otranto F1, Lojain F1, and BT Pembola F1 were identified as promising hybrids for cultivation in areas affected by Fusarium wilt.

Keywords: tomato, Fusarium wilt, Fusarium oxysporum f. sp. lycopersici, artificial inoculation, pathogen strain, hybrid, resistance.

Введение. Томат является одной из наиболее широко возделываемых в мире овощных культур, обладающих высокой пищевой и экономической ценностью. Однако при его выращивании различные фитопатогенные организмы, особенно почвенные фитопатогенные грибы, наносят серьёзный ущерб урожайности и качеству продукции. Одной из таких болезней является фузариозное увядание, вызываемое Fusarium oxysporum f. sp. lycopersici (FOL), которое относится к числу наиболее опасных болезней томата как в открытом, так и в защищённом грунте (Chitwood-Brown et al., 2021; Maurya et al., 2023).

Возбудитель болезни проникает в растение преимущественно через корневую систему и распространяется по сосудам ксилемы. Развитие патогена в сосудистых тканях нарушает передвижение воды и минеральных веществ, вызывая пожелтение листьев, угнетение роста растений, побурение сосудов стебля, увядание и в конечном итоге гибель растений. У устойчивых генотипов защитная реакция против заболевания инициируется в тканях корня и ограничивает дальнейшую колонизацию ксилемы и распространение патогена в надземные органы растения (Šimkovičová et al., 2024). Благодаря образованию хламидоспор FOL способен длительное время сохраняться в почве и заражённых растительных остатках. В связи с этим полностью контролировать заболевание только посредством севооборота, обработки почвы или применения химических фунгицидов затруднительно.

Использование устойчивых сортов и гибридов для борьбы с фузариозным увяданием является экономически целесообразным, экологически безопасным и долгосрочным решением. Однако реакция генотипов томата на заболевание может существенно изменяться в зависимости от физиологической расы патогена и вирулентности его изолятов. Поэтому оценка сортов и гибридов на искусственном инфекционном фоне с использованием местных штаммов FOL, выделенных в конкретном регионе, является важным условием надёжного отбора устойчивых генотипов (Chitwood-Brown et al., 2021; Fernandes et al., 2022; Oliveira et al., 2023).

В условиях Узбекистана сведения о сравнительной оценке реакции выращиваемых местных и зарубежных сортов и гибридов томата на искусственном инфекционном фоне, созданном с использованием местного штамма FOL, идентифицированного по морфолого-культуральным и молекулярно-генетическим признакам и подтверждённого на патогенность, ограничены. В связи с этим определение устойчивости используемых в производстве генотипов томата к фузариозному увяданию, распределение их по группам устойчивости и отбор перспективных гибридов имеют важное научное и практическое значение.

Цель исследования – оценить устойчивость местных и зарубежных сортов и гибридов томата к фузариозному увяданию на искусственном инфекционном фоне, созданном с использованием штамма A36 Fusarium oxysporum f. sp. lycopersici, идентифицированного по морфолого-культуральным и молекулярно-генетическим признакам и подтверждённого на патогенность, на основании показателей распространённости и развития болезни.

Материалы и методы исследования. Исследования проводили в 2020-2022 годах в условиях открытого грунта на опытном участке Информационно-консультационного центра Ташкентского государственного аграрного университета. Площадь делянки каждого варианта составляла 4×6 м. Рассаду высаживали по схеме 70×35 см в четыре ряда. В каждом ряду размещали по 13 растений, всего 52 растения на одной делянке. Опыт проводили в трёх повторностях, поэтому общее количество растений в каждом варианте составляло 156. В исследовании использовали сорта томата Тошкент тонги, ТМК-22 и Юсупов, а также гибриды Otranto F1, Lojain F1, 42510 F1, 42301 F1 и BT Pembola F1.

Перед закладкой опыта проводили соляризацию почвы. Для этого поверхность предварительно вспаханной и боронованной почвы накрывали прозрачной полиэтиленовой плёнкой на 14 суток. В качестве инокулюма использовали штамм A36 Fusarium oxysporum f. sp. lycopersici, идентифицированный морфолого-культуральными и молекулярно-генетическими методами, патогенность которого была подтверждена. Размноженную в лаборатории на зерне культуру патогена смешивали с соляризованной почвой, инкубировали в течение 9 суток, после чего полученный инокулюм вносили под каждое растение.

Учёт распространённости и развития болезни проводили на 20-, 30-, 45- и 60-й дни после искусственного заражения растений. Степень развития болезни (степень поражения) оценивали по модифицированной 4-балльной шкале метода Nirmaladevi et al. (2016) с градациями от 0 до 4 баллов. Устойчивость сортов и гибридов определяли на основании показателя развития болезни на 60-й день и классифицировали по критериям Akaeze и Aduramigba-Modupe (2017), а также Sanap et al. (2020): 0% – высокоустойчивые (HR); 1-5% – устойчивые (R); 6-10% – умеренно устойчивые (MR); 11-30% – умеренно восприимчивые (MS); 31-50% – восприимчивые (S); 51-100 % – высоковосприимчивые (HS). Полученные данные подвергали дисперсионному анализу с определением показателей НСР₀₅ и Sx, %.

Результаты исследований и их обсуждение. В опытных вариантах первые симптомы фузариозного увядания томата проявлялись в виде пожелтения жилок и поверхности листьев, задержки роста и последующего полного увядания растений. Кроме того, после появления начальных признаков заболевания и проведения полива отмечались случаи резкого увядания всего растения ещё до полного пожелтения листьев. Красновато-бурое окрашивание сосудистых тканей стебля, наблюдавшееся на его поперечном срезе, также свидетельствовало о развитии фузариозного увядания.

По результатам полевых опытов восемь изученных генотипов томата, включая три сорта и пять гибридов, проявили различную реакцию на фузариозное увядание, вызываемое Fusarium oxysporum f. sp. lycopersici. При проведении учётов на 20-, 30-, 45- и 60-й дни после искусственного заражения были выявлены выраженные различия между генотипами по показателям распространённости (КТ, %) и развития болезни (КР, %).

Таблица 1

Оценка устойчивости сортов и гибридов томата к фузариозному увяданию (FOL) (Искусственный инфекционный фон, Кибрайский район, Информационно-консультационный центр Ташкентского государственного аграрного университета, 2020-2022 гг.)

На 20-й день у восприимчивых и умеренно восприимчивых сортов появились первые признаки болезни, отмеченные у определённой части растений. В то же время у наиболее устойчивых гибридов в этот период были зарегистрированы очень низкие показатели распространённости (0,64-1,92%) и развития болезни (0,3-0,9%). На 30-й день у более восприимчивых сортов наблюдалось быстрое прогрессирование заболевания. У сорта Тошкент тонги распространённость болезни достигла 30,8%, а её развитие – 9,9%. У сорта Юсупов данные показатели составили соответственно 23,7 и 13,2%, а у стандартного сорта ТМК-22 – 32,1 и 14,5%.

При проведении учётов на 30- и 45-й дни стали проявляться характерные признаки увядания. Через 60 дней после высадки и искусственного заражения растений распространённость болезни среди всех изученных сортов и гибридов варьировала от 8,3 до 43,6%, а развитие болезни – от 3,2 до 31,5%. У сорта Тошкент тонги распространённость и развитие болезни составили соответственно 43,6 и 31,5%, у сорта ТМК-22 – 38,5 и 26,4%, у гибрида Otranto F1 – 10,3 и 4,8%, а у Lojain F1 – 8,3 и 3,2% (таблица 1).

Таблица 2

Показатели устойчивости испытанных сортов и гибридов томата к фузариозному увяданию (FOL) (Искусственный инфекционный фон, Кибрайский район, Информационно-консультационный центр Ташкентского государственного аграрного университета, 2020-2022 гг.)

При оценке испытанных сортов и гибридов томата по степени развития фузариозного увядания сорт Тошкент тонги (31,5%) был отнесён к группе восприимчивых (S). Сорта Юсупов (20,8%) и ТМК-22 (26,4%), а также гибриды 42510 F1 (11,8%) и 42301 F1 (14,4%) были классифицированы как умеренно восприимчивые (MS). Гибрид BT Pembola F1 был отнесён к группе умеренно устойчивых (MR), тогда как гибриды Otranto F1 и Lojain F1 оценены как устойчивые (R). Развитие болезни у гибридов BT Pembola F1, Otranto F1 и Lojain F1 составило соответственно 8,6; 4,8 и 3,2%. Среди испытанных сортов и гибридов высокоустойчивых (HR) генотипов к фузариозному увяданию не выявлено (таблица 2). Высокая распространённость болезни, достигавшая 38,5-43,6%, и её развитие до 31,5% были обусловлены высоким уровнем инфекционной нагрузки. Такие условия отражают сильное инфекционное давление на растения и позволяют надёжно выявлять действительно устойчивые генотипы.

Полученные результаты показали, что реакция генотипов томата на инфицирование Fusarium oxysporum f. sp. lycopersici существенно различалась. У сортов Тошкент тонги, ТМК-22 и Юсупов развитие болезни находилось в пределах 20,8-31,5%, тогда как у гибридов Otranto F1, Lojain F1 и BT Pembola F1 данный показатель не превышал 3,2-8,6%. Различия между вариантами по развитию болезни на 60-й день превышали значение НСР₀₅, равное 0,58, что подтверждает статистическую достоверность выявленных генотипических различий. Подобная дифференциация генотипов отмечалась и в других исследованиях. В частности, Akram et al. (2014) установили, что сорта томата неодинаково реагируют на различные изоляты FOL. В исследованиях Sanap et al. (2020) степень поражения генотипов варьировала от 7,14 до 62,69%, а в опытах Maurya et al. (2023) – от 10,03 до 85,00%. Несмотря на то что различия в шкалах оценки и условиях проведения опытов ограничивают возможность прямого количественного сопоставления результатов, все исследования подтверждают наличие существенной генотипической изменчивости томата по устойчивости к фузариозному увяданию.

В исследованиях Fernandes et al. (2022) была установлена устойчивость отдельных гибридов томата к нескольким физиологическим расам FOL, тогда как Oliveira et al. (2023) показали, что реакция сортов по устойчивости может изменяться в зависимости от расы и изолята патогена. С этой точки зрения ограничение развития болезни под воздействием штамма A36 до уровня не более 5% у гибридов Otranto F1 и Lojain F1 свидетельствует об их перспективности для использования в условиях местного инфекционного фона. Гибрид BT Pembola F1 при показателе развития болезни 8,6 % также проявил умеренную устойчивость. Однако в связи с тем, что в опыте использовали только один штамм FOL, физиологическая раса которого не была установлена, полученные данные об устойчивости этих гибридов нельзя экстраполировать на все популяции патогена. В связи с этим целесообразно провести их дополнительную оценку с использованием других местных изолятов и физиологических рас FOL.

Заключение. Среди испытанных генотипов томата развитие болезни у сорта Тошкент тонги составило 31,5%, в связи с чем он был оценён как восприимчивый (S) к фузариозному увяданию. Сорта Юсупов (20,8%) и ТМК-22 (26,4%), а также гибриды 42510 F1 (11,8%) и 42301 F1 (14,4%) были отнесены к группе умеренно восприимчивых (MS). У этих генотипов распространённость болезни варьировала от 17,9 до 43,6%, а её развитие - от 11,8 до 31,5%.

Развитие болезни у гибрида BT Pembola F1 составило 8,6%, и он был оценён как умеренно устойчивый (MR). Гибриды Otranto F1 (4,8%) и Lojain F1 (3,2%) были отнесены к группе устойчивых (R). Среди испытанных сортов и гибридов не выявлено генотипов, проявивших высокую устойчивость (HR) к штамму A36 Fusarium oxysporum f. sp. lycopersici.

На основании результатов, полученных на искусственном инфекционном фоне, гибриды Lojain F1 (Enza Zaden), Otranto F1 (Nunhems) и BT Pembola F1 (Bursa Tohum) могут быть рекомендованы для выращивания в личных подсобных и фермерских хозяйствах как наиболее устойчивые к фузариозному увяданию среди изученных генотипов.

Список использованной литературы:

1. Akaeze O., Aduramigba-Modupe A.O. Fusarium wilt disease of tomato: screening for resistance and in vitro evaluation of botanicals for control; the Nigeria case // Journal of Microbiology, Biotechnology and Food Sciences. – 2017. – Vol. 9. – P. 32-36.

2. Akram W. Basal susceptibility of tomato varieties against different isolates of Fusarium oxysporum f. sp. lycopersici // International Journal of Agriculture and Biology. – 2014. – Vol. 16, no. 1. – P. 171-176.

3. Chitwood-Brown J., Vallad G.E., Lee T.G., Hutton S.F. Breeding for resistance to Fusarium wilt of tomato: A review // Genes. – 2021. – Vol. 12, no. 11. – Art. 1673. – DOI 10.3390/genes12111673.

4. Fernandes R.H., Silva D.J.H., Delazari F.T., Lopes E.A. Screening of tomato hybrids for resistance to Fusarium wilt // Crop Breeding and Applied Biotechnology. – 2022. – Vol. 22, no. 4. – Art. e43352248. – DOI 10.1590/1984-70332022v22n4a43.

5. Maurya S., Saini D.K., Bharti N.K., Phanan V., Saini A. Screening of tomato varieties/cultivars against Fusarium oxysporum f. sp. lycopersici causing wilt of tomato // The Pharma Innovation Journal. – 2023. – Vol. 12, no. 11. – P. 119-122.

6. Nirmaladevi D., Venkataramana M., Srivastava R., Uppalapati S. R., Kumar A., Singh B. P., Dasgupta S., Gupta V. K. Molecular phylogeny, pathogenicity and toxigenicity of Fusarium oxysporum f. sp. lycopersici // Scientific Reports. – 2016. – Т. 6. – № 21367. – P. 1-12. – DOI: 10.1038/srep21367.

7. Oliveira C.M., Carmo M.G.F., Ferreira L.M. et al. Control failures of Fusarium wilt on tomatoes and resistance of cultivars to the three races of the pathogen // Revista Ceres. – 2023. – Vol. 70, no. 4. – P. 82-90. – DOI 10.1590/0034-737X202370040011.

8. Sanap S. B., Jaiswal K.L., Mete V.S. et al. Screening of tomato cultivars/varieties against Fusarium oxysporum f. sp. lycopersici causing wilt of tomato [et al.] // International Journal of Current Microbiology and Applied Sciences. – 2020. – Vol. 9, no. 8. – P. 1122–1126. – DOI 10.20546/ijcmas.2020.908.123.

9. Šimkovičová M., Kramer G., Rep M., Takken F.L.W. Tomato R-gene-mediated resistance against Fusarium wilt originates in roots and extends to shoots via xylem to limit pathogen colonization // Frontiers in Plant Science. – 2024. – Vol. 15. – Art. 1384431. – DOI 10.3389/fpls.2024.1384431.

UO‘K633.511:632.954:632.51

ALMASHLAB VA NAVBATLAB EKISH DALALARIDA UCHRAYDIGAN BEGONA O‘TLARGA QARSHI KURASHDA GLIFOSATGA CHIDAMLI G‘O‘ZA NAVLARI - YUQORI HOSILDORLIK GAROVI

O‘razmatov Nasibjon Nazirovich iD

q.x.f.f.d, (PhD), katta ilmiy xodim. PSUEAITI Farg‘ona ilmiy tajriba stansiyasi.

e-mail: Nasibjon_1984@mail.ru

Annotatsiya. Ushbu maqolada Farg‘ona vodiysi sharoitida almashlab va navbatlab ekish dalalarida uchraydigan bir yillik hamda ko‘p yillik begona o‘tlarga qarshi kurashda glifosatga chidamli XinLuZao-78 g‘o‘za navining samaradorligi o‘rganildi. Tajribada faol moddasi glifosat 41% (SL) bo‘lgan Glifosat gerbitsidi g‘o‘zaning 3-4 chinbarg rivojlanish bosqichida gektariga 3,0 litr me’yorda qo‘llanildi. Kuzatuvlar natijasida bir yillik va ko‘p yillik begona o‘tlarning 98% qismi nobud bo‘lganligi, g‘o‘za o‘simligida esa fitotoksik ta’sir kuzatilmaganligi aniqlandi.

Kalit so‘zlar: g‘o‘za, XinLuZao-78, Glifosat, gerbitsid, glifosatga chidamli g‘o‘za, begona o‘tlar, almashlab ekish, navbatlab ekish, tuproq unumdorligi.

Аннотация. В данной статье изучена эффективность устойчивого к глифосату сорта хлопчатника XinLuZao-78 при борьбе с однолетними и многолетними сорными растениями в условиях полей с севооборотом и чередованием культур в Ферганской долине. В опыте применяли гербицид «Glifosat» с действующим веществом глифосат 41% (SL, водный раствор) в норме 3,0 л/га в фазе 3–4 настоящих листьев хлопчатника. По результатам исследований установлено, что применение гербицида обеспечило гибель 98% однолетних и многолетних сорных растений, при этом у растений хлопчатника не наблюдалось признаков фитотоксического воздействия. Полученные результаты свидетельствуют о высокой эффективности использования устойчивого к глифосату сорта XinLuZao-78 в интегрированной системе борьбы с сорной растительностью в условиях севооборота.

Ключевые слова: хлопчатник, XinLuZao-78, Glifosat, глифосат, гербицид, устойчивый к глифосату сорт хлопчатника, сорные растения, севооборот, чередование культур, плодородие почвы.

Abstract. This study evaluated the effectiveness of the glyphosate-resistant cotton cultivar XinLuZao-78 for controlling annual and perennial weeds under crop rotation and sequential cropping systems in the Fergana Valley of Uzbekistan. The herbicide Glifosat, containing 41% glyphosate (SL, soluble concentrate) as the active ingredient, was applied at a rate of 3.0 L ha⁻¹ during the 3–4 true-leaf growth stage of cotton. The results demonstrated that the herbicide provided 98% control of annual and perennial weeds, while no phytotoxic effects were observed on the cotton plants. The findings indicate that the glyphosate-resistant cotton cultivar XinLuZao-78 is highly effective for integrated weed management and contributes to sustainable cotton production under crop rotation systems.

Keywords: cotton, XinLuZao-78, Glifosat, glyphosate, herbicide, glyphosate-resistant cotton, annual weeds, perennial weeds, crop rotation, sequential cropping, soil fertility.

Kirish. Dunyo qishloq xo‘jaligida paxtachilik tarmog‘ini barqaror rivojlantirish, resurs tejamkor texnologiyalarni keng joriy etish hamda yuqori va sifatli hosil yetishtirish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Ushbu maqsadga erishishda g‘o‘za maydonlarida tarqalgan bir yillik va ko‘p yillik begona o‘tlarga qarshi samarali kurash tizimini tashkil etish muhim ahamiyat kasb etadi. Begona o‘tlar g‘o‘za bilan namlik, oziqa moddalari, yorug‘lik va yashash muhiti uchun raqobatlashib, o‘simlikning o‘sishi va rivojlanishini susaytiradi, hosildorlik hamda tola sifatining pasayishiga sabab bo‘ladi.

Ayniqsa, g‘o‘za-beda hamda boshqa almashlab va navbatlab ekish tizimlari qo‘llaniladigan dalalarda ajriq, g‘umay, qamish, qo‘g‘ay kabi ko‘p yillik begona o‘tlar, shuningdek, bir yillik begona o‘tlar keng tarqalishi kuzatiladi. Ularning kuchli ildizpoya va ildiz tizimiga egaligi mexanik ishlovlar orqali to‘liq yo‘qotish imkonini cheklaydi hamda kimyoviy kurash choralarini ilmiy asosda qo‘llashni talab etadi.

So‘nggi yillarda AQSH, Braziliya, Avstraliya, Argentina va boshqa paxtachilik rivojlangan mamlakatlarda glifosatga chidamli g‘o‘za navlari keng joriy qilinishi natijasida begona o‘tlarga qarshi kurash samaradorligi sezilarli darajada oshdi. Mazkur texnologiya glifosat asosidagi gerbitsidlarni vegetatsiya davrida qo‘llash imkonini yaratib, mehnat sarfi, yoqilg‘i-moylash materiallari va ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish, shu bilan birga maydonlarni begona o‘tlardan samarali tozalash imkonini bermoqda.

Shu bilan birga, glifosat gerbitsidini qo‘llash faqat glifosatga chidamlilik xususiyatiga ega g‘o‘za navlarida samarali va xavfsiz hisoblanadi. Ushbu texnologiyani ilmiy asoslangan holda joriy etish, gerbitsidlarni qo‘llash muddati, me’yori va agrotexnik talablarga qat’iy rioya qilish yuqori hosildorlikni ta’minlash bilan birga, gerbitsidga chidamli begona o‘tlar shakllanishining oldini olishda ham muhim ahamiyatga ega.

Adabiyotlar tahlili. Paxtachilikda begona o‘tlarga qarshi kurash tizimini takomillashtirish, tuproq unumdorligini saqlash hamda yuqori va barqaror hosildorlikka erishish bo‘yicha ko‘plab ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Ayniqsa, glifosatga chidamli g‘o‘za navlarini yaratish va ularda glifosat asosidagi gerbitsidlarni qo‘llash texnologiyasi so‘nggi o‘ttiz yil mobaynida jahon paxtachiligida muhim innovatsiya sifatida e’tirof etilmoqda.

Dunyo amaliyotida glifosatning ta’sir mexanizmi, uning begona o‘tlarga qarshi samaradorligi hamda gerbitsidga chidamli ekinlarni yaratish masalalari S.O. Duke va S.B. Powles [1; P. 319–325] tomonidan keng yoritilgan. Mualliflar glifosatning o‘simliklarda aromatik aminokislotalar sintezini to‘xtatishi va buning natijasida begona o‘tlarning nobud bo‘lishini ilmiy jihatdan asoslab berganlar.

Powles S.B. va Yu Q. [7; P. 317–347] gerbitsidlarga chidamli begona o‘tlar evolyutsiyasi hamda ularning shakllanish sabablarini tahlil qilib, glifosatni muttasil qo‘llash emas, balki integratsiyalashgan begona o‘tlar boshqaruvi tizimini joriy etish zarurligini ta’kidlaganlar.

Norsworthy J.K. va hammualliflar [6; P. 31–62] gerbitsidlarga chidamlilikning oldini olish bo‘yicha xalqaro tavsiyalarni ishlab chiqqan bo‘lib, ularda turli ta’sir mexanizmiga ega gerbitsidlarni almashlab qo‘llash, agrotexnik tadbirlar hamda almashlab ekish tizimidan foydalanish muhim omil sifatida qayd etilgan.

Green J.M. [3; P. 1035–1039] glifosatga chidamli ekinlarning jahon qishloq xo‘jaligidagi ahamiyatini baholab, mazkur texnologiya mehnat sarfi va ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish, begona o‘tlarga qarshi kurash samaradorligini oshirish hamda yuqori hosil olishda muhim ahamiyatga ega ekanligini ta’kidlagan.

Xitoy paxtachiligida so‘nggi yillarda glifosatga chidamli g‘o‘za navlarini mahalliy tuproq-iqlim sharoitiga moslashtirish va ularning agrobiologik xususiyatlarini baholash bo‘yicha keng ko‘lamli tadqiqotlar amalga oshirilmoqda. Jumladan, XinLuZao seriyasiga mansub g‘o‘za navlari yuqori hosildorligi, tola sifati, glifosat gerbitsidiga chidamliligi hamda ayrim zararkunandalarga nisbatan barqarorligi bilan ajralib turishi qayd etilgan.

O‘zbekistonda ham paxtachilikda almashlab ekish tizimi, tuproq unumdorligini saqlash, organik va mineral o‘g‘itlardan samarali foydalanish hamda begona o‘tlarga qarshi kurash texnologiyalarini takomillashtirish bo‘yicha qator ilmiy tadqiqotlar amalga oshirilgan. Biroq almashlab va navbatlab ekish dalalarida glifosatga chidamli g‘o‘za navlarining agrobiologik samaradorligi, glifosat asosidagi gerbitsidlarni qo‘llash texnologiyasi hamda ularning paxta hosildorligiga ta’siri yetarlicha o‘rganilmagan. Shu bois mazkur yo‘nalishda olib borilayotgan tadqiqotlar ilmiy va amaliy jihatdan dolzarb hisoblanadi.

Tadqiqot usullari. Tadqiqotlar 2026-yilda PSUYAITI Farg‘ona ilmiy tajriba stansiyasi tajriba xo‘jaligining M-4 tajriba dalasida olib borildi. Tajriba maydonining tuprog‘i o‘tloqi-soz, mexanik tarkibi og‘ir qumoq, kuchsiz sho‘rlangan bo‘lib, sizot suvlari sathi 1,6–1,8 m, yer yuzasi nishabligi esa 0,002–0,003 ni tashkil etdi.

Tadqiqotlarda O‘zbekiston sharoitida sinovdan muvaffaqiyatli o‘tgan Xitoy seleksiyasiga mansub XinLuZao-78 glifosatga chidamli g‘o‘za navi tadqiqot obyekti sifatida tanlandi. Mazkur nav glifosat gerbitsidiga chidamliligi hamda yuqori hosildorlik xususiyatlari bilan ajralib turadi va respublikada ishlab chiqarish sharoitida sinovdan o‘tkazilmoqda.

Dala tajribasi 3:5 (3 yil beda va 5 yil g‘o‘za yetishtirishga asoslangan) almashlab ekish tizimida 8 ta variantda, 3 qaytariqda o‘tkazildi. Har bir variantning umumiy maydoni 720 m² (100×7,2 m), hisobga olish maydoni esa 360 m² (100×3,6 m) ni tashkil etdi.

Almashlab ekish tizimi natijalarini taqqoslash maqsadida 1954-yildan buyon surunkasiga g‘o‘za parvarishlanib kelinayotgan (monokultura) maydonda quyidagi taqqoslovchi variantlar ham o‘rganildi:

- o‘g‘itsiz nazorat;

- faqat mineral o‘g‘itlar (NPK) qo‘llanilgan variant;

- mineral o‘g‘itlarga qo‘shimcha ravishda haydov oldidan gektariga 10 t go‘ng solingan variant.

Tadqiqot natijalari. Tadqiqotlarda O‘zbekiston sharoitida sinovdan muvaffaqiyatli o‘tgan Xitoy seleksiyasiga mansub XinLuZao-78 glifosatga chidamli g‘o‘za navi o‘rganildi. Navning gerbitsidga chidamliligini baholash maqsadida dastlab 10×10 m (1 sotix) maydonda sinov o‘tkazildi. Sinov natijalarida g‘o‘za o‘simligida gerbitsidning salbiy ta’siri, ya’ni barglarning sarg‘ayishi, o‘sishning susayishi yoki o‘simliklarning nobud bo‘lishi kabi holatlar kuzatilmaganligi aniqlangach, preparat ishlab chiqarish maydonida qo‘llanildi.

Tajribada faol moddasi glifosat 41% (SL – suvli eritma) bo‘lgan «Glifosat» gerbitsididan foydalanildi. Preparat 2026-yil 7-may kuni gektariga 3,0 l me’yorda g‘o‘zaning 3–4 chinbarg rivojlanish bosqichida qo‘llanildi.

Kuzatuvlar natijasida gerbitsid qo‘llanilgan maydonlarda bir yillik va ko‘p yillik begona o‘tlarning o‘sishi sezilarli darajada cheklanganligi qayd etildi. Ayniqsa, almashlab va navbatlab ekish dalalarida keng tarqalgan ajriq, g‘umay, shuningdek, bir yillik sho‘ra, semizo‘t va boshqa begona o‘tlarning rivojlanishi samarali nazorat qilindi. Shu bilan bir vaqtda XinLuZao-78 g‘o‘za navida stress holati, o‘sishdan qolish yoki boshqa salbiy belgilar kuzatilmadi. Bu mazkur navning glifosatga yuqori darajada genetik chidamli ekanligini tasdiqladi.

Begona o‘tlar raqobatining 98% gacha kamayishi natijasida g‘o‘zaning yorug‘lik, namlik va oziqa moddalari bilan ta’minlanishi yaxshilandi, qator oralari ishloviga sarflanadigan xarajatlar kamaydi hamda o‘simlikning biologik hosildorlik salohiyati to‘liq namoyon bo‘lishi uchun qulay sharoit yaratildi.

Olingan natijalar jahon paxtachiligida qo‘llanilayotgan ilmiy yondashuvlar bilan ham uyg‘unlik kasb etadi. AQSH, Xitoy, Avstraliya va Braziliyada olib borilgan tadqiqotlarda glifosatga chidamli g‘o‘za navlarida glifosat asosidagi gerbitsidlarni tavsiya etilgan me’yorlarda qo‘llash begona o‘tlarga qarshi yuqori samaradorlikni ta’minlashi, ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirishi hamda hosildorlikni barqaror saqlashga xizmat qilishi ilmiy jihatdan asoslangan. Biroq bir xil ta’sir mexanizmiga ega gerbitsidlarni uzluksiz qo‘llash gerbitsidga chidamli begona o‘tlar populyatsiyasining shakllanishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli glifosatdan foydalanish almashlab ekish tizimi, mexanik ishlov berish hamda turli ta’sir mexanizmiga ega gerbitsidlarni navbatlab qo‘llash bilan uyg‘unlashtirilganda eng yuqori agroekologik samaraga erishiladi.

Xulosa. Olib borilgan tadqiqotlar natijalari almashlab va navbatlab ekish tizimi tuproq unumdorligini saqlash, g‘o‘zaning yuqori va barqaror hosildorligini ta’minlashda muhim agrotexnik omil ekanligini tasdiqladi.

Tajribada qo‘llanilgan Xitoy seleksiyasiga mansub XinLuZao-78 glifosatga chidamli g‘o‘za navi Farg‘ona vodiysining o‘tloqi-soz tuproqlari sharoitida mahalliy tuproq-iqlim sharoitlariga yaxshi moslashishi, yuqori mahsuldorlik salohiyati hamda glifosat gerbitsidiga yuqori darajada chidamliligi bilan ajralib turishi aniqlandi.

Tajribada «Glifosat» (41% SL) gerbitsidini gektariga 3,0 l me’yorda qo‘llash natijasida almashlab va navbatlab ekish dalalarida uchraydigan bir yillik va ko‘p yillik begona o‘tlarning 98% qismi samarali yo‘q qilindi hamda g‘o‘za o‘simligida o‘sishdan qolish, barglarning sarg‘ayishi yoki nobud bo‘lishi kabi salbiy holatlar kuzatilmadi. Bu qo‘llangan me’yor mazkur nav uchun xavfsiz ekanligini ko‘rsatdi.

Gerbitsid qo‘llanilishi natijasida almashlab va navbatlab ekish dalalarida uchraydigan bir yillik hamda ko‘p yillik begona o‘tlarning rivojlanishi samarali cheklandi. Bu esa g‘o‘zaning namlik, yorug‘lik va oziqa elementlari uchun raqobatini kamaytirib, uning o‘sishi va rivojlanishi uchun qulay sharoit yaratdi.

Tadqiqot natijalari glifosatga chidamli g‘o‘za navlarini almashlab va navbatlab ekish tizimi bilan uyg‘unlashtirish, glifosat asosidagi gerbitsidlarni ilmiy asoslangan muddat va me’yorlarda qo‘llash hamda organik va mineral o‘g‘itlardan oqilona foydalanish yuqori va barqaror paxta hosili yetishtirishning muhim texnologik yechimi ekanligini ko‘rsatdi.

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Duke S.O., Powles S.B. Glyphosate: A Once-in-a-Century Herbicide // Pest Management Science. – 2008. – Vol. 64(4). – P. 319–325.

2. FAO. Integrated Weed Management for Sustainable Agriculture. – Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations.

3. Green J.M. The Rise and Future of Glyphosate and Glyphosate-Resistant Crops // Pest Management Science. – 2018. – Vol. 74(5). – P. 1035–1039.

4. Heap I. The International Survey of Herbicide Resistant Weeds.

5. ISAAA. Global Status of Commercialized Biotech/GM Crops. Annual Report.

6. Norsworthy J.K., Ward S.M., Shaw D.R. et al. Reducing the Risks of Herbicide Resistance: Best Management Practices and Recommendations // Weed Science. – 2012. – Vol. 60 (Special Issue). – P. 31–62.

7. Powles S.B., Yu Q. Evolution in Action: Plants Resistant to Herbicides // Annual Review of Plant Biology. – 2010. – Vol. 61. – P. 317–347.

8. Texas A&M AgriLife Extension Service. Cotton Production Guide. – College Station, Texas, USA.

9. University of Georgia Cooperative Extension. Georgia Cotton Production Guide. – Athens, Georgia, USA.

10. USDA–ARS. Glyphosate-Resistant Cropping Systems and Weed Management. – United States Department of Agriculture – Agricultural Research Service.

11. Dospexov B.A. Metodika polevogo opyta. – Moskva: Agropromizdat, 1985. – 351 b.

12. Mirzayev B., Xoliqov B. Tuproq unumdorligi va paxta hosildorligini oshirishning agrotexnik asoslari. – Toshkent, 2020.

13. Qodirov A., Abdukarimov X. Paxtachilikda almashlab ekishning ilmiy asoslari. – Toshkent: Fan, 2018.

14. O‘razmatov N.N. Farg‘ona vodiysi sharoitida almashlab ekish tizimining tuproq unumdorligi va g‘o‘za hosildorligiga ta’siri. Ilmiy tadqiqot hisoboti. – PSUYAITI Farg‘ona ilmiy tajriba stansiyasi, 2025.

-UO‘K 635.262:631.531.02

ARTISHOK SABZAVOT O‘SIMLIGIDA SELEKSIYA ISHI NATIJALARI

Aliyev Baxodir Xasanovich iD

TerMADU Meva-sabzavotchilik va uzumchilik kafedrasi, katta o‘qituvchisi, qishloq xo‘jaligi fanlari falsafa doktori (PhD)

e-mail: aliyev.baxodir@inbox.ru

Annotatsiya: Maqolada analitik seleksiya usulidan foydalanib artishokning yangi “Janub go‘zali” navini yaratish jarayoni, yaratilgan yangi navning kelib chiqishi, agrotexnikasi, afzalliklari, yangiligi, farqliligi, turdoshligi va barqarorliligi haqida ma’lumotlar berilgan.

Аннотатсия: В статье представлены сведения о процессе создания нового сорта артишока «Жануб гузали» с использованием метода аналитического селекционирования, о происхождении выведенного сорта, его агротехнике, преимуществах, новизне, отличительных признаках, сходстве с другими сортами и устойчивости.

Abstract: The article presents information about the process of creating a new artichoke variety called "Janub guzali" using the method of analytical selection, as well as the origin of the developed variety, its agricultural techniques, advantages, novelty, distinguishing characteristics, similarities with other varieties, and resistance.

Kalit so‘zlar: Artishok, to‘pgullar, birlamchi urug‘chilik bog‘chasi, superelita, elita, ko‘chat qalinligi, qimmatli xo‘jalik belgilari.

Ключевые слова: Артишок, сосветия, первичный семенной питомник, суперелита, элита, густота посадки, ценные хозяйственные признаки.

Keywords: Artichoke, inflorescences, primary seed nursery, super-elite, elite, planting density, valuable economic traits.

Kirish. Oqsil va energetik moddalar bilan bir qatorda biologik faol moddalarga boy mahsulotlarni iste’mol qilish sog‘lom ovqatlanish tarzining asosini tashkil etadi. Bu esa o‘z navbatida muhim sabzavot ekinlarini introduksiya qilish va tarkibi biologik faol moddalarga boy sabzavot ekinlarini yaratishdek tadqiqotlarning muhim yo‘nalishini belgilab berdi. Tarkibining qimmatliligi va dorivorligi bilan ajralib turuvchi ana shunday sabzavot ekinlaridan biri artishok hisoblanadi. Artishokning to‘g‘ri botanika nomi Cynara scolymus L. emas, balki Cynara cardunculus L. subsp. scolymus (L.) Hayek bo‘lib, yetishtiriladigan kardon esa Cynara cardunculus L. subsp. cardunculus deb ataladi.

Artishok [Cynara cardunculus L. subsp. scolymus (L.) Hayek = Cynara scolymus L.] — murakkabguldoshlar oilasiga (Asteraceae) mansub yirik tikanli o‘simlik bo‘lib, uning vatani O‘rta yer dengizi havzasidir. Bu baquvvat, ko‘p yillik, diploid (2n = 2x = 34) xromosomaga ega, asosan chetdan changlanadigan o‘simlik bo‘lib, o‘ziga xos bo‘lgan katta barglari mavjud. O‘simlik, odatda, yirik, go‘shtdor mevasi (savatchasi) uchun yetishtiriladi. Bugungi kunda dunyo miqyosida artishok etishtirishga bo‘lgan qiziqish kundan-kunga ortib bormoqda. BMTning oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti FAO ning ma’lumotiga ko‘ra 2025 yilda dunyo bo‘yicha 1.6 mln. tonna artishok etishtirilgan bo‘lib shundan asosiy etishtiruvchi mamlakatlar Misr (600 ming t.), Italiya (373 ming t.), Ispaniya (174 ming t.), Jazoir (137 ming t.), Peru (122 ming t.) hisoblanib, bu yalpi hosilning 78 % ni tashkil etadi. Shu bilan bir qatorda Xitoy, Marokash, AQSh, Turkiya, Tunis, Fransiya kabi davlatlar ham artishok etishtiruvchi asosiy mamlakatlar hisoblanadi. Dunyoda artishok etishtirishning asosiy ulushi Amerika va O‘rta yer dengizi havzasi bilan chegaradosh mamlakatlar hissasiga to‘g‘ri keladi. Yevropaning asosiy etishtiruvchi davlatlari Italiya, Ispaniya va Fransiya, Amerikada Argentina, Peru va AQShdir.

Yovvoyi ajdodining tarqalishidan kelib chiqqan holda artishok O‘rta yer dengizi havzasining markaziy yoki g‘arbiy hududlarida yetishtirilishni boshlagan bo‘lishi kerak. Aslida, artishok yetishtirish haqidagi eng qadimgi yozma manbalar Rimdan kelib chiqadi (Hedrick, 1919, 226-bet). Rimda milodiy I asr o‘rtalarida yozilgan Columella “De Rei Rusticae” asarining 10-bobida artishokni urug‘dan va vegetativ ko‘paytirish orqali yetishtirish usullari batafsil ko‘rsatilgan. Ammo unda Cynara o‘sha davrda faqat barglari uchunmi yoki mevasi (savatchasi) uchun ham yetishtirilgani aniq emas.

Taxminan ming yil o‘tib, artishok yetishtirish haqidagi yozuvlar XII va XIII asrlarda Moro Andalusiya hududidan topilgan. Qishloq xo‘jaligi ensiklopediyasi muallifi Ibn-al-Avam “Kitab-al-Felaha”da bog‘da ekilgan “Kenariya” haqida yozgan va birinchi yilda urug‘dan yetishtirilishini, keyinchalik esa ko‘p yillik o‘simlik bo‘lganligi uchun ildizbachkilaridan ko‘paytirilishini qayd etgan (Clément-Mullet, 1886, 291-bet). Shuningdek, Ibn-al-Avam yovvoyi “Harshaf” nomli mahalliy yovvoyi kardonni ham ildizbachkilaridan ko‘paytirilishini yozgan.

Italiyada artishok XIV asrda yetishtirilgani haqida ko‘plab hujjatlar mavjud (Bianco, 1990). Fransiyaga esa XVI asr boshida kirib kelgan va XVI asr oxirida Angliyada ham yetishtirilgan. Jersey oroli esa artishok yetishtirish bilan mashhur bo‘lgan (Bianco, 1990). XVII asr rassomlari artishokning bir nechta turini chizgan (Tomasi, 1990). Ba’zi yetakchi navlarning tarixi Foury (1978) tomonidan o‘rganilgan.

Artishokning klassik tasnifida 4 ta asosiy guruh ajratiladi:

1. Spinosi — tikanli.
2. Violetti — binafsha rangli savatchali.
3. Romaneschi — yumaloq yoki deyarli yumaloq, tikansiz savatchali.
4. Catanesi — maydaroq, cho‘ziq shaklli, tikansiz.

Artishok sabzavot o‘simligida seleksiya ishlari.

Bugungi kunda artishokni ochiq dalada yetishtirilishi asosan vegetativ ko‘paytiriladigan ko‘p yillik klonlar asosida olib boriladi. So‘nggi 30 yil ichida seleksiya quyidagi yo‘nalishlarda olib borilgan:

1. O‘rta yer dengizi provinsiyalarida yetishtiriladigan an’anaviy (va ko‘pincha mahalliy) klonlarni to‘plash, ularning samaradorligini baholash va istiqbolli navlarni yangi hududlarda yetishtirish.
2. Mahalliy navni tashkil etuvchi shunga o‘xshash klonlar guruhini baholash va eng yaxshi klonlarni tanlash. Bunday tanlovlar “Violet de Provence” (Pochard va boshqalar, 1969; Pecaut, 1993), “Violetto di Toscana” (Tesi, 1976), “Bianca di Espana” (Trigo-Colina, 1981) va “Violetto di Sicilia” (Mauromicale, 1987) navlarida amalga oshirilgan. Fransiyaning INRA kloni “Violet de Provence” navining eng yaxshi namunasidir va janubiy Ispaniyaga ham muvaffaqiyatli kiritilgan.
3. Turli an’anaviy klonlarni urug‘lantirish orqali yangi navlarni seleksiyalash va zamonaviy bozor talablariga moslashgan istiqbolli duragay naslni tanlash. Misol uchun, Fransiyada “Camus de Bretagne” va “Romanesco” klonlarining kesishmasidan kelib chiqqan “Chamerys” va “Caribou” navlari (Corre va boshqalar, 1976; Pecaut, 1993), Italiyada “Vialetta di Toscana” ning erkin changlanishidan kelib chiqqan “Terom” (Tesi, 1981). Bular vegetativ ko‘paytiriladigan navlarning ba’zilari hozir Fransiya va Italiyada yetishtirilmoqda, ammo ular xo‘jalik ahamiyatiga ega emas.

O‘rta yer dengizi havzasi va dunyoning boshqa hududlarida yetishtiriladigan vegetativ yo‘l bilan ko‘paytiriladigan artishok navlarining aniq sonini belgilash qiyin. Bir hududda bir xil nav boshqa joylarda turli nomlar bilan ataladi. Masalan, Italiya navlari “Catanese” ning 14 ta sinonimi bor (Bianco, 1990). Shu bois, navlar soni haqiqiy navlardan ancha ko‘p bo‘ladi. Bundan tashqari, Italiya, Ispaniya va Fransiyada artishok navlari tarkibi keng o‘rganilgan bo‘lsa-da, boshqa O‘rta yer dengizi mamlakatlarida bu haqida kam ma’lumot bor. Artishokning alohida navlari (klonlar yoki o‘xshash klonlar guruhlari) soni juda kam bo‘lib, taxminan 80-100 ta atrofida bo‘lishi mumkin. Dellacecca va boshqalar (1976) tomonidan 37 ta iqtisodiy jihatdan muhim artishok turlari o‘rganilib, batafsil tasvirlangan. Faqat 11-12 ta vegetativ yo‘l bilan ko‘paytiriladigan navlari xo‘jalik jihatdan katta ahamiyatga ega hisoblanadi. Artishok navlari soni nisbatan cheklangan bo‘lsa-da, ular ko‘plab xususiyatlari bo‘yicha ancha farq qiladi. Italiyaning Bari shahrida yig‘ilgan artishok dunyo kolleksiyasiga asoslanib, Dellacecca va boshqalar (1976) 20 ta morfologik va xo‘jalik xususiyatlari doirasida o‘zgarishlarni tasvirlab, batafsil tavsiflovchilar to‘plamini tayyorlashgan.

Italiyaning janubidagi Adriatika dengizi bo‘yidagi Bari shahrida artishok kolleksiyasi, xo‘jalik qimmatli belgilari bo‘yicha tahlil qilinganda navlarning farqlanishi batafsil o‘rganib chiqilgan (Porceddu va boshq., 1976; Vannella va boshq., 1981). Klonlar o'rtasida mumkin bo'lgan munosabatlarni o‘rganish uchun 78 ta artishok navining 27 ta belgisi tahlil qilindi.

Artishok o‘simligi ustida seleksiya ishlari olib borishda quyidagi xususiyatlar seleksionerlar uchun katta ahamiyatga ega:

1. Hosil yig‘ish vaqti — erta navlardan kech navlargacha.
2. Boshning (kapitulning) o‘lchami, rangi va go‘shtli bo‘lishi.
3. Bosh shakli — dumaloqdan konusga va silindrgacha.
4. O‘simlikning nisbiy kattaligi — kichikdan kattagacha.
5. Bosh qoplamlarining tikanliligi — yovvoyi navlardagi kabi tikanli yoki tikansiz.

Katta va go‘shtli boshlar uchun yetishtiriladigan artishok navlaridan tashqari, yosh va sharbati ko‘p barglari uchun yetishtiriladigan navlar ham mavjud. Ushbu navlar “yetishtiriladigan kardon” deb ataladi (Dellacecca, 1990) va ko‘pincha alohida ekin turi Cynara cardunculus L. sifatida ko‘riladi. Ammo artishok va yetishtiriladigan kardon morfologik jihatdan o‘zaro o‘xshash va bir-biri bilan erkin chatishib to‘liq urug‘ hosil qiladi. Shunday qilib, ular inson tomonidan bitta ekin turi doirasida turli yo‘nalishlarda tanlab yetishtirishning ikki shaklidir. Shu bois, kardon navlari asosiy yetishtiriladigan gen havzasining bir qismi hisoblanadi.

E’tiborli jihati shundaki, yetishtiriladigan kardon navlari farqlanishi haqida juda kam ma’lumot mavjud, ammo Dellacecca va De Palma (1981) 11 ta navni sinovdan o‘tkazib taqqoslashgan. Dellacecca (1990) kardon navlari odatda vegetativ usul bilan ko‘paytirilmaydi, balki urug‘dan yetishtiriladi, shuning uchun ular ko‘pincha artishok klonlaridan ko‘ra ko‘proq gomoziygot hisoblanadi.

O‘rta yer dengizi havzasining turli hududlarida mahalliy sharoitga moslashtirilgan va ta’mi turlicha bo‘lgan klonlangan navlari mavjud. Italiya esa eng ko‘p o‘zgarishlarga ega manba hisoblanadi. Klonlar odatda juda geterozigotali bo‘lib, urug‘ ko‘paytirishda keng segregatsiyaga (Segregatsiya – bu irsiy belgilar yoki genlarning avlodlarda turli kombinatsiyalarda ajralib chiqishi jarayoni. Agar nasl tahlilida keng segregatsiya kuzatilsa, demak, o‘sha o‘simlik klonining genetik materiali avlodlarda turlicha tarqaladi, ya’ni irsiy xilma-xillik yuqori darajada namoyon bo‘ladi) ega.

Yangi nav yaratish bo‘yicha tajriba natijalari.

2012-2014 yillarda artishokning Green Globe, Imperial star, Purple italian, Krasaves nav namunalari boshlang‘ich manba bog‘chasida o‘rganildi.

2014 yilda eng muhim xo‘jalik belgilarni o‘zida mujassamlashtirgan Green Globe navidan yakka tanlash asosida istiqbolli AL-14 tizmasi ajratib olindi. Tanlash ishlarida to‘pgulning kattaligi, shakli (yumaloq, biroz uzunchoq), rangi (to‘q yashil), o‘simlikdagi to‘pgul soni, o‘simlik balandligi (o‘rta bo‘yli- 93-155 sm), bargi va to‘pgulida tikanlarning yo‘qligi kabi belgilariga e’tibor berildi.

2015 yildan boshlab AL-14 tizmasi bo‘yicha seleksion bog‘cha tashkil etildi. 2015 yilda 20 dan ortiq tizmalar o‘rganildi va 37 ta yakka va 25 ta guruhli tanlash ishlari olib borildi. Shu yili AL-14 tizmasidan yakka va guruhli tanlab olingan o‘simliklar birlashtirildi va unga Janub go‘zali nomi berildi.

2017-2019 yillarda tashkil etilgan birlamchi urug‘chilik bog‘chasida 5% tig‘izlikda superelita (0,5 kg) va 50% tig‘izlikda elita (12 kg) urug‘lari tayyorlandi.

Yangi Janub go‘zali naviga patent olish uchun 2020 yil tegishli hujjatlar va urug‘lar Davlat nav sinash markazi va Intellektual mulk agentligiga topshirildi.

Navning kelib chiqishi. Artishokning Romanesco guruhiga kiruvchi Green Globe navidan analitik seleksiya usulida yakka tanlash va avlodini baholash asosida “Janub go‘zali” navi yaratildi.

Artishok Janub go‘zali navining yaratilish jarayoni

Navning agrotexnikasi. O‘simlikning o‘sishi va samarali rivojlanishida har xil tuproq iqlim sharoiti nihoyatda muhimligidan kelib chiqib hal qilinadi. Surxondaryo viloyati misolida noyabr oyining 10-sanasidan keyin urug‘lar ekiladigan joy tayyorlanadi. Urug‘larni ekishdan oldin tuproqning yuza (20-25sm.) qismi yumshatiladi va etarlicha biogumus qo‘shilib ishlov beriladi. Keyingi bosqichda urug‘lar tuproq yuzasidan 2-2.5 sm chuqurlikda 10x10 sm sxemada ekib chiqiladi. Ekilgan urug‘ sug‘oriladi va isitish tizimi bo‘lmagan oddiy issiqxonalarda o‘stiriladi.

Yetilgan ko‘chatlarni ochiq dalaga ekish uchun erni shudgor qilishdan oldin fosforli o‘g‘itlarning 70 foizi, kaliyli o‘g‘itlarning 50 foizi solinadi. Tuproq unumdorligi yuqori bo‘lgan maydonlarda fevral oyining birinchi yarmida ko‘chatlar 100x100 sxemada ekib chiqiladi. Bunda ko‘chat qalinligi 10 000 tup/ga bo‘ladi. Qator oralariga yaxshi ishlov berish uchun ekish 100x90 sm sxemada amalga oshirilishi mumkin. Bunda qator oralariga g‘o‘za ekinini etishtirishda qo‘llanilayotgan traktor va kultivatorlardan foydalanish mumkin.

1-jadval

Yangi yaratilgan “Janub go‘zali” navi tavsifi

Yangi navning afzalliklari. O‘simlik bo‘yi nisbatan past, serhosil, to‘pgullari hajmi katta, barglari va to‘pgullari tikansiz, qator oralariga ishlov berishga qulay, novdalar soni kam bu esa ishlov berishni mexanizatsiyalashtirishga imkon beradi, barglarining kattaligi va tikansizligi chorva mollari uchun oziqa, o‘suv davrining uzoqligi uning manzarali o‘simlik sifatidagi ahamiyatini oshiradi, to‘pgullarining yirikligi va nektarga boyligi asalarilarning asal yig‘ishi uchun qulaylik keltiradi.

Seleksiya yutug‘i yangi navning yangiligi. Respublikamiz janubida turli ekologo-geografik mintaqalardan olib kelingan 4 ta nav namunalari orasidan qimmatli xo‘jalik belgilari bo‘yicha artishokni kompleks o‘rganish asosida analitik seleksiya usullaridan foydalangan holda ko‘p martalab yakka va oilaviy tanlash orqali yuqori hosildor, o‘rtapishar yangi «Janub go‘zali» navi yaratildi.

Seleksiya yutug‘i yangi navning farqliligi. Artishokning yangi Janub go‘zali navi, Spinosi guruhiga mansub Krasaves naviga nisbatan bo‘yining pastligi (93-155 sm), novdalar sonining (1-3) va to‘pgullar sonining (9-24 ta) kamligi, to‘pgullarining kattaligi (massasi 202-215 g.) va tikansizligi, mahsuldorligi 2,97-3,92 kg bilan farq qiladi.

Seleksiya yutug‘ yangi navning turdoshligi. Janub go‘zali navi urug‘larini ko‘paytirish jarayonida tanlab olingan o‘simliklarning asosiy xo‘jalik belgilari va morfologik ko‘rsatkichlarining birxilligi saqlanib turdosh hisoblanadi.

Seleksiya yutug‘i yangi navning barqarorliligi. Janub go‘zali navi urug‘chilikda qabul qilingan uslublar asosida bir necha marta ko‘paytirilganidan keyin yoki urug‘chilik jarayonida tanlab olingan o‘simliklarda navga xos bo‘lgan asosiy morfologik va xo‘jalik qimmatli belgilari hamda xususiyatlari o‘zgarishsiz barqaror saqlanib qoladi. Janub go‘zali o‘rtapishar, bargi yirik, ko‘pqatorli, pastki qismi toraygan, deyarli to‘g‘ri, patsimon, uchki qismi ingichkalashib boradi.

Xulosa va tavsiyalar.

Ko‘p yillik yakka va guruhli tanlash asosida Green Globe navidan analitik seleksiya yo‘li bilan artishokning Janub go‘zali navi yaratilgan va xo‘jalik qimmatli belgilari o‘rganildi. Artishokning Janub go‘zali navini yangi sabzavot ekini sifatida ochiq dalalarda ekib etishtirish iste’mol qilinadigan sabzavotlar assortimentini yana bittaga ko‘paytiradi. Bundan tashqari Janub go‘zali navini dorivor, yem-xashak ekini, manzarali va asal beruvchi o‘simlik sifatida ekish maqsadga muvofiqdir. Janub go‘zali navi ko‘chatlarini 100x90 sm sxemada, urug‘chilik uchun esa 100x100 sm sxemada ekish tavsiya etiladi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:

1. Пивоваров В.Ф. Овощи России. М.,2006.-С.116-118.
2. Корниенко С. Артишок-деликатесный овощ //«Овощеводство и

тепличное хозяйство» (Украина) № 4. 2011.-С. 19-25.

1. FAOSTAT. 1993, 2013. http://www. faostat3. fao. org/Q/QC/E/
2. Кривенков Л.В. Седьмой международный симпозиум по артишоку, кардону и их диким сородичам. (7^th International symposium on artichoke, cardoon and their wild relatives).//Овощи России, №3(5). 2009. -С.56-59.
3. https:// divo-dacha.ru /ogorod/ artishok-primenenie-polesnye-svojstva-выращивание -уход/#comments.
4. Пивоваров В.Ф., Добруцкая Е.Г. Экологические основы селекции и семеноводства овощных культур. М., 2000. –С. 134-135.
5. Руководство по апробации сельскохозяйственных культур. Том V. Овощные культуры и кормовые корнеплоды. Москва-1948-Ленинград. –С.222-224.
6. “Методика проведения испытаний на отличимость, однородность и стабильность”. Артишок (Cynara cardunculus I., subsp. scolymus (L.), Hayek.).
7. Вавилов Н.И. Генетика и селекция. Избранные сочинения. –М.,1966.
8. Брежнев Д.Д. Флагман советского растениеводства // Тр. по прикл. бот., ген. и селекции. –Л.,1975.-Т.56. -Вып. 1. –С. 8-25.
9. Кузнецова А.М., Кузнецова О.И. Факторы роста и развития овощных культур. В сб.: Интродукция нетрадиционных и редких сельскохозяйственных растений. Материалы Всероссийской науч.-производ. конф. 24-28 мая 1998 г. Пенза. –С. 157-160.
10. M.X.Aramov, B.X.Aliyev, S.Xudoyorova. Artishok (Cynara cardunculus L., subsp. scolymus L) O‘zbekiston sharoiti uchun qimmatli introduksentdir. //Agro kimyo-himoya va o’simliklar karantini (Ilmiy-amaliy jurnal). -№ 2. – 2020. ISSN 2181-8150
11. М.Х.Арамов, Б.Х.Алиев. Морфобиологические особенности и продуктивность артишока в условиях Южного Узбекистана //Овощи России (научно-практический журнал),-№4. -2020. ISSN 2072-9146 (Принт) ISSN 2618-7132 (Online).
12. M.X.Aramov, B.X.Aliyev, M.E.Pardayeva. Quruq subtropik mintaqada artishok urug‘chiligi // Agro kimyo-himoya va o’simliklar karantini (Илмий-амалий журнал). -№6. -2021. ISSN 2181-8150
13. M.X.Aramov, B.X.Aliev Morpho-biological features and productivity of the artichoke in the conditions of the south of Uzbekistan. SJIF Impact Factor: 7.001|ISI I.F.Value: 1.24| Journal DOI: 10.36713/epra2016 ISSN:2455-7838 (Online)
14. B.X.Aliyev, M.X.Aramov. Artishokning genetik resurslari va urug‘chiligi // Agro ilm (Maxsus son). – №3 [87]. -2022. ISSN 2091-5616

UO‘K.634.574

O‘ZBEKISTONDA SELEKSIYA QILINGAN XANDON PISTANING “BARAKA” NAVI

Xujayev Otabek Temirovich iD

Markaziy Osiyo atrof-muhit va iqlim o‘zgarishini o‘rganish universiteti (GREEN UNIVERSITY), O‘rmon xo‘jaligi ilmiy-tadqiqot instituti, O‘rmonlarni himoya qilish laboratoriyasi mudiri, q.x.f.n., katta ilmiy xodim.

e-mail: otabekxujayev88@gmail.com

Xudaynazarova Nargiza Xudoyarovna iD

Markaziy Osiyo atrof-muhit va iqlim o‘zgarishini o‘rganish universiteti (GREEN UNIVERSITY), O‘rmon xo‘jaligi ilmiy-tadqiqot instituti, Pistachilik ilmiy-tajriba stansiyasi katta ilmiy xodimi, q.x.f.f.d. (PhD).

e-mail: n.xudaynazarova25@gmail.com

Eshankulov Bobomurod Inoyatovich iD

Markaziy Osiyo atrof-muhit va iqlim o‘zgarishini o‘rganish universiteti (GREEN UNIVERSITY), O‘rmon xo‘jaligi ilmiy-tadqiqot instituti, Seleksiya, urug‘chilik va ko‘chatchilik laboratoriyasi mudiri, q.x.f.d., professor.

e-mail: bobomurodovich@mail.ru

Annotatsiya. Eron, AQSH va Turkiya yirik hajmda xandon pista yong‘oqmevasini yetishtiradi. Bu pista yong‘oqmevalari asosan navlar asosida yetishtirilgan bo‘lib, mahalliy va xorijiy pista navlariga asoslanadi. O‘zbekistonda oxirgi yillarda xandon pista maydonlari sezilarli darajada kengaytirilmoqda. Bu pistazorlar ham navlar asosida barpo etish rejalashtirilgan. Xandon pistaning “Baraka” navi O‘rmon xo‘jaligi ilmiy-tadqiqot instituti olimlarining ko‘p yillik ilmiy izlanishlari natijasidir.

Kalit so‘zlar: o‘rmon, pista, plantatsiya, yong‘oqmeva, narx, nav, institut, seleksiya, muallif, payvand, hosil.

Аннотация. Иран, США и Турция являются крупными производителями фисташек. Эти орехоплодные культуры выращиваются преимущественно на сортовой основе с использованием местных и зарубежных сортов фисташки. В последние годы в Узбекистане площади фисташковых насаждений значительно расширяются. Данные плантации также планируется закладывать на сортовой основе. Сорт фисташки настоящей «Барака» является результатом многолетних научных исследований ученых Научно-исследовательского института лесного хозяйства.

Ключевые слова: лес, фисташка, плантация, орехоплодные, цена, сорт, институт, селекция, автор, прививка, урожай.

Abstract. Iran, the USA, and Turkey are major producers of pistachios. These nut crops are cultivation-based mainly on varieties, relying on both local and foreign pistachio cultivars. In recent years, the areas of pistachio plantations in Uzbekistan have been significantly expanding. These plantations are also planned to be established on a variety-specific basis. The "Baraka" pistachio variety is the result of many years of scientific research by scientists of the Research Institute of Forestry.

Keywords: forest, pistachio, plantation, nut-bearing, price, variety, institute, breeding (selection), author, grafting, yield.

Kirish. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «O‘zbekiston Respublikasida o‘rmon xo‘jaligi tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida» 2020 yil 6-oktabrdagi PQ-4850-son qarori ijrosini ta’minlash, shuningdek, o‘rmonlar hududlarini kengaytirish, ulardan samarali foydalanish va cho‘llanishga qarshi kurashish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi 30.06.2026-yildagi 344-son qaror qabul qildi. Bu qarorga ko‘ra, Qishloq xo‘jaligi vazirligi huzuridagi Chorvachilik va yaylov xo‘jaligini rivojlantirish agentligi tasarrufida bo‘lgan 5000 gektar maydon Samarqand viloyati Nurobod tumanida joylashgan Saroyqo‘rg‘on davlat o‘rmon xo‘jaligi balansiga o‘tkazish va pista plantatsiyalari barpo etish belgilangan [1; 2].

Xandon pista o‘zining o‘rmon-meliorativ ahamiyati bilan birga qimmatbaho yong‘oqmevaga ega ekanligi sir emas. Hozirgi kunda dunyo bozorida Eron, AQSH va Turkiya davlatlari yong‘oqmeva yetishtirish bo‘yicha yetakchilik qilmoqda. Dunyo bozorida pista yong‘oqmevasiga bo‘lgan talabning yuqoriligi va narxining qimmatligi sababli juda ko‘plab davlatlar xandon pista plantatsiyalarini barpo etishga harakat qilmoqda. Dunyo bozorida Eronning Akbari, Ahmadi, Bodomi, Fandugi kabi bir qancha navlari o‘z brend nomlariga ega bo‘lib, xaridorgir hisoblanadi. O‘zbekiston xandon pistaning vatani bo‘lsa-da, o‘zining mahalliy navlariga ega emas edi. Shu sababli oxirgi yillarda olib borilgan juda ko‘plab ilmiy-tadqiqotlar natijalarini yakunlash va xandon pistaning navlarini chiqarish vaqti kelgan edi. O‘rmon xo‘jaligi ilmiy-tadqiqot instituti olimlari tomonidan xandon pistaning 13 ta navi seleksiya qilinib, mamlakatimizda ko‘paytirila boshlandi. Shunday bo‘lsa-da, barpo etilayotgan xandon pista plantatsiyalarining maydoni kattaligi va aholining qiziqishining yuqoriligi navlar sonini yanada ko‘paytirishni taqozo etmoqda. Bundan tashqari, bizning mamlakatimizdagi xandon pistaning boy genetik resursi yanada o‘zining xo‘jalik ahamiyati bilan jozibali bo‘lgan navlarni seleksiya qilish imkonini beradi [3; 4; 6; 9; 10; 11].

Yangi yaratilgan xandon pistaning “Baraka” navi xuddi shunday xususiyatlarga ega ekanligini ko‘rishimiz mumkin. Bu navning mualliflik huquqi O‘rmon xo‘jaligi ilmiy-tadqiqot instituti professori B.I. Eshankulov, institutning Pistachilik ilmiy-tajriba stansiyasi katta ilmiy xodimi, q.x.f.f.d. N.X. Xudaynazarova va shu institut laboratoriya mudiri, q.x.f.n. O.T. Xujayevga tegishli bo‘lib, O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi huzuridagi Intellektual mulk agentligining tegishli hujjatlari asosida rasmiylashtirilgan [9; 10; 11; 12].

Tadqiqot uslubi. Pista daraxtlarining taksatsion ko‘rsatkichlari M.M. Qalandarov (2022) uslubi [5], yong‘oqmevasining shakli va hosildorligini baholash G.M. Chernova, G. Olexnovich (1998) [8] uslubiga asosan bajarilgan.

Tadqiqot natijalari. Xandon pistaning “Baraka” navi urug‘chi daraxt bo‘lib, tez o‘suvchi va tik, keng hamda o‘rtacha qalinlikda shox-shabbaga ega. Daraxtning o‘rtacha bo‘yi - 4,5 m, tana diametri - 25 sm, shox-shabbasining diametri - 7 m gacha yetadi. Daraxt vegetatsiya davrida tanasi to‘liq barglari bilan qoplanadi. Barglari to‘q yashil rangda, ellipsimon, uchki qismi tekis, kichik uchga ega. Barg chiqarishi juda erta muddatga to‘g‘ri kelsa-da, sovuq urish holatlari kuzatilmaydi. Gullari piramidal-tuxumsimon shaklda bo‘lib, jigar rangda bo‘ladi, juda erta muddatda gullaydi. Meva eti cho‘zinchoq, uzun, kichik o‘tkir uchga ega. Yetilganda eti danagidan ajralmaydi, avval och yashil rangda bo‘lib, pishib yetilganda sarg‘ish rangga o‘tadi.

Mevaning yetilishi juda erta hisoblanadi va iqlim sharoitidan kelib chiqib iyul oyining ikkinchi–uchinchi o‘n kunligiga to‘g‘ri keladi. Bu esa o‘z navbatida bahorgi yog‘inlardan juda unumli foydalanilganligini bildiradi. 100 dona urug‘ og‘irligi 108,0 g ni tashkil etadi, hajmi 19,0×11,0×12,0 mm, tuxumsimon shaklda bo‘lib, uchi o‘tkir tumshuqchaga ega. Danakning ochiqlik darajasi o‘rtacha bo‘lib, iqlim sharoitlariga qarab 100% gacha ko‘tariladi. Ochiqlilik danakning ikki tomonidan asosigacha boradi. Po‘chog‘ining rangi bir xil, to‘q qaymoq rangda bo‘ladi. Mag‘zi arg‘uvon-pista rangida bo‘lib, danak umumiy vaznining 49,0% ini tashkil qiladi.

Payvand qilingandan so‘ng 4-5-yili hosilga kiradi. Hosil berishi barqaror bo‘lib, iqlim sharoitidan (yillik yog‘in miqdori asosiy ahamiyatga ega) kelib chiqib har yili hosil beradi. 8×8 m sxemada ekilganda 1 ga da hosildorlik 16-18 s dan yuqorini tashkil qiladi.

Zamburug‘li kasalliklar va meva zararlanishiga, qurg‘oqchilik hamda yozda haroratning o‘ta keskin ko‘tarilib ketishiga chidamli hisoblanadi.

Namlik bilan kam va o‘rtacha ta’minlangan lalmi yoki qo‘shimcha sug‘orish imkoniyatiga ega yerlarda ekish tavsiya qilinadi.

Xulosa. Xandon pista plantatsiyalarini navlar asosida barpo etish yaqin kelajakda yuqori va sifatli hosil olish garovidir. Mahalliy sharoitlarda o‘sishga va yuqori hosil berishga moslashgan xandon pistaning “Baraka” navi O‘zbekistonda seleksiya qilingan bo‘lib, ushbu navning plantatsiyalarini barpo etish juda muhimdir. Bu navning payvandust beruvchi onalik plantatsiyalarini barpo etish ham kelajakda katta maydonlarda ko‘paytirish imkoniyatini oshiradi.

Foydalanilgan adabiyotlar

1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. “O‘zbekiston Respublikasida o‘rmon xo‘jaligi tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida” 2020 yil 6-oktabrdagi PQ-4850-son qarori.
2. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. 30.06.2026-yildagi 344-son qarori.
3. Ablaev S.M. Fistashka. – Moskva: Agropromizdat, 1987. – 77 s.
4. Giyazov S.N. Fistashka nastoyashchaya // Orexoplodnye v Uzbekistane. – Tashkent: Mehnat, 1990. – S. 73–114.
5. Qalandarov M.M. Daraxtzorlarda ilmiy tadqiqot ishlarida taksatsiyaga oid o‘lchashlar va hisoblash usullari // O‘zbekiston agrar fani xabarnomasi jurnali. – Toshkent, 2022. – № 4. – 138–146 b.
6. Speranskiy V.G. Razvitie plodovodstva i osvoenie dikorastushchix plodovix Tadjikistana. – M.–L.: AN SSSR, 1936. – 138 s.
7. Trosko I.K. Formovoy sostav Sredneaziatskoy fistashki // Sov. subtropiki, 1938. – № 12. – S. 28–31.
8. Chernova G.M., Olexnovich G.S. Metodika kompleksnoy otsenki sortov i perspektivnix form fistashki po xozyaystvenno-biologicheskim priznakam // Bioekologiya orexoplodovix lesov i geodinamika v Yujnom Kirgizstane. YuONAN Kyrg. Resp. – Jalal-Abad, 1998. – S. 53–61.
9. Shamsiev K.Sh. va boshq. Nekotorye voprosy povysheniya produktivnosti nasajdeniy orexoplodnyx porod // Trudy SredazNIILX. – Tashkent, 1976. – S. 183–190.
10. Eshankulov B.I., Xudaynazarova N.X. O‘zbekistonda xandon pistaning (Pistacia vera L.) xorijiy navlarini o‘sib rivojlanishini baholash va yetishtirish texnologiyasi. Toshkent, 2025. – 58–59 b.
11. Eshankulov B.I., Xudaynazarova N.X., Lapteva R.A. Iranskiye sorta fistashki nastoyashchey // Trudy po introduksii i akklimatizatsii rasteniy. – 2021. – S. 297–299.
12. O‘simlik naviga patent NAP 652.

UO‘K.634.574

O‘ZBEKISTONDA SELEKSIYA QILINGAN XANDON PISTANING “BOLAJON” NAVI

Xujayev Otabek Temirovich iD

Markaziy Osiyo atrof-muhit va iqlim o‘zgarishini o‘rganish universiteti (GREEN UNIVERSITY), O‘rmon xo‘jaligi ilmiy-tadqiqot instituti, O‘rmonlarni himoya qilish laboratoriyasi mudiri, q.x.f.n., katta ilmiy xodim.

e-mail: otabekxujayev88@gmail.com

Xudaynazarova Nargiza Xudoyarovna iD

Markaziy Osiyo atrof-muhit va iqlim o‘zgarishini o‘rganish universiteti (GREEN UNIVERSITY), O‘rmon xo‘jaligi ilmiy-tadqiqot instituti, Pistachilik ilmiy-tajriba stansiyasi katta ilmiy xodimi, q.x.f.f.d.

e-mail: n.xudaynazarova25@gmail.com

Eshankulov Bobomurod Inayatovich iD

Markaziy Osiyo atrof-muhit va iqlim o‘zgarishini o‘rganish universiteti (GREEN UNIVERSITY), O‘rmon xo‘jaligi ilmiy-tadqiqot instituti, Seleksiya, urug‘chilik va ko‘chatchilik laboratoriyasi mudiri, q.x.f.d., professor.

e-mail: bobomurodovich@mail.ru

Annotatsiya. Hozirgi kunda xandon pistaning mahalliy navlarini seleksiya qilish o‘ta dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Xandon pistaning yong‘oqmevasiga bo‘lgan talab kundan kunga ortib bormoqda. Dunyo bozorida pista yong‘oqmevasini sotish bilan bog‘liq raqobat ham pistadan mo‘l hosil olish harakati uchun katta sabablardan bo‘lmoqda. O‘zbekistonda ham xandon pistadan sifatli va yuqori hosil olish harakatlari olib borilmoqda. Buning uchun seleksiya yo‘li bilan olingan mahalliy navlarga alohida e’tibor qaratilmoqda.

Kalit so‘zlar: xandon pista, nav, mintaqa, iqlim, mahalliy, seleksiya, bozor, intensiv, urug‘chi, changchi, genofond, yong‘oqmeva.

Аннотация. В настоящее время селекция местных сортов фисташки настоящей является одной из весьма актуальных задач. Спрос на орехоплодную продукцию фисташки растет с каждым днем. Конкуренция на мировом рынке, связанная со сбытом фисташек, также выступает сильным стимулом для наращивания объемов получения богатых урожаев. В Узбекистане также ведутся активные работы по получению качественного и высокого урожая фисташки настоящей. Для этого особое внимание уделяется местным сортам, полученным селекционным путем.

Ключевые слова: фисташка настоящая, сорт, регион, климат, местный, селекция, рынок, интенсивный, семенной, опылитель, генофонд, орехоплодные.

Abstract. Today, the breeding of local cultivars of pistachio (Pistacia vera) is one of the most urgent tasks. The demand for pistachio nuts is increasing day by day. Competition in the global market associated with the sale of pistachios is also a major driver for driving high-yield production. In Uzbekistan, extensive efforts are also being made to obtain high-quality and high yields of pistachios. For this purpose, special attention is paid to local cultivars obtained through selection and breeding.

Keywords: pistachio, cultivar, region, climate, local, breeding (selection), market, intensive, seed, pollinator, gene pool, nut crops.

Kirish. Dunyo miqyosida xandon pista (Pistacia vera) navlari juda xilma-xil bo‘lib, ular asosan o‘stiriladigan mintaqasining iqlim sharoiti, tijoriy maqsadlari va mahalliy seleksiya yo‘nalishlariga qarab farqlanadi. Jahon bozorini shakllantiruvchi va seleksiya manbai hisoblanuvchi asosiy davlatlarning pista navlari o‘z xususiyatlariga ega ekanligini ko‘rishimiz mumkin.

Amerika pistachiligi ilmiy seleksiya va intensiv agrotexnikaga asoslangan. Bu yerda yaratilgan navlar yirikligi va yuqori hosildorligi bilan ajralib turadi. “Kerman” - Kaliforniya plantatsiyalarining asosini tashkil etuvchi mashhur urug‘chi nav. Mag‘zi yirik, po‘chog‘ining ochiluvchanlik darajasi juda yuqori va ko‘rinishi sifatli. “Golden Hills” va “Lost Hills” - keyingi yillarda yaratilgan yangi istiqbolli navlardir.

Eron pista navlarining genofondi va xilma-xilligi bo‘yicha dunyoda birinchi o‘rinda turadi. Bu yerda mevaning shakliga qarab navlar bir necha guruhga bo‘linadi. “Akbari” - eng uzunchoq va super-elita hisoblanuvchi nav hisoblanadi. “Ahmad Aghaei” - yana bir mashhur uzunchoq nav bo‘lib, serhosilligi va mag‘zining chiroyli qizil-yashil rangi bilan ajralib turadi. “Fandoghi” - dumaloq shakldagi pista navlari guruhi bo‘lib, mamlakatdagi plantatsiyalarning katta qismini tashkil etadi va eksport hajmi bo‘yicha yetakchi hisoblanadi. “Kalleh-Ghouchi” - mevasi juda yirik va dumaloq (xuddi qo‘chqor shoxidek) bo‘lib, erta gullashi sababli bahorgi sovuqlarga biroz ta’sirchan ekanligi qayd etilgan.

Turk pistalari asosan o‘ziga xos ta’mi, xushbo‘yligi va mag‘zining to‘q yashil rangi bilan ajralib turadi. Ular qandolatchilik sanoatida eng xaridorgir mahsulotlardir. “Antep” - Turkiyaning eng mashhur an’anaviy navi. Mevasi boshqa jahon navlariga nisbatan kichikroq bo‘lsa-da, yog‘lilik darajasi yuqori va ta’mi juda shirin. “Uzun” - uzunchoq shakldagi, serhosil va Turkiyada keng tarqalgan navlardan biri. “Tekin” - keyingi davr seleksiyasiga mansub bo‘lib, ham yuqori sifatli mag‘iz, ham mo‘l hosil beradigan istiqbolli nav hisoblanadi.

Suriya - Yaqin Sharq mintaqasida xandon pista madaniyati eng qadimdan rivojlangan va ushbu o‘simlikning tabiiy kelib chiqish markazlaridan biri hisoblanadi. Mamlakatda yetishtiriladigan eng mashhur va tijoriy ahamiyatga ega bo‘lgan pista navi - “Ashouri” (yoki “Red Aleppo”) - bosh milliy nav hisoblanadi. Bu Suriya pistachiligining asosini tashkil etuvchi, dunyo miqyosida ham juda mashhur bo‘lgan eng asosiy urug‘chi navdir. Suriyadagi jami pistazorlarning taxminan 70-80 % qismini aynan shu nav tashkil etadi va u yillik umumiy hosilning asosiy qismini beradi. “Batouri” - mag‘zi shirin va sifatli bo‘lib, asosan saralangan holda, yangiligicha iste’mol qilish uchun mahalliy va Yaqin Sharq bozorlarida yuqori baholanadi.

Gretsiyada xandon pistaning “Egina” navi – Egina oroli nomi bilan ataladigan ushbu mahalliy nav Yevropa bozorida ta’mi va sifati bilan yaxshi tanilgan.

Italiyaning eng asosiy va mashhur pista navi “Bianca” (yoki “Napoletana”) - eng asosiy urug‘chi nav hisoblanadi. Jahondagi eng qimmatbaho qandolatchilik mahsulotlari, elita muzqaymoqlar (Gelato) va italyancha pastalar uchun aynan shu nav mag‘zi ishlatiladi. Mashhur “Bronte pistasi” (Pistacchio di Bronte) brendining asosini aynan shu “Bianca” navi tashkil etadi.

Ispaniya dunyo miqyosida pista yetishtirishni eng tez sur’atlar bilan rivojlantirayotgan davlatlardan biri hisoblanadi. Ispaniyada keng ekiladigan “Castel” - Eron genotiplari asosida Ispaniyada saralab olingan juda istiqbolli urug‘chi nav. “Guara” - so‘nggi yillarda ommalashib borayotgan nav hisoblanadi.

Tunis pistachiligining asosini tashkil etuvchi milliy va moslashtirilgan “Mateur” - eng asosiy milliy nav hisoblanadi.

Xitoylik olimlar Markaziy Osiyo va Yaqin Sharqdan keltirilgan qadimiy genotiplar ustida uzoq yillar davomida seleksiya ishlarini olib borib, mahalliy sharoitga mos shakllarni ajratib olishgan. Bu navlar “Shufu-1” va “Shufu-2” deb nomlangan [3; 4; 5; 7; 8].

O‘zbekistonda xandon pista seleksiyasi natijasida 18 ta nav yaratilgan bo‘lib, oxirgi seleksiya yutug‘i “Bolajon” navi deb nomlangan. Bu navning mualliflik huquqi O‘rmon xo‘jaligi ilmiy-tadqiqot instituti professori B.I. Eshankulov, institutning Pistachilik ilmiy-tajriba stansiyasi katta ilmiy xodimi, q.x.f.f.d. N.X. Xudaynazarova va shu institut laboratoriya mudiri, q.x.f.n. O.T. Xujayevga tegishli bo‘lib, O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi huzuridagi Intellektual mulk agentligining tegishli hujjatlari asosida rasmiylashtirilgan [6].

Tadqiqot uslubi. Pista daraxtlarining taksatsion ko‘rsatkichlari M.M. Qalandarov (2022) uslubi [1], yong‘oqmevasining shakli va hosildorligini baholash G.M. Chernova, G. Olexnovich (1998) [2] uslubiga asosan bajarilgan.

Tadqiqot natijalari. O‘tkazilgan bir necha yillik ilmiy-tadqiqotlardan so‘ng xandon pistaning “Bolajon” naviga mualliflik huquqini beruvchi o‘simlik naviga patent olindi. Xandon pistaning “Bolajon” navi urug‘chi daraxt bo‘lib, tez o‘suvchi, tik, keng va o‘rtacha qalinlikdagi shox-shabbaga ega. Daraxtning o‘rtacha bo‘yi - 4,0 m, tana diametri - 20 sm, shox-shabbasining diametri esa 4,0 m gacha yetadi.

Barglari to‘q yashil rangda, avval keng lansetsimon bo‘ladi, so‘ngra tuxumsimon shaklga o‘tadi, uchki qismi to‘mtoq. Barg chiqarishi juda erta muddatga to‘g‘ri keladi.

Urug‘chi gullari piramidal-tuxumsimon shaklda bo‘lib, och qo‘ng‘ir rangda bo‘ladi. Juda erta muddatda gullaydi.

Meva eti kalta-yo‘g‘on, to‘mtoq, ammo mayda nuqtali uchi bor. Yetilganda eti danagidan ajralmaydi, uchki qismi pushti qolgan tomoni sarg‘ish rangda bo‘ladi.

Mevaning yetilishi juda erta hisoblanadi va iqlim sharoitidan kelib chiqib iyul oyining ikkinchi–uchinchi o‘n kunligiga to‘g‘ri keladi.

100 dona urug‘ og‘irligi 97,0 g, hajmi 19,0×11,0×12,0 mm, tuxumsimon shaklda bo‘lib, uchi o‘tkir tumshuqchaga ega.

Danakning ochiqlik darajasi yuqori bo‘lib, iqlim sharoitlariga qarab 100 % gacha ko‘tariladi. Ochiqlilik danakning ikki tomonidan asosigacha boradi. Po‘chog‘ining rangi bir xil, to‘q qaymoq rangda bo‘ladi.

Mag‘zi arg‘uvon-pista rangida bo‘lib, danak umumiy vaznining 51,5 % ini tashkil qiladi. Mag‘zi iste’mol qilinganda yoqimli haqiqiy pista hidi kelib turadi.

Payvand qilingandan so‘ng 4-5-yili hosilga kiradi. Hosil berishi barqaror bo‘lib, iqlim sharoitidan (yillik yog‘in miqdori asosiy ahamiyatga ega) kelib chiqib har yili hosil beradi. 8×8 m sxemada ekilganda 1 ga da hosildorlik 13-16 s ni tashkil qiladi.

Zamburug‘li kasalliklar va meva zararlanishiga, qurg‘oqchilik hamda yozda haroratning o‘ta keskin ko‘tarilib ketishiga chidamli hisoblanadi.

Namlik bilan kam va o‘rtacha ta’minlangan lalmi yoki qo‘shimcha sug‘orish imkoniyatiga ega yerlarda ekish tavsiya qilinadi.

Xulosa. Xandon pistaning mahalliy navlarini seleksiya qilish hozirgi kunda o‘ta dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Mamlakatimiz hukumati tomonidan pistazorlar barpo etishga katta maydonlar ajratilayotgan bir paytda, aholining ham bu turga qiziqishi juda yuqoriligini ko‘rishimiz mumkin. Shu sababli xandon pistaning changchi va urug‘chi daraxtlari alohida ekanligi, talab etiladigan nisbat va sxemalarda payvandlash usuli orqali plantatsiyalarni barpo etishni yo‘lga qo‘yish hamda aholining xabardorligini oshirish o‘ta muhimdir. Xandon pistaning “Bolajon” navi ham o‘zining hosildorligi, yong‘oqmevasining sifati yuqoriligi hamda kasallik va zararli hasharotlarga chidamliligi bilan ajralib turadi. Ushbu xususiyatlarini hisobga olgan holda plantatsiyalar barpo etilganda yuqori iqtisodiy samaradorlikka erishiladi.

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Qalandarov M.M. Daraxtzorlarda ilmiy tadqiqot ishlarida taksatsiyaga oid o‘lchashlar va hisoblash usullari // O‘zbekiston agrar fani xabarnomasi jurnali. – Toshkent, 2022. – № 4. – 138–146 b.
2. Chernova G.M., Olexnovich G.S. Metodika kompleksnoy otsenki sortov i perspektivnyx form fistashki po xozyaystvenno-biologicheskim priznakom // Bioekologiya orexoplodovyx lesov i geodinamika v Yujnom Kyrgyzstane. YuONAN Kyrg. Resp. – Jalal-Abad, 1998. – S. 53–61.
3. Chernova G.M., Hamzayev A.X., Eshankulov B.I., Shaymatov O.A. G‘arbiy Tyan-Shanning tog‘ oldi lalmikor yerlarida xandon pistani sanoat plantatsiyalarida o‘stirish texnologiyasini takomillashtirish. – Toshkent, 2019. – 5–60 b.
4. Eshankulov B.I., Xudaynazarova N.X. O‘zbekistonda xandon pistaning (Pistacia vera L.) xorijiy navlarini o‘sib rivojlanishini baholash va yetishtirish texnologiyasi. – Toshkent, 2025. – 58–59 b.
5. Eshankulov B.I., Xudaynazarova N.X., Lapteva R.A. Iranskiye sorta fistashki nastoyashchey // Trudy po introduksii i akklimatizatsii rasteniy. – 2021. – S. 297–299.
6. O‘simlik naviga patent NAP 653.
7. https://gemini.google.com/app/21494dcffbb10987?hl=ru
8. https://ru.wikipedia.org/wiki/Фисташка_настоящая

UO‘K: 635.63:631.527:577.2

ISSIQXONA SHAROITIDA YETISHTIRISHGA MOSLASHGAN BODRING DURAGAYLARINI YARATISHDA GENOMIK SELEKSIYA (GENOMIC SELECTION, GS)NING AHAMIYATI VA AFZALLIKLARI

Esonov Sadriddin Olimovich iD

SPE va KITI Andijon ITS direktori

Kamilov Murodjon Muqumjonovich iD

q.x.f.f.d

Abdullayev Ismoiljon Ibraximjonovich iD

q.x.f.f.d., dotsent

Rahmonov Shuxratbek Husanboyevich iD

q.x.f.f.d.

Annotatsiya. Maqolada issiqxona sharoitida yetishtirishga moslashgan bodring (Cucumis sativus L.) F1 duragaylarini yaratishda genomik seleksiya (GS) texnologiyasining ilmiy-metodik asoslari, afzalliklari va amaliy tatbiq imkoniyatlari tahlil qilingan. An’anaviy fenotipik saralash hamda markerga asoslangan seleksiya (MAS) bilan qiyosiy tahlil asosida GS usulining miqdoriy (poligenli) belgilar — hosildorlik, partenokarpiya, meva sifati, kasalliklarga va abiotik stresslarga chidamlilik bo‘yicha bashorat aniqligini oshirishdagi ustunligi ko‘rsatilgan. O‘rgatuvchi populyatsiya hajmi, marker zichligi va belgi irsiylanish darajasining genomik bashorat aniqligiga ta’siri baholangan. GS texnologiyasini Andijon ilmiy-tajriba stansiyasining issiqxona bodringi seleksiya dasturiga joriy etish seleksiya siklini qisqartirish va genetik yutuqni tezlashtirish imkonini berishi asoslangan.

Kalit so‘zlar: bodring, Cucumis sativus, genomik seleksiya, GEBV, markerga asoslangan seleksiya, F1 duragay, partenokarpiya, ginotsiylik, issiqxona, miqdoriy belgilar, bashorat aniqligi.

Аннотация. В статье проанализированы научно-методические основы, преимущества и возможности практического применения технологии геномной селекции (ГС) при создании Ф1 гибридов огурца (Cucumis сативус Л.), адаптированных к выращиванию в тепличных условиях. На основе сравнительного анализа с традиционным фенотипическим отбором и маркер-ориентированной селекцией (МАС) показано преимущество метода ГС в повышении точности прогнозирования по количественным (полигенным) признакам — урожайности, партенокарпии, качеству плодов, устойчивости к болезням и абиотическим стрессам. Оценено влияние объёма обучающей популяции, плотности маркеров и уровня наследуемости признака на точность геномного прогнозирования. Обосновано, что внедрение технологии ГС в селекционную программу по тепличному огурсу Андижанской научно-опытной станции позволит сократить селексионный цикл и ускорит генетический прогресс.

Ключевые слова: огурец, Cucumis сативус, геномная селекция, ГЕБВ, маркер-ориентированная селекция, Ф1 гибрид, партенокарпия, гиноцийность, теплица, количественные признаки, точность прогнозирования.

Abstract. The article analyses the scientific and methodological foundations, advantages and practical implementation potential of genomic selection (GS) technology for the development of greenhouse-adapted F1 cucumber (Cucumis sativus L.) hybrids. Through a comparative assessment with conventional phenotypic selection and marker-assisted selection (MAS), the superiority of GS in improving prediction accuracy for quantitative (polygenic) traits — yield, parthenocarpy, fruit quality, disease and abiotic-stress tolerance — is demonstrated. The effects of training-population size, marker density and trait heritability on genomic prediction accuracy are evaluated. It is substantiated that integrating GS into the greenhouse cucumber breeding programme of the Andijan Scientific-Experimental Station will shorten the breeding cycle and accelerate genetic gain.

Keywords: cucumber, Cucumis sativus, genomic selection, GEBV, marker-assisted selection, F1 hybrid, parthenocarpy, gynoecy, greenhouse, quantitative traits, prediction accuracy.

Kirish. Bodring (Cucumis sativus L., 2n = 2x = 14) — dunyo bo‘yicha keng tarqalgan, iqtisodiy ahamiyati yuqori bo‘lgan sabzavot ekini bo‘lib, ayniqsa himoyalangan grunt (issiqxona) sharoitida yetishtiriladigan asosiy ekinlardan hisoblanadi. Himoyalangan maydonlarning jadal kengayishi va yil davomida barqaror hosil olishga bo‘lgan talabning ortishi issiqxona sharoitiga maxsus moslashgan yangi duragaylarga ehtiyojni kuchaytirmoqda. Bunday duragaylar oldiga qator o‘ziga xos talablar qo‘yiladi: partenokarpik (urug‘lanishsiz) meva tugish, ginotsiyli (ayol gulli) jins ifodasi, yuqori va barqaror hosildorlik, tijoriy meva sifati, zamburug‘li va virusli kasalliklarga chidamlilik hamda past yorug‘lik, harorat tebranishlari va tuproq sho‘rlanishi kabi abiotik stress omillariga moslashuvchanlik.

An’anaviy fenotipik saralashga asoslangan seleksiya ushbu murakkab belgilar majmuini bir vaqtda yaxshilashda sezilarli cheklovlarga duch keladi. Miqdoriy (poligenli) belgilar ko‘p sonli, kichik ta’sirli genlar tomonidan boshqarilib, atrof-muhit ta’siriga kuchli bog‘liq bo‘ladi. Natijada fenotip bo‘yicha saralash ko‘p yillik takroriy sinovlarni talab etadi, samaradorligi past va seleksiya sikli uzoq davom etadi. Markerga asoslangan seleksiya (marker-assisted selection, MAS) ayrim asosiy lokuslarni (QTL) tegishli markerlar orqali tanlash imkonini bersa-da, ko‘plab kichik ta’sirli genlar boshqaradigan miqdoriy belgilar uchun uning samaradorligi cheklangan bo‘lib qoladi.

Ushbu muammoni hal etishda genomik seleksiya (genomic selection, GS) istiqbolli yondashuv sifatida shakllandi. Yevropa olimi Meuwissen va hamkasblari (2001) tomonidan taklif etilgan ushbu usul genom bo‘ylab joylashgan zich markerlar (SNP) majmuidan foydalanib, har bir nomzod liniyaning umumiy genomik seleksiya qiymati — GEBV (genomic estimated breeding value)ni bashorat qilishga asoslanadi [1]. GS usuli ayrim markerlarning statistik ahamiyatliligini aniqlashni talab etmaydi, ya’ni u genomdagi barcha markerlarni bir vaqtda hisobga oladi va shu tariqa kichik ta’sirli genlarning umumiy hissasini ham qamrab oladi. Bu esa miqdoriy belgilar bo‘yicha bashorat aniqligini sezilarli darajada oshiradi [2, 4].

Bodring genomining to‘liq sekvensiyalanishi (Huang va boshq., 2009) va zich SNP-marker resurslarining yaratilishi ushbu ekinda genomik seleksiyani amalda qo‘llash uchun mustahkam asos yaratdi [5]. Ushbu maqolaning maqsadi — issiqxona sharoitiga moslashgan bodring F1 duragaylarini yaratishda genomik seleksiyaning ilmiy-metodik asoslari, an’anaviy usullar va MAS bilan qiyosiy afzalliklari hamda Sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy-tadqiqot instituti Andijon ilmiy-tajriba stansiyasi seleksiya dasturida uni joriy etish imkoniyatlarini tahlil qilishdan iborat.

Tadqiqot materiallari va usullari. Tadqiqot ob’ekti sifatida Sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy-tadqiqot instituti Andijon ilmiy-tajriba stansiyasining issiqxona bodringi seleksiya dasturidagi ginotsiyli va partenokarpik boshlang‘ich liniyalar hamda duragay kombinatsiyalari olingan. Ishda genomik seleksiyaning metodologik tamoyillari, statistik modullari va bashorat aniqligiga ta’sir etuvchi omillar ilmiy adabiyotlar tahlili va seleksiya dasturi amaliyoti asosida qiyosiy-tahliliy usulda o‘rganildi.

Genomik seleksiya ish jarayoni quyidagi asosiy bosqichlarni o‘z ichiga oladi (1-rasm):

(1) o‘rgatuvchi populyatsiyani (training population) shakllantirish — fenotipik va genotipik ma’lumotlarga ega liniyalar to‘plami;

(2) yuqori zichlikdagi SNP-markerlar bilan genotiplash;

(3) maqsadli belgilarni aniq fenotiplash (hosildorlik, meva parametrlari, chidamlilik);

(4) genotip–fenotip bog‘lanishi asosida bashorat modelini o‘rgatish va kross-validatsiya orqali baholash;

(5) fenotiplanmagan nomzod liniyalar uchun GEBV bashorat qilish va ular asosida erta saralashni amalga oshirish.

Genomik bashorat uchun bir nechta statistik modellar qo‘llaniladi. GBLUP (genomic best linear unbiased prediction) va RR-BLUP (ridge regression BLUP) usullari barcha markerlar ta’sirini umumiy dispersiya orqali baholaydi va poligenli belgilarga mos keladi [3, 7]. Bayes oilasidagi modellar (BayesA, BayesB, Bayesian LASSO) esa markerlarga turli dispersiya tayinlab, yirik ta’sirli QTL larni hisobga olishda samarali [6]. Keyingi yillarda nochiziqli bog‘lanishlar va epistazni modellashtirishda mashinali va chuqur o‘rganish (machine/deep learning) usullari ham qo‘llanilmoqda. Bashorat aniqligi (r) odatda o‘rgatuvchi va test to‘plamlari o‘rtasidagi kross-validatsiya asosida, bashorat qilingan GEBV hamda kuzatilgan fenotip o‘rtasidagi Pirson korrelyatsiya koeffitsienti orqali baholanadi.

Natijalar va ularning tahlili

Genomik seleksiya va markerga asoslangan seleksiyaning qiyosiy tahlili. Genomik seleksiyaning MAS dan asosiy farqi — u bir yoki bir nechta asosiy lokusga emas, balki butun genomga tayanishidadir. MAS monogenli yoki oligogenli belgilarda (masalan, ayrim kasalliklarga chidamlilik genlari) samarali bo‘lsa-da, ko‘p sonli kichik ta’sirli genlar boshqaradigan miqdoriy belgilarda uning quvvati keskin pasayadi. GS esa markerlarning umumiy hissasini qamrab olgani sababli aynan shunday belgilarda ustun turadi. Ushbu prinsipial farqlar 1-jadvalda keltirilgan.

1-jadval

Markerga asoslangan seleksiya (MAS) va genomik seleksiya (GS)ning qiyosiy tavsifi

1-rasmda keltirilgan sikl shuni ko‘rsatadiki, GS da saralash nomzod liniyalar fenotip bo‘yicha to‘liq sinovdan o‘tishidan oldin, faqat genotip asosida amalga oshirilishi mumkin. Bu — seleksiya sikli davomiyligini qisqartirishning asosiy manbaidir.

1-rasm. Genomik seleksiya ish siklining umumiy sxemasi

Issiqxona bodringi uchun maqsadli belgilar va ularning GS uchun mosligi. Issiqxona bodringi seleksiyasida maqsadli belgilar genetik arxitekturasi va irsiylanish darajasi (h²) bo‘yicha farqlanadi. Yuqori irsiylanuvchi, oligogenli belgilar (masalan, un-shudringga chidamlilik) MAS bilan ham muvaffaqiyatli tanlanishi mumkin. Ammo past–o‘rta irsiylanuvchi, poligenli belgilar (umumiy hosildorlik, past yorug‘likka va abiotik stressga moslashuv) aynan GS usulidan eng ko‘p foyda ko‘radi. Maqsadli belgilarning tavsifi 2-jadvalda keltirilgan.

2-jadval

Issiqxona bodringi seleksiyasidagi maqsadli belgilar va ularning GS uchun mosligi

2-rasm. Seleksiya belgilari bo‘yicha bashorat aniqligini usullar kesimida solishtirish

2-rasm ma’lumotlaridan ko‘rinadiki, barcha maqsadli belgilarda genomik seleksiyaning bashorat aniqligi (r) an’anaviy fenotipik saralash va MAS usullariga nisbatan yuqori. Ayniqsa past irsiylanuvchi, poligenli belgilarda (hosildorlik, stressga chidamlilik) farq eng sezilarli: bu belgilarda MAS deyarli samara bermas ekan, GS esa amaliy ahamiyatli aniqlikka erishadi.

Seleksiya sikllari bo‘yicha genetik yutuq dinamikasi. Seleksiya samaradorligining muhim ko‘rsatkichi — vaqt birligidagi genetik yutuqdir. GS da erta saralash imkoniyati va sikl davomiyligining qisqarishi to‘planadigan genetik yutuqni tezlashtiradi. 3-rasmda uchta usul bo‘yicha seleksiya sikllari davomida to‘plangan nisbiy genetik yutuq dinamikasi ko‘rsatilgan. Ko‘rinib turibdiki, dastlabki sikllardan boshlab GS usuli an’anaviy seleksiya va MAS dan yuqori genetik yutuq ta’minlaydi va bu ustunlik sikllar ortishi bilan ortib boradi. Bu natija GS ni uzoq muddatli seleksiya dasturlari uchun strategik jihatdan afzal usul sifatida ko‘rsatadi.

3-rasm. Seleksiya sikllari bo‘yicha to‘plangan nisbiy genetik yutuq dinamikasi

Bashorat modellari va bashorat aniqligiga ta’sir etuvchi omillar. Genomik bashorat aniqligi tanlangan statistik modelga ham bog‘liq. Har bir model ma’lum genetik arxitekturaga mos keladi. Asosiy modellarning qiyosiy tavsifi 3-jadvalda keltirilgan.

3-jadval

Genomik bashoratning asosiy statistik modellari

Modeldan tashqari, bashorat aniqligiga ta’sir etuvchi eng muhim omillardan biri — o‘rgatuvchi populyatsiya hajmi hamda marker zichligidir. 4-rasmda bu omillarning ta’siri aks ettirilgan.

4-rasm. O‘rgatuvchi populyatsiya hajmi va marker zichligining bashorat aniqligiga ta’siri

4-rasmdan ko‘rinadiki, o‘rgatuvchi populyatsiya hajmi ortgan sari bashorat aniqligi oshadi, ammo ma’lum chegaradan keyin o‘sish sekinlashadi (to‘yinish egrisi). Yuqori marker zichligi (>20 ming SNP) past zichlikka nisbatan barqaror yuqori aniqlik ta’minlaydi. Amaliy nuqtai nazardan, ishonchli bashorat uchun o‘rgatuvchi populyatsiya ko‘pincha kamida 200–300 liniyadan iborat bo‘lishi va o‘rgatuvchi hamda nomzod to‘plamlar genetik jihatdan yaqin bo‘lishi maqsadga muvofiq.

Vaqt va xarajat samaradorligi hamda amaliy tatbiq. Seleksiya usulini tanlashda uning vaqt va iqtisodiy samaradorligi hal qiluvchi ahamiyatga ega. 5-rasmda uchta usul bo‘yicha duragay yaratish vaqti va nisbiy xarajat solishtirilgan.

Genomik seleksiya dastlab genotiplash xarajatlarini talab etsa-da, erta saralash va sikl davomiyligining qisqarishi hisobiga duragay yaratish umumiy vaqtini va takroriy dala sinovlari xarajatlarini sezilarli darajada kamaytiradi. Genotiplash narxining yildan-yilga pasayib borishi GS ni o‘rta va yirik seleksiya dasturlari uchun iqtisodiy jihatdan tobora qulay usulga aylantirmoqda.

5-rasm. Seleksiya usullarining vaqt va nisbiy xarajat samaradorligi

Andijon ilmiy-tajriba stansiyasi sharoitida GS texnologiyasini bosqichma-bosqich joriy etish quyidagi imkoniyatlarni ochadi: ginotsiyli va partenokarpik boshlang‘ich liniyalar bazasida o‘rgatuvchi populyatsiya shakllantirish; issiqxonaga moslashuv belgilari (past yorug‘lik, harorat stressi, kasalliklar) bo‘yicha GEBV asosida erta saralashni tashkil etish; hamda istiqbolli F1 kombinatsiyalarni oldindan bashorat qilish orqali dala sinovlari hajmini optimallashtirish. Bu yondashuv stansiyaning mahalliy sharoitga moslashgan, raqobatbardosh issiqxona bodringi duragaylarini yaratish salohiyatini sezilarli darajada oshiradi [8].

Xulosa. O‘tkazilgan tahlil natijalari asosida quyidagi xulosalarga kelindi:

1. Genomik seleksiya butun genomga tayangan holda kichik ta’sirli genlarni ham qamrab olgani sababli, miqdoriy (poligenli) belgilar bo‘yicha an’anaviy fenotipik saralash va MAS dan ustun bashorat aniqligini ta’minlaydi.

2. Issiqxona bodringi uchun muhim bo‘lgan hosildorlik, past yorug‘likka va abiotik stressga moslashuv kabi past–o‘rta irsiylanuvchi belgilarda GS ning afzalligi eng sezilarli namoyon bo‘ladi.

3. Erta saralash va seleksiya sikli davomiyligining qisqarishi GS da genetik yutuqni tezlashtiradi va uzoq muddatda bu ustunlik ortib boradi.

4. Bashorat aniqligi o‘rgatuvchi populyatsiya hajmi, marker zichligi, belgi irsiylanishi va tanlangan statistik modelga bog‘liq; ishonchli natija uchun yetarli hajmdagi va genetik jihatdan yaqin o‘rgatuvchi populyatsiya zarur.

5. Genomik seleksiyani Andijon ilmiy-tajriba stansiyasining issiqxona bodringi seleksiya dasturiga joriy etish mahalliy sharoitga moslashgan, raqobatbardosh F1 duragaylarini yaratish jarayonini tezlashtirish va samaradorligini oshirish uchun istiqbolli yo‘nalish hisoblanadi.

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Meuwissen T.H.E., Hayes B.J., Goddard M.E. Prediction of total genetic value using genome-wide dense marker maps // Genetics. – 2001. – Vol. 157, № 4. – P. 1819–1829.

2. Heffner E.L., Sorrells M.E., Jannink J.-L. Genomic selection for crop improvement // Crop Science. – 2009. – Vol. 49, № 1. – P. 1–12.

3. VanRaden P.M. Efficient methods to compute genomic predictions // Journal of Dairy Science. – 2008. – Vol. 91, № 11. – P. 4414–4423.

4. Crossa J., Pérez-Rodríguez P., Cuevas J. et al. Genomic selection in plant breeding: methods, models, and perspectives // Trends in Plant Science. – 2017. – Vol. 22, № 11. – P. 961–975.

5. Huang S., Li R., Zhang Z. et al. The genome of the cucumber, Cucumis sativus L. // Nature Genetics. – 2009. – Vol. 41, № 12. – P. 1275–1281.

6. Desta Z.A., Ortiz R. Genomic selection: genome-wide prediction in plant improvement // Trends in Plant Science. – 2014. – Vol. 19, № 9. – P. 592–601.

7. de los Campos G., Hickey J.M., Pong-Wong R. et al. Whole-genome regression and prediction methods applied to plant and animal breeding // Genetics. – 2013. – Vol. 193, № 2. – P. 327–345.

8. Jannink J.-L., Lorenz A.J., Iwata H. Genomic selection in plant breeding: from theory to practice // Briefings in Functional Genomics. – 2010. – Vol. 9, № 2. – P. 166–177.

UO‘K 635.63:631.53

BAMIYANING ZAMIN VA SHAFAQ NAVLARINI TURLI EKISH SXEMALARIDA O'STIRISHNING O'SUV-RIVOJLANISHI VA HOSILDORLIGIGA TA'SIRI

Begimqulova Dilnoza Meyliyevna iD

q.x.f.f.d. (PhD) Sabzavot poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy tadqiqot instituti Qashqadaryo ilmiy tajriba stansiyasi laboratoriyasi mudiri

Annotatsiya: Maqolada bamiya (Abelmoschus esculentus) ekinining Zamin va Shafaq navlarini Qashqadaryo ilmiy-tajriba stansiyasi sharoitida turli ekish sxemalarida (Zamin navi — 70x25 sm, Shafaq navi — 70x30 sm) o'stirish natijalari keltirilgan. Tajriba natijalariga ko'ra, Shafaq navi o'simlik bo'yi, barglar soni, meva uzunligi va bitta meva vazni bo'yicha Zamin naviga nisbatan yuqori ko'rsatkichlarga ega bo'lib, uning hosildorligi 32,7 t/ga ni tashkil etdi, bu Zamin navidan 4,9 t/ga yuqoridir.

Kalit so'zlar: Bamiya, Zamin, Shafaq, ekish sxemasi, hosildorlik, biometrik ko'rsatkichlar.

Аннотация: В статье представлены результаты выращивания сортов бамии (Abelmoschus esculentus) «Замин» и «Шафак» в условиях Кашкадарьинской научно-опытной станции при различных схемах посадки (для сорта «Замин» — 70 × 25 см, для сорта «Шафак» — 70 × 30 см). По результатам исследований сорт «Шафак» превзошёл сорт «Замин» по высоте растений, количеству листьев, длине плодов и средней массе одного плода. Урожайность сорта «Шафак» составила 32,7 т/га, что на 4,9 т/га выше по сравнению с сортом «Замин».

Ключевые слова: Бамия, Замин, Шафак, схема посадки, урожайность, биометрические показатели.

Abstract: The article presents the results of cultivating the Abelmoschus esculentus (okra) varieties Zamin and Shafaq under the conditions of the Qashqadaryo Scientific Experimental Station using different planting schemes (70 × 25 cm for the Zamin variety and 70 × 30 cm for the Shafaq variety). According to the experimental results, the Shafaq variety showed superior performance compared to the Zamin variety in terms of plant height, number of leaves, fruit length, and average fruit weight. The yield of the Shafaq variety reached 32.7 t/ha, which was 4.9 t/ha higher than that of the Zamin variety.

Keywords: Okra, Zamin, Shafaq, planting scheme, yield, biometric characteristics.

Kirish. Bamiya (Gambo, Hibiscus esculentus L. / Abelmoschus esculentus (L.) Moench) — gulxayridoshlar (Malvaceae) oilasiga mansub bir yillik o'simlik bo'lib, vatani Sharqiy Afrika hisoblanadi. O'simlik bo'yi 2,5 metrgacha yetishi, tashqi ko'rinishi va gullashi jihatidan g'o'zaga o'xshashligi bilan xarakterlanadi. Bamiya dunyoning ko'plab mintaqalarida — tropik va subtropik iqlim sharoitlarida, shuningdek Shimoliy Amerika, Janubiy Yevropa, Kavkazorti, Qrim, Ukrainaning janubiy hududlarida va qisman Markaziy Osiyoda sabzavot ekini sifatida yetishtiriladi. Hindiston, Afrika va AQSh bamiyaning yetakchi yetishtiruvchi mamlakatlari qatoriga kiradi. Bamiya O'zbekiston Respublikasi uchun noan'anaviy, ammo yuqori istiqbolli sabzavot ekini hisoblanadi. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 23-oktabrdagi qishloq xo'jaligini rivojlantirish strategiyasiga muvofiq, sabzavot ekinlari assortimentini kengaytirish va noan'anaviy ekinlar seleksiyasini rivojlantirish ustuvor vazifalardan biri sifatida belgilangan. Shu munosabat bilan Sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy-tadqiqot instituti olimlari tomonidan bamiyaning respublika sharoitiga moslashtirilgan navlarini yaratish yo'nalishida izchil tadqiqotlar olib borilmoqda. Mevasi tarkibida A, B, C, E va K guruh vitaminlari, kalsiy, temir, magniy, kaliy va sink kabi minerallar mavjud. Tarkibidagi eruvchan tolalar va shilimshiq moddalar ovqat hazm qilishni yengillashtiradi [1]. Lutein va zeaksantin ko'z to'r pardasini himoya qiladi, C vitamini immunitetni mustahkamlaydi. Foliy kislotasi homiladorlik davrida muhim, kam kaloriyaliligi esa parhez ovqatlanishda qo'llanadi [2].
Yetilgan mevalari va poyasidan qog'oz sanoati uchun xom tola olinadi, qovurilgan urug'laridan qahva o'rnini bosuvchi ichimlik tayyorlanadi, shilimshiq moddalaridan bioabsorbent sifatida foydalaniladi [3].

So'nggi yillarda O'zbekiston Respublikasida bamiyaga bo'lgan talabning ortib borishi, uni yetishtirish agrotexnikasini takomillashtirish, xususan, mahalliy sharoitlarga moslashtirilgan navlarni o'rganish va ularning eng maqbul ekish sxemalarini aniqlash dolzarb ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi.

Bamiya hosildorligiga ta'sir etuvchi omillar orasida nav xususiyatlari va ekish sxemasi alohida o'rin tutadi, chunki ular o'simlikning yorug'lik, oziq va namlik bilan ta'minlanishini, shuningdek meva shakllanishi jarayonini bevosita belgilaydi. Shu sababli tadqiqot ishining maqsadi — Sabzavot-poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy-tadqiqot institutining Qashqadaryo ilmiy-tajriba stansiyasi sharoitida bamiyaning Zamin va Shafaq navlarini qiyosiy o'rganish, ularning o'suv-rivojlanish xususiyatlari va hosildorligini aniqlashdan iborat bo'ldi.

Tadqiqot uslublari. Dala tajribalari B.J.Azimov va B.B.Azimovlarning “Sabzavotchilik, polizchilik va kartoshkachilikda tajribalar o‘tkazish uslublari” [4] hamda R.A.Nizomov va boshq. [5] «Sabzavot, poliz va kartoshka ekinlarida tajribalar o‘tkazish uslubi» bo‘yicha olib borilgan. Tajribalarda o‘simliklarning fenologik kuzatuvlari va biometrik o‘lchovlari o‘tkazilib, umumiy hosildorlik ko‘rsatkichlari aniqlangan.

Tadqiqot natijalari. Tajriba Qashqadaryo ilmiy-tajriba stansiyasining sug'oriladigan tipik bo'z tuprog'ida olib borildi. Tadqiqot ob'ekti sifatida bamiyaning Zamin va Shafaq navlari tanlab olindi. Urug'lar har ikkala nav uchun ham 2026-yil 15-aprel kuni ekildi. Zamin navi 70x25 sm, Shafaq navi esa 70x30 sm sxemada joylashtirildi. Agrotexnik parvarish ishlari (sug'orish, qator oralarini ishlash, o'g'itlash) barcha variantlarda bir xil sharoitda amalga oshirildi. Kuzatuvlar davomida o'simliklarning unib chiqishi, o'sish sur'ati, barg apparati rivojlanishi, meva shakllanishi va hosildorlik ko'rsatkichlari qayd etib borildi. Kuzatishlar shuni ko'rsatdiki, urug'larning unib chiqish va dastlabki rivojlanish fazalarida navlar o'rtasida sezilarli farq kuzatildi. Shafaq navi birmuncha tezroq unib chiqdi (1-jadval).

Bamiya navlarining ekish sxemasi va dastlabki o'suv fazalari

Ma'lumotlaridan ko'rinib turibdiki, Shafaq navida ommaviy unib chiqish (10%) 20-aprel kuni, birinchi chin barg fazasi (25%) esa 25-aprel kuni kuzatildi, bu Zamin naviga nisbatan mos ravishda 2 kun oldinroq kechdi.

Vegetatsiya davomida olib borilgan biometrik o'lchovlar natijalari 2-jadvalda keltirilgan.

2-jadval

Bamiya navlarining o'rtacha biometrik ko'rsatkichlari

Shafaq navi o'simlik bo'yi bo'yicha (61,7 sm) Zamin naviga (59,8 sm) nisbatan 1,9 sm ustunlikka ega bo'ldi. Bitta tupdagi barglar soni Shafaq navida 26,6 donani, Zamin navida esa 23,3 donani tashkil etdi. Eng muhim farq meva ko'rsatkichlarida kuzatildi: Shafaq navining meva uzunligi 21,3 sm bo'lib, bu Zamin navining 18,4 sm ko'rsatkichidan 2,9 sm ortiq bo'ldi. Xuddi shunday tendensiya bitta meva vazni bo'yicha ham saqlanib qoldi — Shafaq navida 53,2 g, Zamin navida esa 43,4 g, ya'ni farq 9,8 g yoki 22,6 foizni tashkil etdi. Bu ko'rsatkichlar Shafaq navi mevasining Zamin naviga nisbatan sezilarli darajada yiriqligini tasdiqlaydi.

3-jadval

Bamiya navlarining hosildorlik ko'rsatkichlari

Meva yiriqligi va bitta tupdagi meva sonining yuqoriligi hisobiga Shafaq navi umumiy hosildorlik bo'yicha ham ustunlik qildi, garchi bu nav siyrakroq sxemada (70x30 sm) joylashtirilgan bo'lsa-da, Zamin navida ekish sxemasi zichroq (70x25 sm) bo'lganligi sababli gektariga tup soni 57,1 ming donani tashkil etgan bo'lsa, Shafaq navida bu ko'rsatkich 47,6 ming donani tashkil etdi. Shunga qaramay, Shafaq navida bitta tupdan olingan hosil (686,3 g) Zamin navidagiga (486,1 g) nisbatan sezilarli yuqori bo'lganligi sababli, umumiy hosildorlik ham Shafaq navida ustunlik qildi — 32,7 t/ga, bu Zamin navining 27,8 t/ga ko'rsatkichidan 4,9 t/ga yoki 17,6 foizga yuqoridir (3-jadval).

Xulosa. Qashqadaryo ilmiy-tajriba stansiyasida olib borilgan tadqiqot natijalarimizga ko'ra, bamiyaning Shafaq navi (70x30 sm sxemada) Zamin naviga (70x25 sm sxemada) nisbatan barcha asosiy biometrik va hosildorlik ko'rsatkichlari bo'yicha ustunlikka ega ekanligi aniqlandi. Xususan, Shafaq navining mevasi ancha yirik (uzunligi 21,3 sm, vazni 53,2 g) bo'lib, bu ko'rsatkich Zamin naviga nisbatan mos ravishda 15,8% va 22,6% yuqoridir. Natijada, siyrakroq ekish sxemasiga qaramay, Shafaq navi 32,7 t/ga hosildorlik bilan Zamin navidan 4,9 t/ga ustun bo'ldi.

Olingan natijalar shuni koʻrsatdiki Shafaq navini Qashqadaryo viloyati sharoitida yirik mevali, yuqori hosildor bamiya navi sifatida ishlab chiqarishga tavsiya etish imkonini beradi.

Adabiyotlar ro'yxati

1. Mutalov, K.A. Sabzavot — bamiya (Bamiya esculentus L.) ning morfobiologiyasi va yetishtirish texnologiyasi / K.A. Mutalov, M.R. Hayitov // Academic Research in Educational Sciences. — 2022. — Vol. 3, №9. — B. 245–249.
2. Bamiyaning shifobaxsh xususiyatlari // MedAll.uz tibbiy-ma'rifiy portali. — 2025.
3. Bamiya o'simligi va uning shifobaxsh xususiyatlari // Samarqand davlat universiteti rasmiy axborot xizmati. [Elektron resurs]. — Kirish rejimi: https://www.samdu.uz/uz/news/44893
4. Azimov B.J., Azimov B.B. Sabzavotchilik, polizchilik va kartoshkachilikda tajribalar o‘tkazish uslublari. – Toshkent: Mehnat, 2002. – 36–40-betlar.

5. Nizomov R.A., Azimov B.J., Azimov B.B., Ostonaqulov T.E., Shokirov A.J., Mavlyanova R.F. Sabzavot, poliz va kartoshka ekinlarida tajribalar o‘tkazish uslubi. – Toshkent, 2023. – 14–54-betlar.

6. Malikov, D.B. Bamiya (Bamiya esculentus L.) ning foydali xususiyatlari va yetishtirish texnologiyasi / D.B. Malikov, Y.B. Nurmonova, B.S. Eshkuvatov // O'zbekiston agrar fani xabarnomasi.

UO‘K: 635.34:631.53.04:631.559

TURLI EKISH SXEMASINING SAVOY KARAMI O‘SIMLIGIDAGI BARGLAR SONIGA TA’SIRI

Turayev Sirojiddin Axmatovich iD

Sabzavot poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy tadqiqot instituti Qashqadaryo ilmiy tajriba stansiyasi laboratoriyasi mudiri

Annotatsiya: Mazkur tadqiqotda turli ekish sxemalarining savoy karami o‘simligidagi barglar soniga ta’siri o‘rganildi. Tadqiqot davomida o‘simliklarning o‘sishi va rivojlanishiga ekish zichligining ta’siri baholandi hamda barglar sonidagi o‘zgarishlar tahlil qilindi. Natijalar ekish sxemasi o‘simliklarning oziqlanish maydoni va vegetativ rivojlanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatishini, maqbul ekish sxemasida barglar soni ko‘payishi hamda o‘simliklarning yaxshi rivojlanishi kuzatilishini ko‘rsatdi.

Kalit so‘zlar: Savoy karami, ekish sxemasi, ekish zichligi, barglar soni, o‘simlik o‘sishi, o‘simlik rivojlanishi, oziqlanish maydoni, agrotexnika.

Аннотация: В данном исследовании изучено влияние различных схем посадки на количество листьев у растений савойской капусты. В ходе исследований оценивалось влияние густоты стояния растений на их рост и развитие, а также анализировались изменения количества листьев. Полученные результаты показали, что схема посадки оказывает существенное влияние на площадь питания растений и их вегетативное развитие. При оптимальной схеме посадки отмечено увеличение количества листьев и улучшение роста растений.

Ключевые слова: савойская капуста, схема посадки, густота растений, количество листьев, рост растений, развитие растений, площадь питания, агротехника.

Abstract: This study evaluated the effect of different planting schemes on the number of leaves in Savoy cabbage plants. The influence of planting density on plant growth and development was assessed, and changes in leaf number were analyzed. The results demonstrated that planting scheme significantly affects the nutritional area and vegetative growth of plants. Under the optimal planting scheme, an increase in leaf number and improved plant development were observed.

Keywords: Savoy cabbage, planting scheme, planting density, number of leaves, plant growth, plant development, nutrition area, agricultural practices.

Kirish. Sabzavotchilik mamlakatimiz qishloq xo‘jaligining muhim tarmoqlaridan biri bo‘lib, aholini yil davomida sifatli oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. Keyingi yillarda respublikada intensiv sabzavotchilikni rivojlantirish, yuqori hosilli navlarni joriy etish va ilmiy asoslangan agrotexnologiyalarni qo‘llashga alohida e’tibor qaratilmoqda. Bu borada karam ekinlari, xususan, savoy karami (Brassica oleracea var. sabauda L.) yetishtirish texnologiyasini takomillashtirish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Savoy karami yuqori ozuqaviy qiymati bilan ajralib turadi. Uning tarkibida inson organizmi uchun zarur bo‘lgan S, V guruhi vitaminlari, karotin, mineral moddalar, kletchatka va biologik faol birikmalar mavjud bo‘lib, sog‘lom ovqatlanishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, savoy karami tashqi muhit omillariga nisbatan barqarorligi va yuqori tovarbop mahsulot berishi bilan boshqa karam turlaridan farqlanadi. Qishloq xo‘jaligi sohasida olib borilgan ko‘plab tadqiqotlarda o‘simliklarning o‘sishi, rivojlanishi va hosildorligi ko‘p jihatdan ularning oziqlanish maydoniga bog‘liq ekanligi qayd etilgan. D.N. Pryanishnikov ta’kidlaganidek, «o‘simlikning oziqlanish sharoitini to‘g‘ri tashkil etish yuqori va sifatli hosil olishning asosiy omillaridan biri hisoblanadi». Shuning uchun har bir ekin uchun maqbul ekish sxemasini belgilash agrotexnologiyaning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Ekish sxemasi o‘simliklarning yorug‘lik, namlik va ozuqa elementlaridan foydalanish darajasiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. O‘simliklar qalin joylashtirilganda yorug‘lik uchun raqobat kuchayadi, fotosintez jarayoni pasayadi va barglar shakllanishi sekinlashadi. Aksincha, meyordan ortiq siyrak ekish yer maydonidan samarali foydalanish imkoniyatini cheklaydi. Shu sababli har bir nav va iqlim sharoiti uchun optimal ekish sxemasini aniqlash ilmiy va amaliy ahamiyatga egadir. O‘simlik barglari fotosintezning asosiy organi hisoblanadi. Barglar soni va ularning umumiy yuzasi organik moddalar hosil bo‘lishiga, quruq modda to‘planishiga hamda karam boshining shakllanishiga bevosita ta’sir etadi. K.A. Timiryazevning ta’kidlashicha, «Barg — o‘simlik hayotining asosiy laboratoriyasidir». Bu fikr barglarning fotosintezdagi hal qiluvchi ahamiyatini ilmiy jihatdan asoslab beradi. Jahon va mamlakatimiz olimlari tomonidan karam ekinlarida ekish sxemasi bo‘yicha ko‘plab ilmiy izlanishlar amalga oshirilgan bo‘lsa-da, turli tuproq-iqlim sharoitlarida, ayniqsa O‘zbekistonning sug‘oriladigan yerlarida savoy karamining barglar soniga ekish sxemalarining ta’siri yetarlicha o‘rganilmagan. Savoy karami yetishtirishda o‘simliklarni joylashtirish sxemasi muhim agrotexnik omillardan biri hisoblanadi. Chunki ekish qalinligi o‘simliklarning oziqlanish maydoni, yorug‘likdan foydalanish darajasi, namlik va mineral elementlarni o‘zlashtirish jarayonlariga ta’sir ko‘rsatadi. G.I. Tarakanov va V.D. Muxinlar ta’kidlaganidek, sabzavot ekinlarida yuqori mahsuldorlikka erishish uchun o‘simliklarning biologik xususiyatlariga mos ravishda ekish sxemasini belgilash muhim ahamiyatga ega [1]. Tajriba variantlarida o‘simliklarning oziqlanish maydoni va joylashish zichligi hisobga olindi. S.S. Litvinovning ma’lumotlariga ko‘ra, zamonaviy sabzavotchilikda ekish sxemasini ilmiy asosda tanlash o‘simliklarning individual rivojlanishi va mahsuldorligini oshirish imkonini beradi [3]. Shuningdek, karamdosh ekinlarning biologik xususiyatlarini hisobga olgan holda agrotexnik tadbirlarni olib borish zarurligi G.A. Bondarenko va K.I. Yakovenko ishlarida ham qayd etilgan [4]. Tadqiqot davomida savoy karami o‘simliklarida barglar soni biometrik usulda aniqlandi. Har bir variantdan belgilangan miqdordagi o‘simliklar tanlab olinib, ulardagi haqiqiy barglar soni hisoblandi. Barg apparatining shakllanish darajasi o‘simliklarning fotosintetik faoliyati va keyingi hosil to‘plash jarayoni bilan bog‘liq bo‘lgan muhim ko‘rsatkich sifatida baholandi. V.F. Pivovarov ta’kidlaganidek, sabzavot ekinlarida vegetativ organlarning rivojlanishi, ayniqsa barg apparatining shakllanishi hosildorlikni belgilab beruvchi asosiy omillardan biridir [5]. O‘simliklarning o‘sishi va rivojlanish jarayonlarini baholashda K.A. Timiryazevning o‘simlik fiziologiyasiga oid ilmiy qarashlariga asoslanildi. Olim ta’kidlaganidek, barg o‘simlik hayotida organik moddalar hosil bo‘lishini ta’minlovchi asosiy organ hisoblanadi [6]. Shu bois barglar sonining o‘zgarishini o‘rganish o‘simliklarning umumiy biologik holatini baholash imkonini beradi. Tajriba maydonida barcha agrotexnik tadbirlar (yerni tayyorlash, ko‘chatlarni o‘tqazish, sug‘orish, mineral oziqlantirish va parvarishlash ishlari) qabul qilingan sabzavotchilik texnologiyalari asosida amalga oshirildi. O‘simliklarning oziqlanish sharoiti va mineral o‘g‘itlar bilan ta’minlanishi ularning o‘sishiga ta’sir etuvchi muhim omil sifatida D.N. Pryanishnikovning agroximiya sohasidagi tadqiqotlari asosida baholandi [7]. Savoy karamining biologik xususiyatlari, tashqi muhit omillariga munosabati va o‘sish jarayonlari P.F. Kononkov va M.S. Gins tomonidan keltirilgan sabzavot ekinlarining biologik xususiyatlariga oid ma’lumotlar asosida tahlil qilindi [8]. Bu esa mazkur yo‘nalishda qo‘shimcha tadqiqotlar olib borishni talab etadi. Shu munosabat bilan mazkur tadqiqotning maqsadi turli ekish sxemalarining savoy karami o‘simligida barglar soniga ta’sirini aniqlash, eng maqbul ekish sxemasini belgilash hamda yuqori hosildorlikni ta’minlaydigan ilmiy asoslangan agrotexnik tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.

Tadqiqot usullari. Dala tajribalarini joylashtirish, variantlarni takrorlash, olingan natijalarni hisoblash va statistik tahlil qilish ishlari B.A. Dospexovning “Dala tajribasi uslubiyati” asosida amalga oshirildi [9]. O‘simliklarning fiziologik ko‘rsatkichlarini baholashda V.F. Belik tomonidan tavsiya etilgan sabzavotchilikda fiziologik tadqiqotlar uslublaridan foydalanildi [10]. Tadqiqot natijalarini tahlil qilishda o‘simliklarning fiziologik holati va mahsuldorligi o‘rtasidagi bog‘liqlik A.M. Alpatyevning o‘simliklar fiziologiyasiga oid ilmiy qarashlari asosida baholandi [11]. Tadqiqot natijalarining ishonchliligini ta’minlash maqsadida olingan ma’lumotlar matematik-statistik usullarda qayta ishlandi.

Tadqiqot natijalari. Uch yil davomida olib borilgan ilmiy tadqiqot ishlarimizda savoy karamining Zelenoye krujevo va Moskovskaya krujevnitsa navlarida ekish sxemasi o‘zgarishi o‘simlikning barg apparati shakllanishiga ma’lum darajada ta’sir ko‘rsatganini kuzatdik. Ayniqsa, vegetatsiyaning keyingi bosqichlarida oziqlanish maydonining kengayishi barglar soni va ularning umumiy vaznining ortishiga ijobiy ta’sir etgan.

Tajribaning dastlabki kuzatuv davrida, ya’ni ko‘chatlar tutib olgan paytda har ikkala nav bo‘yicha variantlar o‘rtasida katta farq kuzatilmadi. Zelenoye krujevo navida barglar soni 6,2–6,6 donani tashkil etgan bo‘lsa, Moskovskaya krujevnitsa navida bu ko‘rsatkich 6,4–6,8 dona oralig‘ida qayd etildi. Bu davrda o‘simliklarning ildiz tizimi hali to‘liq shakllanmaganligi sababli ekish sxemasining ta’siri sezilarli namoyon bo‘lmagan.

Karambosh o‘ray boshlash davriga kelib variantlar o‘rtasidagi farqlar aniqroq ko‘rina boshladi. Zelenoye krujevo navida barglar soni 17,2–18,0 dona, Moskovskaya krujevnitsa navida esa 17,4–18,5 dona oralig‘ida bo‘ldi. Har ikkala navda ham nisbatan keng oziqlanish maydoni yaratilgan 70×50 sm ekish sxemasida barglar sonining yuqoriroq bo‘lishi kuzatildi.

Hosilni yig‘ib olish davrida ekish sxemasining ta’siri yanada yaqqol namoyon bo‘ldi. Zelenoye krujevo navida nazorat sifatida qabul qilingan 70×40 sm ekish sxemasida 19,2 dona barg shakllangan bo‘lsa, 70×30 sm sxemasida bu ko‘rsatkich 18,1 donani tashkil etib, nazoratga nisbatan 94,3 foizni tashkil qildi. 70×50 sm variantida esa barglar soni 20,1 donaga yetib, nazoratdan 4,7 foizga yuqori bo‘ldi. 90×30 va 90×40 sm ekish sxemalarida mos ravishda 19,0 va 19,6 dona barg hosil bo‘lib, nazorat variantiga yaqin natijalar qayd etildi.

Moskovskaya krujevnitsa navida ham shunga o‘xshash holat kuzatildi. Nazorat variantida 19,9 dona barg shakllangan bo‘lsa, eng past ko‘rsatkich 70×30 sm ekish sxemasida 18,5 donani tashkil qildi. Barglar sonining eng yuqori qiymati 70×50 sm ekish sxemasida kuzatilib, 20,3 donaga yetdi. Qolgan variantlarda ushbu ko‘rsatkich 19,4–19,8 dona oralig‘ida bo‘lib, nazoratdan keskin farq qilmadi.

1-jadval.

Ekish sxemasining savoy karami o‘simligidagi barglar soniga ta’siri (2022–2024 yy.)

Ekish sxemasi barglar vazniga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Zelenoye krujevo navida barglar vazni nazorat variantida 2,38 kg bo‘lgan bo‘lsa, o‘simliklar zich joylashtirilgan 70×30 sm ekish sxemasida u 1,72 kg gacha kamaydi. Oziqlanish maydoni kengaygan 70×50 hamda 90×40 sm ekish sxemalarida barglar vazni mos ravishda 3,12 va 3,24 kg ni tashkil etdi. Xuddi shunday qonuniyat Moskovskaya krujevnitsa navida ham kuzatilib, nazorat variantida 2,71 kg bo‘lgan barglar vazni 90×40 sm ekish sxemasida 3,82 kg gacha ortdi.

Tajriba natijalari shuni ko‘rsatdiki, o‘simliklarning oziqlanish maydoni kengayishi natijasida har bir tupda barg apparati yaxshi rivojlangan, barglar vazni ortgan va fotosintetik faoliyat uchun qulay sharoit yuzaga kelgan. Bu esa keyingi bosqichlarda karamboshning shakllanishi hamda yuqori hosil olish uchun muhim omillardan biri bo‘lib xizmat qilgan.

Xulosa. Turli ekish sxemalari o‘simliklarning morfobiologik ko‘rsatkichlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. O‘simliklar zich joylashtirilgan 70×30 sm ekish sxemasida barglar soni, barg sathi, ildiz vazni va tashqi o‘zak diametri nisbatan past bo‘lgan bo‘lsa, oziqlanish maydoni kengaytirilgan 70×50 hamda 90×40 sm ekish sxemalarida ushbu ko‘rsatkichlar yuqori bo‘lganligi aniqlandi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.

1. Тараканов Г.И., Мухин В.Д. Овощеводство. – Москва: Колос, 2003. – 480 с.
2. Брызгалов В.А., Савин В.А., Балашев Н.Н. Овощеводство защищенного грунта и открытого грунта. – Москва: Колос, 1983. – 352 с.
3. Литвинов С.С. Научные основы современного овощеводства. – Москва: Россельхозакадемия, 2008. – 776 с.
4. Бондаренко Г.А., Яковенко К.И. Овощеводство. – Харьков: Основа, 2001. – 528 с.
5. Пивоваров В.Ф. Овощи России. – Москва: ВНИИССОК, 2006. – 384 с.
6. Тимирязев К.А. Жизнь растения. – Москва: Наука, 1988. – 512 с.
7. Прянишников Д.Н. Агрохимия. – Москва: Колос, 1963. – 492 с.
8. Кононков П.Ф., Гинс М.С. Овощные культуры и их биологические особенности. – Москва: Наука, 2000. – 310 с.
9. Доспехов Б.А. Методика полевого опыта (с основами статистической обработки результатов исследований). – Москва: Агропромиздат, 1985. – 351 с.
10. Белик В.Ф. Методика физиологических исследований в овощеводстве. – Москва: Колос, 1970. – 210 с.
11. Алпатьев А.М. Физиология растений и продуктивность сельскохозяйственных культур. – Москва: Наука, 1974. – 320 с.
12. Широков Е.П. Технология хранения и переработки овощей и плодов. – Москва: Колос, 1989. – 320 с.
13. Никитина В.В., Кондратьева И.В. Капустные культуры: биология и технология выращивания. – Москва: ФГБНУ ВНИИССОК, 2012. – 240 с.
14. Islamov S.Y., Xamdamov I.X. Sabzavotchilik. – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2011. – 300 b.
15. Ostonaqulov T.E., Zuyev V.I., Qodirxo‘jayev O. Sabzavotchilik. – Toshkent: Navro‘z, 2019. – 552 b.
16. Zuyev V.I., Qodirxo‘jayev O.Q., Adilov M.M. Himoyalangan yerlarda sabzavot yetishtirish texnologiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2012. – 340 b.
17. Методика государственного сортоиспытания сельскохозяйственных культур. – Москва: Колос, 1985. – 270 с.

UO‘K 635.21:581.1

MAHALLIY SHAROITDA KARTOSHKA NAVLARINING FENOLOGIK RIVOJLANISHI VA AGROBIOLOGIK XUSUSIYATLARINI O‘RGANISH

Nizomov Rustam Axrolovich iD

q.x.f.d. (DSc) Milliy markaz tizimidagi Qishloq xo‘jaligi sohasi kadrlarini malakasini oshirish va qayta tayyorlash instituti direktori

Rahmatullayev Jasur Negmatullayevich iD

q.x.f.f.d. (PhD) Sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy-tadqiqot instituti Qashqadaryo ilmiy tajriba stansiyasi

Annotatsiya. Mazkur maqolada turli kartoshka navlarining fenologik rivojlanish xususiyatlari o‘rganildi. Tadqiqot davomida nihollarning unib chiqishi, shonalash va gullash fazalarining boshlanishi hamda davomiyligi bo‘yicha fenologik kuzatuvlar olib borildi. Shuningdek, navlarning poyalar soni va o‘simlik bo‘yining vegetatsiya davridagi o‘zgarishlari baholandi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, ayrim navlar fenologik fazalarga ertaroq kirishi va vegetativ rivojlanishining jadalligi bilan ajralib turishi aniqlandi. Olingan natijalar hudud sharoitida ertapishar va istiqbolli kartoshka navlarini tanlash hamda seleksiya ishlarida foydalanish uchun ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi.

Kalit so‘zlar: kartoshka, nav, fenologik kuzatuv, unib chiqish, shonalash, gullash, vegetatsiya davri, o‘simlik bo‘yi, poyalar soni, ertapisharlik.

Аннотация. В статье представлены результаты исследований фенологического развития различных сортов картофеля. В ходе исследований изучены сроки появления всходов, начала бутонизации и цветения, а также продолжительность основных фенологических фаз. Кроме того, проведена оценка количества стеблей и динамики роста растений в течение вегетационного периода. Установлено, что отдельные сорта отличаются более ранним прохождением фенологических фаз и интенсивным вегетативным развитием. Полученные результаты могут быть использованы при подборе перспективных скороспелых сортов картофеля и в селекционной работе.

Ключевые слова: картофель, сорт, фенологические наблюдения, всходы, бутонизация, цветение, вегетационный период, высота растений, количество стеблей, скороспелость.

Abstract. This article presents the results of a study on the phenological development of different potato varieties. The timing of seedling emergence, budding, and flowering, as well as the duration of the main phenological stages, were investigated. In addition, the number of stems per plant and plant height dynamics during the growing season were evaluated. The results showed that some potato varieties entered phenological stages earlier and exhibited more intensive vegetative growth than others. The findings provide a scientific basis for selecting early-maturing and promising potato varieties under local growing conditions and may contribute to future breeding programs.

Keywords: potato, variety, phenological observations, emergence, budding, flowering, growing season, plant height, stem number, early maturity.

Kirish. Kartoshka dunyo miqyosida muhim oziq-ovqat ekinlaridan biri bo‘lib, yuqori hosildorligi, oziqaviy qiymati va turli agroiqlim sharoitlariga moslashuvchanligi bilan ajralib turadi. Fenologik fazalarning o'z vaqtida o'tishi ko'p jihatdan navning genetik xususiyatlari bilan bir qatorda harorat, namlik, yorug'lik va agrotexnik tadbirlar ta'sirida shakllanadi. Ertapishar navlar odatda qisqa vegetatsiya davriga ega bo'lib, noqulay iqlim omillaridan kamroq zarar ko'radi hamda yil davomida takroriy ekin sifatida foydalanish imkoniyatini yaratadi. Shu bilan birga, vegetatsiya davrining davomiyligi poya hosil bo'lishi, barg massasining rivojlanishi va tuganaklarning shakllanish intensivligiga bevosita ta'sir ko'rsatadi.

Respublikamiz sharoitida kartoshka yetishtirish hajmini oshirish, yil davomida barqaror mahsulot yetkazib berish va yer resurslaridan samarali foydalanish maqsadida takroriy ekin sifatida yetishtirish muhim ahamiyat kasb etmoqda [Dospexov B.A., 2011; Litvinov S.S., 2011]. O‘simliklarning fenologik rivojlanishi va hosildorlik ko‘rsatkichlari ko‘p jihatdan ekish muddati, tuproq sharoiti va agrotexnik tadbirlarga bog‘liqdir. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, optimal muddatlarda ekilgan kartoshka o‘simliklarida vegetativ rivojlanish jadallashib, fotosintez faoliyati kuchayadi va hosil elementlari to‘liq shakllanadi [Xoldorov M.U. va boshq., 2023; Ostonaqulov T.E. va boshq., 2018; Nizomov R.A. va boshq., 2023].

Takroriy muddatlarda ekilgan o‘simliklarda fenologik bosqichlar davomiyligi va o‘sish sur’ati sezilarli darajada o‘zgaradi. Kechikib ekilgan variantlarda barg yuzasi kamayadi va assimilatsiya jarayonlari sekinlashadi, natijada hosildorlik pasayadi [Dospexov B.A., 2011; Litvinov S.S., 2011]. Shu sababli, turli muddatlarda ekilgan kartoshkaning fenologik rivojlanishi va hosildorligi o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlash ilmiy va amaliy jihatdan katta ahamiyatga ega [Ostonaqulov T.E., 2021; Ostonaqulov T.E., Maxamatova M.M., 2024].

O'zbekiston sharoitida kartoshka yetishtirish hajmini oshirish, hosildorlikni barqaror saqlash va yangi istiqbolli navlarni ishlab chiqarishga joriy etish qishloq xo'jaligining ustuvor yo'nalishlaridan biri hisoblanadi. Biroq har bir navning ma'lum tuproq-iqlim sharoitida fenologik rivojlanish xususiyatlarini chuqur o'rganish ularni hududlar bo'yicha to'g'ri joylashtirish va samarali agrotexnologiyalarni ishlab chiqishda muhim ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi.

Shu munosabat bilan mazkur tadqiqotning maqsadi turli kartoshka navlarining fenologik rivojlanish bosqichlarini qiyosiy baholash, ularning unib chiqish, shonalash va gullash muddatlarini aniqlash hamda mahalliy tuproq-iqlim sharoitida istiqbolli navlarni tanlab olishdan iborat.

Tadqiqot uslublari. Tadqiqotlar Sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy-tadqiqot institutining Qashqadaryo ilmiy-tajriba stansiyasi tajriba dalalarida o‘tkazildi. Dala va ishlab chiqarish tajribalarini o‘tkazish, ekish, ekinni parvarish qilish, hosilni yig‘ish, hisoblash va tahlillar umumqabul qilingan, qishloq va suv xo‘jaligi vazirligi, Butunrossiya o‘simlikshunoslik instituti, Butunrossiya kartoshka xo‘jaligi ilmiy-tadqiqot instituti, Sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy-tadqiqot instituti, O‘zbekiston Respublikasi qishloq xo‘jaligi ekinlarining yangi navlarini sinash bo‘yicha Davlat komissiyasi uslubi hamda tavsiyalari asosida olib borilgan. Dala tajribalarida olingan natijalarning statistik tahlili Microsoft Excel dasturi yordamida B.A.Dospexov usulida hisoblangan.

Tadqiqot natijalari. Tajribamizda olib borilgan fenologik kuzatuvlar natijalariga ko'ra, o'rganilgan kartoshka navlarida nihollarning unib chiqishi, shonalash va gullash fazalarining boshlanishi hamda davomiyligi navlarning biologik xususiyatlariga bog'liq holda turlicha kechishi aniqlandi. Fenologik fazalarning o'z vaqtida va qisqa muddatda o'tishi o'simliklarning keyingi o'sishi, rivojlanishi hamda hosildorlik elementlarining shakllanishida muhim ahamiyat kasb etadi.

Tajriba natijalariga ko'ra, nihollarning 10% unib chiqishi 12–17 kun, 75% unib chiqishi esa 19–25 kun oralig'ida kuzatildi. Eng erta unib chiqqan navlar O‘zbekiston qizili va Leddi Anna bo'lib, ularda nihollarning 10% unib chiqishi 12-kunda, 75% unib chiqishi esa mos ravishda 20 va 19-kunlarda qayd etildi. Kavkaz, Pikasso va Palats navlari ham nisbatan erta unib chiqishi bilan ajralib turdi. Aksincha, Zirve navida 75% nihollarning unib chiqishi 25-kunda, Ariran navida esa 24-kunda kuzatilib, ushbu navlarda unib chiqish jarayoni boshqa navlarga nisbatan kechroq kechgani aniqlandi.

Yoppasiga unib chiqqandan keyin shonalash fazasining boshlanishi navlarga qarab 20–25 kun oralig'ida kuzatildi. Eng erta shonalash O‘zbekiston qizili va Leddi Anna navlarida 20-kunda, Juravinka hamda Kaya navlarida esa 21-kunda boshlandi. Universal, Bardoshli, Bahor, Aqrob, Smega va Arizona (st) navlarida shonalash 23-kunda, Avretta navida esa 25-kunda kuzatildi. Shonalashning 75% ga yetishi 26–33 kun oralig'ida qayd etilib, eng qisqa muddat O‘zbekiston qizili navida (26 kun), undan keyin Palats (27 kun), Universal, Kaya va Pikasso navlarida (28 kun) aniqlandi. Eng kech shonalash esa Ariran navida 33-kunda kuzatildi.

Gullash fazasining boshlanishi ham navlar bo'yicha sezilarli farq qildi. Ushbu ko'rsatkich 27–36 kun oralig'ida qayd etilib, eng erta gullash O‘zbekiston qizili navida 27-kunda boshlandi. Palats, Pikasso va Ranomi navlari ham gullash fazasiga nisbatan ertaroq kirganligi bilan ajralib turdi. Universal, Leddi Anna, Dizire, Toshkent ertagisi, Kavkaz va Kaya navlarida gullash o'rtacha muddatlarda kuzatilgan bo'lsa, Avretta, Smega, Juravinka, Ariran va Zirve navlarida gullashning boshlanishi nisbatan kech qayd etildi. Gullashning 75% ga yetishi 36–45 kun oralig'ida davom etdi. Eng qisqa gullash davri O‘zbekiston qizili, Universal va Palats navlarida kuzatilib, ushbu navlarda 75% gullash mos ravishda 36 kun ichida yakunlandi. Pikasso, Leddi Anna va Dizire navlarida bu ko'rsatkich 37 kunni tashkil etdi. Kaya va Kavkaz navlarida 38 kun, Bardoshli hamda Ranomi navlarida 39 kun, standart Arizona navida esa 40 kun davom etdi. Eng uzoq gullash davri Juravinka navida (45 kun), undan keyin Smega (44 kun), Avretta, Bog‘izag‘on, Ariran va Zirve navlarida (43 kun) kuzatildi.

Kartoshka nav namunalarining fenologik kuzatuv natijalari

Umuman olganda, fenologik kuzatuvlar natijalari o'rganilgan navlar orasida O‘zbekiston qizili, Palats, Pikasso, Leddi Anna va Kavkaz navlari barcha rivojlanish bosqichlarini nisbatan qisqa muddatda o'tganligini ko'rsatdi. Mazkur navlarda unib chiqish, shonalash va gullash fazalarining erta boshlanishi ularning ertapisharlik xususiyatlari yuqori ekanligidan dalolat beradi. Juravinka, Ariran, Smega, Avretta va Zirve navlarida esa fenologik fazalarning kechroq boshlanishi va uzoqroq davom etishi ularning vegetatsiya davri nisbatan uzunroq ekanligini ko'rsatdi. Shunday qilib, fenologik kuzatuvlar natijalari kartoshka navlarining biologik xususiyatlarini baholashda muhim mezon bo'lib xizmat qilishi hamda istiqbolli navlarni tanlashda ilmiy asos bo'lib xizmat qilishi aniqlandi.

Tajribamiz kuzatuv natijalariga ko'ra, o'rganilgan kartoshka navlarida poyalar soni hamda o'simlik bo'yining o'sish dinamikasi navlarning biologik xususiyatlariga bog'liq holda turlicha namoyon bo'ldi. Bir tupdagi poyalar soni 2,0–4,6 dona oralig'ida qayd etildi. Eng ko'p poya hosil qilgan navlar Toshkent ertagisi (4,6 dona), O‘zbekiston qizili (4,5 dona), Universal va Bahor (4,4 donadan), shuningdek Bog‘izag‘on hamda Kavkaz (4,3 donadan) navlari bo'ldi. Aksincha, Leddi Anna va Ariran navlarida poyalar soni eng kam bo'lib, 2,0 donani tashkil etdi.

Kartoshka nav namunalarining biometrik o‘lchov natijalari

Shonalash davrida o'simlik bo'yi 15,6–23,1 sm oralig'ida kuzatildi. Ushbu bosqichda eng baland o'simliklar Toshkent ertagisi (23,1 sm), O‘zbekiston qizili (22,4 sm) hamda Bog‘izag‘on (22,2 sm) navlarida qayd etilgan bo'lsa, Kaya, Juravinka va Zirve navlarida o'simlik bo'yi nisbatan past bo'lgan.

Gullash davrida o'simliklarning jadal o'sishi kuzatilib, ularning bo'yi 26,0–33,2 sm gacha yetdi. Bu davrda eng yuqori ko'rsatkich Arizona (st) (33,2 sm), Juravinka (32,2 sm), Pikasso (32,1 sm), Bog‘izag‘on (31,7 sm), Palats (31,6 sm) va Zirve (31,3 sm) navlarida aniqlandi.

Gullash oxiriga kelib o'simlik bo'yi 35,7–40,8 sm oralig'ida bo'lib, eng baland o'simliklar Arizona (st) (40,8 sm), Juravinka (39,4 sm), Kaya va Bog‘izag‘on (39,3 sm), hamda Bardoshli (39,2 sm) navlarida kuzatildi.

Palaklarning sarg'ayishi davrida o'simlik bo'yi 45,0–50,2 sm ni tashkil etdi. Ushbu bosqichda Arizona (st) navi 50,2 sm ko'rsatkich bilan eng baland bo'lgan bo'lsa, Bardoshli, Ranomi, Toshkent ertagisi va Bahor navlarida ham yuqori o'sish sur'atlari qayd etildi. Leddi Anna navida esa bu ko'rsatkich eng past bo'lib, 45,0 sm ni tashkil etdi.

Kovlash oldidan o'simlik bo'yi 48,1–53,4 sm oralig'ida kuzatildi. Eng baland o'simlik Arizona (st) navida (53,4 sm) qayd etildi. Shuningdek, O‘zbekiston qizili (52,1 sm), Bahor, Dizire va Ariran (51,6 sm), Leddi Anna (51,5 sm), Kavkaz hamda Smega (51,4 sm) navlari ham yuqori ko'rsatkichlarni namoyon etdi. Pikasso navida esa kovlash oldidan o'simlik bo'yi 48,1 sm bo'lib, o'rganilgan navlar orasida eng past ko'rsatkich qayd etildi.

Umuman olganda, tajribamiz natijalari kartoshka navlarining poya hosil qilish qobiliyati va o'simlik bo'yining o'sish sur'atlari navlarning biologik xususiyatlariga bevosita bog'liq ekanligini ko'rsatdi. Poyalar soni ko'p bo'lgan navlarda vegetativ rivojlanish ham nisbatan yaxshi kechganligi kuzatildi, bu esa kelgusida hosildorlikning shakllanishida muhim omillardan biri hisoblanadi.

Xulosa. Tajribamizda olib borilgan fenologik kuzatuvlar natijalariga ko‘ra, o‘rganilgan kartoshka navlarining unib chiqish, shonalash va gullash bosqichlari bo‘yicha sezilarli farqlar mavjudligi aniqlandi. Nihollarning unib chiqish muddati, shonalash va gullash fazalarining boshlanishi hamda davomiyligi navlarning genetik xususiyatlari bilan bevosita bog‘liq ekanligi qayd etildi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, ayrim navlar xususan O‘zbekiston qizili, Leddi Anna, Palats va Pikasso fenologik rivojlanish bosqichlariga nisbatan ertaroq kirishi bilan ajralib turdi. Bu navlarda vegetatsiya davrining qisqaroq davom etishi ularning ertapisharlik xususiyati yuqori ekanligini ko‘rsatadi. Aksincha, Juravinka, Smega, Avretta va Zirve navlarida fenologik fazalarning kech boshlanishi va uzoq davom etishi kuzatilib, ular kechpishar yoki o‘rta pishar guruhga mansubligini bildiradi. Shuningdek, o‘simlik bo‘yi va poyalar soni bo‘yicha ham navlar o‘rtasida sezilarli tafovutlar aniqlanib, bu ko‘rsatkichlar vegetativ rivojlanishning jadalligi va hosildorlik shakllanishi bilan bog‘liqligi tasdiqlandi. Umuman olganda, olingan natijalar kartoshka navlarini mahalliy tuproq-iqlim sharoitlariga mos ravishda to‘g‘ri tanlash, istiqbolli ertapishar navlarni ishlab chiqarishga joriy etish hamda seleksiya ishlarida foydalanish uchun muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatdi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.

1. Доспехов Б.А. Методика полевого опыта с основами статистической обработки результатов исследований. – Москва. Альянс, 2011. – 351 с.
2. Литвинов С.С. Методика полевого опыта в овощеводстве. Москва. ГНУ ВНИИО. 2011. – 648 с.
3. Методика государственного сортоиспытания сельскохозяйственных культур. Выпуск первый. Общая часть. – Москва, 2019. – 329 с.
4. Nizomov R.A. va boshqalar «Sabzavot, poliz va kartoshka ekinlarida tajribalar o‘tkazish uslubi». Toshkent, 2023. – B. 204-217
5. Ostonaqulov T.E. va boshqalar – Sabzavotchilik. // Toshkent, 2018. – B. 285.
6. Ostonaqulov T.E. Kartoshka yetishtirish. Toshkent. Agrobank. 2021. – B.96.
7. Ostonaqulov T.E., Maxamatova M.M. Umumiy seleksiya va urug‘chilik. O‘quv qullanma. Toshkent.2024.-B.304.
8. Xoldorov M.U., Ismoyilov A.I., Ostonaqulov T.E., Obloqulov F.A. Ertagi kartoshka o‘sishi, barg sathi shakllanishi va hosildorligiga ekish muddatlari va chuqurligining ta’siri // Xorazm Ma’mun akademiyasi axborotnomasi. Xorazm, 2023. 11. – B. 174-176

UO‘K: 635.21:631.547:537

ELEKTRAVJLANTIRISHNING KARTOSHKANING BIOMETRIK KO‘RSATKICHLARIGA TA’SIRI

Kuchkorov Nasriddin Samaridinovich iD

Samarqand agroinnovatsiyalar va tadqiqotlar instituti tayanch doktoranti

Oblokulov Feruz Abdiraymovich iD

Sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy-tadqiqot instituti Samarqand ilmiy-tajriba stansiyasi direktor o‘rinbosari, PhD.

Annotatsiya. Kartoshka o‘simligining bo‘yi, asosiy va yon poyalar soni hamda barglar soni kabi biometrik ko‘rsatkichlarining shakllanishiga elektravjlantirishning ta’siri o‘rganilgan. Tadqiqotlar natijasiga koʻra o‘simlik bo‘yi urug‘lik tuganaklari ekish oldidan elektravjlantirilganda o‘simlik bo‘yi nazoratga nisbatan o‘rtacha 1,9–2,9 sm yuqori bo‘lgan. Tuganak va o‘simlik birgalikda elektravjlantirilgan variantda esa farq yanada ortib, nazoratga nisbatan 6,5–7,9 sm yuqori bo‘lishi kuzatilgan. Ushbu ko‘rsatkich bo‘yicha eng ta’sirchan nav Baxro-30 bo‘ldi.

Asosiy poyalar soni nazorat variantida asosiy poyalar soni 3,1–3,3 donani tashkil etgan bo‘lsa, urug‘lik tuganaklari elektravjlantirilganda bu ko‘rsatkich 4,0–4,4 donaga yetdi. Elektravjlantirishni o‘suv davrida qo‘llash asosiy poyalar soniga ta’sir ko‘rsatmasligi, ushbu tadbir faqat ekish oldidan samarali ekanligi aniqlandi. Yon poyalar soni: Eng yuqori ko‘rsatkich ham urug‘lik tuganak, ham o‘simlik davrida ishlov berilgan variantda qayd etildi (21–24,6 dona, nazoratda 12–18 dona). Eng yuqori natija Arizona navida (24,6 dona) kuzatildi. Barglar soni: Ham urug‘lik, ham o‘simlik elektravjlantirilgan variantda har bir o‘simlikda o‘rtacha 131–152 dona barg shakllandi (nazoratda 118–130 dona).

Kalit so‘zlar: Kartoshka, Baxro-30, Arizona, Sante, elektravjlantirish, o‘simlik bo‘yi, asosiy poya, yon poya, barglar soni.

Abstract. This study investigates the effect of electro-stimulation on the formation of biometric indicators of potato plants, including plant height, number of main and lateral stems, and leaf count. According to the research results, when pre-planting electro-stimulation was applied to seed tubers, the plant height was on average 1.9–2.9 cm higher than the control. In the variant where combined electro-stimulation was applied to both tubers and vegetative plants, the difference increased further, reaching 6.5–7.9 cm higher than the control. Bakhro-30 was found to be the most responsive variety regarding this indicator. Number of main stems: While the number of main stems in the control variant ranged from 3.1 to 3.3, this indicator reached 4.0–4.4 stems per plant when seed tubers were electro-stimulated. It was determined that applying electro-stimulation during the vegetative period does not affect the number of main stems, confirming that this practice is only effective when applied prior to planting. Number of lateral stems: The highest value was recorded in the combined treatment variant (both seed tubers and vegetative plants), yielding 21.0–24.6 stems compared to 12.0–18.0 stems in the control. The maximum result was observed in the Arizona variety (24.6 stems). Number of leaves: In the combined electro-stimulation variant (tubers + plants), an average of 131–152 leaves per plant were formed, whereas the control variant showed only 118–130 leaves.

Keywords: Potato, Bakhro-30, Arizona, Sante, electro-stimulation, plant height, main stem, lateral stem, leaf count.

Аннотация. В данном исследовании изучено влияние электростимуляции на формирование таких биометрических показателей растений картофеля, как высота растений, количество главных и боковых стеблей, а также число листьев. Согласно результатам исследований, при проведении предпосадочной электростимуляции семенных клубней высота растений была в среднем на 1,9–2,9 см выше по сравнению с контролем. В варианте с совместной электростимуляцией клубней и растений разница увеличилась еще больше, превысив контроль на 6,5–7,9 см. Наиболее отзывчивым сортом по данному показателю оказался Бахро-30. Количество главных стеблей: В контрольном варианте число главных стеблей составляло 3,1–3,3 шт., тогда как при электростимуляции семенных клубней этот показатель достиг 4,0–4,4 шт. Установлено, что применение электростимуляции в период вегетации не оказывает влияния на количество главных стеблей, что доказывает эффективность данного приема только перед посадкой. Количество боковых стеблей: Наивысший показатель был зафиксирован в варианте с комбинированной обработкой (как клубней, так и растений) и составил 21,0–24,6 шт. (в контроле – 12,0–18,0 шт.). Максимальный результат отмечен у сорта Arizona (24,6 шт.). Количество листьев: В варианте с электростимуляцией как семенных клубней, так и растений, на одном растении формировалось в среднем 131–152 шт. листьев, в то время как в контроле этот показатель составлял 118–130 шт.

Ключевые слова: Картофель, Бахро-30, Аризона, Санте, электростимуляция, высота растения, главный стебель, боковой стебель, количество листьев.

KIRISH

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 6 mayda “Respublikada kartoshka yetishtirishni kengaytirish va urug‘chiligini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-4704-sonli qarorida mamlakatimizda iste’mol va urug‘lik kartoshka yetishtirishni ko‘paytirish, kartoshkachilik sohasida klaster va kooperatsiya mexanizmlarini kengaytirish hamda zamonaviy texnologiyalar asosida sohada qo‘shilgan qiymat zanjirini yaratish, ichki bozor talabini qondirish, uning eksportini kengaytirish, ekin maydonlarining 50 foizida urug‘lik kartoshkaning superelita va elita avlodlarini yetishtirish, ilg‘or texnologiyalar, innovatsion yechimlar va ilm-fan yutuqlarini keng joriy etishga alohida e’tibor qaratilgan. Kartoshka (Solanum tuberosum L.) dunyoning eng muhim oziq-ovqat ekinlaridan biri boʻlib, dunyo miqyosida yillik ishlab chiqarish hajmi 370-390 million tonnaga yetadi va qishloq xoʻjaligi iqtisodiyotida strategik oʻrin egallaydi[1].

Ma’lumotlarga ko‘ra Shimoliy kengliklarda kartoshka yetishtirishda mahsuldorlik va boshqa ko‘rsatkichlarini ko‘tarishda qo'shimcha yorug'lik manbalaridan foydalanish orqali sezilarli darajada natijalarga erishilgan. Urug‘lar elektr ta’siriga uchraganda ulardagi modda almashinuvi faollashishi, o‘simliklarning unib chiqishini tezlashtirishi kuzatilgan[2].

Xorijdagi olimlarining ta’kidlashicha, qizil yorug‘lik ostida kartoshka o‘simliklarining bo‘yi baland bo‘lishi va poyasi diametri oq yorug‘likka nisbatan mos ravishda 57,47% va 31,10% ga oshishi kuzatilgan. Bundan tashqari, elektr ta’siri urug‘lik sifat ko‘rsatkichlariga ham salbiy ta’sir etmasligi aniqlandi [3]

Ma’lumotlarga ko‘ra, urug‘lar elektr ta’siriga uchraganda ulardagi modda almashinuvi faollashishi, o‘simliklarning unib chiqishini tezlashtirishi [4], o‘simlikning ildiz tizimi va vegetativ qismidagi fiziologik jarayonlarning jadallashuvi [5], fotosintez jarayonining mahsuldorligi oshishi [6], urug‘ unib chiqish jarayonida o‘simliklarning sho‘rga va ba’zi kasalliklarga chidamliligining kuchayishi kuzatilishi to‘g‘risida ma’lumotlar keltirilgan [7].

MATERIALLAR VA USLUBLAR

Tadqiqotlar Samarqand agroinnovatsiyalar va tadqiqotlar institutining tajriba dalalarida o‘tkazildi. Tajribalar ob’ekti bo‘lib kartoshkaning davlat reyestriga kiritilgan Sante, Arizona va Baxro-30 navlari xizmat qildi. Tajribalar uchun urug‘lik tuganaklarni 50-60 kun davomida yorug‘da hamda harorati 20-25°C sharoitida o‘stirib olingan, ekish oldidan urug‘lik tuganaklarni hamda o‘simliklarning shonalash davrida 220 volt kuchlanishli yoritgichlar bilan jihozlangan ikkita yoritgichli qo‘lda ishlatiladigan, antennasidan past chastotali elektromagnit impuls tarqatadigan ko‘chma radioimpulsli bioajvlantirgich (RIBO) bilan ishlangan variantlar o‘rganildi. Nazorat sifatida shu navlarning elektravjlantirish qo‘llanilmagan tuganaklari va o‘simliklari xizmat qildi. Dala hamda laboratoriya tajribalari sinovlari qishloq xo‘jalik ekinlarining yangi navlarini Davlat nav sinash komissiyasi (1987), Butunrossiya kartoshka xo‘jaligi ilmiy-tadqiqot instituti (NIIKX, 1967, 1989), “Sabzavotchilik, polizchilik va kartoshkachilikda tajribalar o‘tkazish metodikasi” hamda “Dala tajribalarini o‘tkazish uslublari” asosida o‘tkazildi, o‘simliklarning virus kasalliklari bilan kasallanishi vizual usulda, ayrim viruslar aniqlandi. O‘simliklarning X, S, M va Y viruslar bilan zararlanishi ularning vegetatsiyasi davomida 2 marta (shonalash va gullash davrida) serologik tahlillarga (Методические указания по диагностике вирусных и микоплазменнйх болезней. М., 1977) asoslanib olib borildi. Tadqiqotlardan olingan natijalar B.A. Dospexov (1979) bo‘yicha statistik ishlandi.

NATIJALAR VA MUNOZARA

Ma’lumki, kartoshkaning o‘sishi va rivojlanishi davomida o‘simliklarda shakllanadigan biometrik ko‘rsatkichlar jumladan, o‘simlik bo‘yi, asosiy poyalar soni, yon poyalar soni, barglar soni va assimilyatsiya yuzasi kabi ko‘rsatkichlar ularda shakllanadigan hosil elementlarini belgilovchi asosiy omillardan bo‘lib hisoblanadi. Bu omillar ekinning nav xususiyatlari, tuproq iqlim sharoiti, Respublikamiz sharoitida esa ekish muddatlari (bahor, yozgi) qo‘llash texnologiyalari elementlar ta’sirida shakllanadi.

Elektravjlantirishning kartoshka navlarini biometrik ko‘rsatkichlariga ta’sirini o‘rganish natijasida urug‘lik tuganaklarni elektravjlantirish nazorat variantga nisbatan navlar bo‘yicha o‘rtacha 1,9-2,9 sm baland bo‘yli o‘simliklar shakllanishiga olib kelishi mumkinligi aniqlandi. Masalan kartoshkaning Baxro-30 navida o‘simlik gullash davrida ularning bo‘yi o‘rtacha 78,2 sm tashkil qilgan bo‘lsa, nazorat variantida esa 75,3 sm bo‘lishi kuzatildi. Bu ko‘rsatkich Arizona va Sante navlarida muvofiq ravishda 75,7 va 73,1 sm tashkil qilgan bo‘lsa, nazorat variantida bu ko‘rsatkichlar 73,4-70,2 sm tashkil qiladi.

1-rasm. Elektravjlantirishning kartoshkaning biometrik ko‘rsatkichlariga ta’siri (o‘simliklarning gullash davrida, 2022–2024 yy.)

Shuni ta’kidlash kerakki o‘simlik bo‘yi o‘rtasidagi farq, nazoratga nisbatan, ularning o‘suv davri davomiyligida elektravjlantirilgan variantda yanada yuqori bo‘lishi kuzatildi, ya’ni navlar bo‘yicha, o‘simliklar bo‘yi o‘rtasidagi farq, ularning elektravjlantirilgan variantda 3-4 sm, navlar bo‘yicha 3,4–3,7 smni, urug‘lik tuganagi va o‘simlik ham elektravjlantirilgan variantda esa bu ko‘rsatkich 6,5–7,9 sm yuqori bo‘lishi kuzatildi. Masalan bu variantda kartoshkaning Baxro-30 navining o‘simliklar bo‘yi o‘rtacha 83,2 sm ni nazorat variantida esa 75,3 sm tashkil qildi. O‘rganilgan boshqa navlarda ham analogik natijalar olindi. Bundan shuni xulosa qilish mumkinki, kartoshkaning urug‘lik tuganaklari ekishdan oldin va o‘simlik o‘suv davri davomida elektravjlantirilganda baland bo‘yli o‘simlik shakllanishiga olib keladi. O‘rganilgan navlar orasida o‘simlik bo‘yi ko‘rsatkichi bo‘yicha eng ta’sirchan nav sifatida Baxro-30 navi ajralib turdi. Urug‘lik tuganak va o‘simlik elektravjlantirilgan variant bilan nazorat varianti taqqoslanganda, variantlar o‘rtasidagi farq 7,9 sm tashkil qildi.

Kartoshka o‘simligida shakllanadigan poyalar soni, o‘simlikning assimilyatsiya yuzasini, fotosentetik qobiliyatini va natijada, hosildorligini belgilovchi asosiy omillardan bo‘lib hisoblanadi. Ularning soni esa o‘z navbatida, urug‘lik tuganaklar kattaligiga, ko‘chatlar soniga, ularning uyg‘anuvchanligiga va boshqa qo‘llaniladigan texnologik omillarga bog‘liq. Bizning tajribalarda va nazorat variantida har bir o‘simlikda shakllanadigan asosiy poyalar soni navlar bo‘yicha 3,1–3,3 donani tashkil qildi. Urug‘lik tuganaklari elektravjlantirilgan variantda esa navlar bo‘yicha o‘simlik poyalar soni 4,0–4,4 donani tashkil qildi. Tadqiqotlarimizda ham urug‘likka ham o‘simlikka elektravjlantirilgan variant bilan faqat urug‘lik tuganaklar poyalar soni navlar bo‘yicha bir xil ekanligini ko‘rsatadi. Bu esa elektravjlantirishning faqat ekishdan oldin qo‘llashning samaradorligini ko‘rsatuvchi natija deb qarasak bo‘ladi, chunki o‘suv davri davomiyligida o‘simliklarning elektravjlantirish asosiy poyalar soniga ta’sir ko‘rsatmaydi. Kartoshka o‘simliklarida hosil bo‘ladigan yon poyalar soni o‘simliklarning rivojlanish darajasini belgilovchi ko‘rsatkichlardan biri bo‘lib hisoblanadi. Tadqiqotlarni ko‘rsatishicha, elektravjlantirish o‘simliklarda shakllanadigan yon poyalar soniga ta’sir ko‘rsatadi. O‘rganilgan variantlar orasida, kartoshkada shakllanadigan yon poyalar soni bo‘yicha o‘rganilgan hamma navlarda ham eng yuqori ko‘rsatkich ham urug‘lik tuganak ham o‘simlik o‘suv davri davomiyligida elektravjlantirish qo‘llanilgan variantda kuzatildi. Masalan: bu variantda har bir o‘simliklarda navlar bo‘yicha o‘rtacha 21–24,6 dona yon poyalar hosil bo‘lgan bo‘lsa, nazorat variantida esa bu ko‘rsatkich 12–18 donani tashkil qildi. Har bir o‘simliklarda shakllanadigan yon poyalar soni bo‘yicha yuqori ko‘rsatkich Arizona navida 24,6 dona o‘simliklar urug‘lik tuganak va o‘suv davrida o‘simliklar elektravjlantirilgan variantdan olindi. Baxro-30 va Sante navlarida esa bu ko‘rsatkich muvofiq ravishda har bir o‘simlik shakllanishida yon poyalar soni 18,14 va 12 donani tashkil qildi.

Shuni ta’kidlash kerakki o‘simliklarda shakllanadigan barglar soni va kattaligi assimilyatsiya yuzasini belgilaydi, bu esa o‘z navbatida hosil miqdorini belgilovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. O‘tkazilgan tadqiqotlar kartoshka urug‘lik tuganaklari va o‘simliklar elektravjlantirilganda o‘simliklardagi barglar soniga ta’sir ko‘rsatishi aniqlanadi. O‘rganilgan variantlar orasida barglar sonining shakllanishi bo‘yicha eng yuqori ko‘rsatkich ham urug‘lik tuganaklarni ekishdan oldin ham o‘suv davri o‘simlik elektravjlantirilgan variantda kuzatildi. Bu variantda navlar bo‘yicha har bir o‘simliklarda o‘rtacha 131–152 dona barg shakllangan bo‘lsa, nazorat variantida esa bu ko‘rsatkich 118–130 donani tashkil qildi.

Bizning tadqiqotimizda o‘simliklarning yer ustki qismining o‘suv davri davomiyligida elektravjlantirish natijasida faqat urug‘lik tuganaklar elektravjlantirilgan variantga nisbatan yuqori ko‘rsatkichlar kuzatildi. Bu variantlar navlar bo‘yicha har bir o‘simlik 124,3-146 dona barg shakllangan bo‘lsa, faqat urug‘lik tuganaklar elektravjlantirilgan variantda esa bu ko‘rsatkich 122–130 donani tashkil qildi.

XULOSA

Olingan natijalarni umumlashtirish asosida, o‘rganilgan hamma variantlarda ham nazoratga nisbatan o‘simliklarda yuqori biometrik ko‘rsatkichlarning shakllanishi eng yuqori ko‘rsatkich esa urug‘lik tuganak va o‘simliklar o‘suv davrida elektravjlantirilgan variantda kuzatildi. O‘rganilgan navlarning biometrik ko‘rsatkichlar bo‘yicha qo‘llanilgan tadbirga nisbatan keskin salbiy reaksiya aniqlanmadi.

Adabiyotlar ro‘yxati

1. Asnake D., Alemayehu M., and Asredie S., “Growth and tuber yield responses of potato (Solanum tuberosum L.) varieties to seed tuber size in northwest highlands of Ethiopia,” Heliyon, vol. 9, no. 3, p. e14586, Mar. 2023, doi: 10.1016/j.heliyon.2023. e14586. Саидходжаев А.А., Мухаммадиев А. Электростерилизатор для опавших частей растений. А.С. СССР №515502 опубл. В Бюллетене №20 от 19.07.1976 г.
2. Guo, R.; Jin, Y.; Liu, J.; Yang, H.; Cheng, L.; Yu, B. Harnessing Light Quality for Potato Production: Red and Blue Light as Key Regulators of Growth and Yield. Plants 2025, 14, 1039. https://doi.org/10.3390/plants14071039
3. Yang, T., Mu, X., Yu, M., Yergashev, U., Zhu, Y., Shi, N., Li, N., Luo, L., Zhang, K., & Han, Y. (2025). Consecutive oxidative stress in CATALASE2-deficient Arabidopsis negatively regulates Glycolate Oxidase1 activity through S-nitrosylation. Physiologia Plantarum, 177(1), ye70040. https://doi.org/10.1111/ppl.70040
4. Muxammadiyev A., Sanbetova A.T. Elektrtexnologiya qo‘llab ekologik sof urug‘lik kartoshka yetishtirishni asoslash va takomillashtirish // EHM uchun dasturiy guvohnoma – 2023. – № DGU 22415.
5. Sanbetova A.T. Elektroavjlantirishni kartoshka navlarining urug‘lik sifatiga ta’siri // Qishloq va suv xo’jaligining zamonaviy muammolari: an’anaviy XXII yosh olimlar, magistrantlar va iqtidorli talabalarning ilmiy anjumani. “TIQXMMI” MTU. – Toshkent, 2023. – B. 1437-1438.
6. Ergashev I.T. Results of yevaluation of new potato varieties. Web of scientist International Scientific Research Journal. ISSN 2776-0979. Volume 3. Issue 3. Mar. 2022. p. 933–940.
7. Muxammadiyev A., Sanbetova A.T. Urug‘, tuproq va o‘simlikka elektrotexnologik ta’sir etish hisobiga ekologik sof, kasallik va zararkunandalarga chidamli kartoshka yetishtirish // Agroiqtisodiyot ilmiy-amaliy jurnal / – Toshkent, 2020. – №1. – B. 161–165. (08.00.00; №25)

Qo‘lyozma huquqida

UO‘K 635.25+58+502

Toshkent vohasi sharoitida Chimyon (mador) piyozini ko‘paytirish istiqbollari.

Yakubov Shamshod Murtozakulovich iD

Toshkent davlatagrar universiteti Ilmiy-tadqiqot va innovatsiyalar bo‘limi boshlig‘i qishloq xo‘jaligi fanlari falsafa doktori (PhD)

e-mail: ilmiytadqiqot@tdau.uz

ANNOTATSIYA

Toshkent vohasi iqlim va tuproq sharoitlarida Allium tschimganicum B.Fedtsch o‘simligining ko‘paytirish va yetishtirish usullari ishlab chiqildi. Olib borilgan izlanishlarning dastlabki natijalariga ko‘ra, mazkur o‘simlikni madaniylashtirish va xo‘jalik tomorqa yerlarida ekib ko‘paytirish hamda yetishtirish imkoniyatlari mavjud bo‘lib, bu esa o‘simlikni tabiatda kamayib borishidan asraydi va aholini mador o‘simligiga bo‘lgan ehtiyojini qondirishga zamin yaratadi.

Kalit so‘zlar. Allium tschimganicum B. Fedtsch., bioekologiya, ko‘paytirish, generativ va vegetativ organlari, vegetatsiya.

АННОТАЦИЯ

Разрабатываются способы размножения и возделывания Allium tschimganicum B. Fedtsch в климатических и почвенных условиях Ташкентского оазиса. По предварительным результатам исследований выявлена возможность возделывания этого растения на хозяйствах и в приусадебных участках. А именно, это в свою очередь препятствует исчезновению растения в природе и даёт возможность обеспечить потребность населения в этом растению.

Ключевые слова. Allium tschimganicum B. Fedtsch., биоэкология, размножение, генеративные и вегетативные органы, вегетация.

ANNOTATION

The methods of reproduction and cultivation of Allium tschimganicum B. Fedtsch in climatic and soil conditions of the Tashkent oasis are being developed. According to the preliminary results of the research, the possibility of cultivating this plant on farms and in personal plots was revealed. Namely, this, in turn, prevents the disappearance of the plant in nature and makes it possible to respond to the needs of the population for this plant.

Key words. Allium tschimganicum B. Fedtsch., bioecology, generative and vegetative organs, vegetation.

Kirish. Ayni paytda Respublikamizda dorivor o‘simliklar sohasini rivojlantirishga alohida e’tibor berilmoqda. Hozirgi zamon talabi ko‘p qirrali (oziq-ovqat, dorivor, ziravor, bo‘yoqdor, texnik) o‘simliklarni yetishtirish va ularni xom-ashyo bazasini yaratishni taqoza etmoqda. Ana shunday o‘simliklardan biri mador o‘simligi (Allium tschimganicum B. Fedtsch) hisoblanib, u o‘zining dorivorlik xususiyatlari va mahalliy xalq tomonidan oziq-ovqat sifatida keng ishlatilishi bilan alohida e’tiborga molik.

So‘nggi yillarda mador o‘simligini mahalliy xalq orasida katta qiziqish uyg‘otishi va rejasiz terilib iste'mol qilinishini inobatga olib madaniy holda mazkur o‘simlikni bioekologik xususiyatlari, ko‘paytirish usullari, mavsumiy rivojlanish maromi, ekish chuqurligi, tuproqqa va suvga talabchanligiga doir tadqiqotlar o‘tkazildi.

Chimyon (Allium tschimganicum B. Fedtsch) piyozi yovvoyi piyozlar turkumiga mansub bo‘lib, o‘t o‘simlik hisoblanadi. Tabiiy holda asosan g‘arbiy Tyan-Shan tog‘ tizmasining Piskom, Chotqol tog‘ etaklarida o‘sadi.

O‘tgan asrning 80-yillarida biolog olim A. Levichev, professor R. Kamelin tomonidan Chotqol biosfera qo‘riqxonasida olib borilgan floristik tadqiqotlari asosida mador piyozi fanga (Allium tschimganicum B. Fedtsch) nomi bilan kiritilgan. Ammo, mahalliy xalq orasida bu o‘simlik hanuzgacha mador yoki mator kabi nomlar bilan ataladi.

Chimyon (Allium tschimganicum B. Fedtsch) piyozi o‘zining turli xil vitaminlarga boyligi bilan alohida qadrlanadi. Uning tarkibida kishi organizmi uchun foydali bo‘lgan S, B, B₂, PP vitaminlar hamda A provitamini uchraydi. Bundan tashqari o‘simlikning tarkibida qand va oqsil moddalari hamda ko‘pgina makro va mikroelementlar mavjudligi tadqiqotlar natijasida aniqlandi.

Tadqiqot uslublari. Tadqiqot ishlarini bajarishda dala tajribalarini o‘tkazish, fenologik kuzatuv, biometrik o‘lchashlar, B.A. Dospexovning “Metodika polevogo opita” qo‘llanmasidan, o‘simliklarning mavsumiy rivojlanish maromini o‘rganishda I.N. Beydeman “Metodika izucheniya fenologii rasteniy” usulidan foydalanildi.

Tadqiqot natijalari va ularning muhokamasi. Ilmiy izlanishlarimiz ToshDAU tajriba yer maydonlarida olib borilgan. Chimyon piyozini madaniy holatda generativ (urug‘lari) va vegetativ (piyozlari) usullar yordamida ko‘payishi mumkin. Ammo, o‘simlikning generativ usulda ko‘payishi ayrim Allium turkumi vakillari (osh piyoz, sarimsoq va b.) o‘simliklarga nisbatan juda sust kechadi. Sababi, o‘simlik urug‘larining anatomik tahlili, ularning tarkibida moy va efir moylari borligini ko‘rsatib, urug‘ murtaklariga namlikni yetib borishida qisman to‘sqinlik qiladi. Shuningdek, puch urug‘larning borligi murtak ildizchalarining to‘liq shakllanmaganligi antropogen omillarning ta’siri ularni generativ ko‘payishiga imkon bermaydi.

Ko‘p yillik tajribalarning ko‘rsatishicha, o‘simlikni asosan vegetativ ko‘paytirish maqsadga muvofiq hisoblanadi. O‘simliklarni vegetativ ko‘paytirishda esa ularni tugunak piyozboshlari yoz, kuz va bahor oylarida ekib sinab ko‘rilib, kuzgi sinovlarda ijobiy natijalar qayd etiladi. Sezilarli darajada nisbatan yaxshiroq variantlar oktabr oyida ekilgan tuganak piyozlar hisoblanib, aynan havo va tuproq haroratining nisbatan 25-30°S ga pasayishi bilan kuzatiladi. Bu hol ko‘pchilik piyozli o‘simliklar (Allium turkumi vakillarining turlari, lola, shafran va b.) uchun xos bo‘lib, bu borada adabiyotlarda ma’lumotlar keltirilgan.

Kuz mavsumida (sentabr-oktabr) o‘simlik piyozlari belgilangan yer maydonlari tayyorlanadi va 1 p/m maydonga 6-8 dona 5-8 sm chuqurlikda ekiladi. Alohida ta’kidlash joizki, yer maydonlarini chirigan go‘ng bilan boyitilishi keyinchalik piyozlarni rivojlanishi va ko‘payishini ta’minlaydi.

Chimyon piyozlarini bunday tartibda ekilishi ularda nish urib chiqishi va yetarlicha mavsumiy ildizchalarining o‘sib chiqishi (95-97%), o‘simtalarning rivojlanishini hamda piyozlarining yaxshi ko‘payish imkonini beradi. Oddiy tuproqlarda nazorat sifatida ekilgan piyozlarning variantlarda esa bu ko‘rsatkichlar 60-75% atrofida qayd etilib, ularda nish urib chiqishi va ildizchalarining o‘sib chiqishi, rivojlanishini hamda piyozlarining ko‘payish qiyosiy ravishda sust amalga oshadi.

Shuni ham alohida ta’kidlash joizki, agarda o‘simlik piyozlarini ekish muddatlari belgilangan (kuz) muddatlardan kechiktirilsa, u holda havo haroratining 20-25°S ga pasayishi bilan bu piyozlarda nish urish jarayoni kuzatiladi. Bizningcha, bu hol o‘simlikning bioekologik xususiyatlari va evolyutsion moslashishi bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, piyozlarning nish ura boshlashi ulardagi zaxira moddalari hisobiga amalga oshishi bilan izohlanadi.

Piyozlarning nish urib chiqishi asosan iqlim sharoitlari va tuproq haroratlariga bevosita bog‘liq bo‘lib, kuz oylari havo va tuproq haroratining pasayishi, piyozlarda nish urib chiqish jarayonini tezlashtiradi va aksincha, havo haroratining yuqori bo‘lishi esa ularda tinim davomiyligini nisbatan uzoq muddat uzayishiga sabab bo‘ladi.

Umuman olganda, o‘simlikda yer ostki vegetatsiya davri kuz oylaridan boshlanib, ekilgan o‘simlik piyozlari kuz oylaridan nish uradi, shakllangan kurtak hosil qiladi va shu holicha qish davomida saqlanadi. Bahor oylarida havo haroratining 5-10°S ga ko‘tarilishi bilan ularda yer ustki vegetatsiya davri boshlanadi.

O‘simliklarda yer ustki vegetatsiya davrining boshlanishi iqlim sharoitiga bevosita bog‘liq holda fevral-mart oylariga to‘g‘ri kelib, uning davomiyligi may oyining oxirgi kunlarigacha davom etadi.

Alohida ta’kidlash joizki, vegetativ ko‘paytirish jarayonida o‘simliklarda chin barglarning namoyon bo‘lishi va ko‘payishi piyozlarning o‘lchamlariga bevosita bog‘liq. Chunonchi, oddiy tuproq sharoitlarida diametri 0,3-0,5 sm bo‘lgan 1 va 2 yillik piyozlarda o‘sish sharoitlariga bog‘liq holda dastlabki yillari asosan 1 ta chinbarglar shakllanadi va vegetatsiya davomida faoliyat ko‘rsatadi. Oddiy tuproq sharoitlarida diametri 0,3-0,5 sm gacha bo‘lgan piyozlarda ko‘payish jarayoni deyarli kuzatilmadi. Shuningdek, maxsus tayyorlangan chirindili tuproqlarda dastlabki yillari ularning sonini 1-2 tagacha ko‘payishini alohida ta’kidlash joiz.

Rivojlanishning birinchi yilida ularda 1 ta chin barg hosil bo‘lib, ularning uzunligi 5-6 sm va eni esa 0,3-0,4 sm atrofida bo‘ladi. Vegetatsiya oxirida piyozboshlari uzunligi 0,4-0,5 sm va diametri 0,2-0,3 sm atrofida qayd etiladi.

Vegetatsiyaning ikkinchi yili ham o‘simliklarda asosan 1 ta va ba’zan 2 ta chin barg hosil bo‘lib, ularning uzunligi 7-8 sm va eni esa 0,6-0,8 sm atrofida bo‘ladi. Rivojlanishning bu yilida o‘simliklarda piyozboshlarining uzunligi 0,5-0,6 sm va diametri 0,3-0,5 sm atrofida qayd etildi va nisbatan yiriklashishi va o‘sish sharoitiga bog‘liq holda 1-3 tagacha ko‘payishini kuzatiladi. Hayotining 3 yillari ham o‘simliklarda asosan 2 ta va ba’zan 3 ta chin barg hosil bo‘lib, ularning uzunligi 8-9 sm va eni esa 0,7-0,9 sm atrofida bo‘ladi. Vegetatsiya oxirida tuganak piyozlari to‘liq shakllanib, ularning uzunligi 0,6-0,9 sm va diametri 0,5-0,8 sm tashkil etadi. Vegetatsiyaning bu yilida o‘simliklar yetarlicha o‘sib rivojlanadi va 2-4 tagacha ko‘payadi. Vegetativ ko‘paytirish jarayonida o‘simliklarni maxsus tayyorlangan chirindili tuproqlarda o‘stirish va ko‘paytirish maqsadga muvofiq hisoblanib, ular 7-12 tagacha ko‘payadi.

Shunday qilib, A.tschimganicum o‘simligini madaniy holda vegetativ (piyozboshlari) usullar bilan ko‘paytirish mumkin. Generativ usullar bilan ko‘paytirish jarayoni samarasiz bo‘lib, ma’lum bir vaqtni talab etadi.

Vegetativ ko‘paytirishda esa o‘simliklarni rivojlanishi piyozboshlarning o‘lchamlariga bevosita bog‘liq bo‘lib, diametri 0,4-0,5 sm bo‘lgan piyozlarda dastlabki yili 1-2 ta chin barglar rivojlansa, diametri 0,5 sm va undan ortiq piyozboshlarda esa 2-3 ta chin barglar shakllanib, ularda piyozboshlar 2-4 tagacha ko‘payadi. Bizningcha, o‘simliklarni vegetativ usullari yordamida ko‘paytirish maqsadga muvofiq hisoblanadi. Vegetativ ko‘paytirish jarayonida o‘simliklarni maxsus tayyorlangan chirindili tuproqlarda o‘stirish va ko‘paytirish maqsadga muvofiq hisoblanib, ular 8-12 tagacha ko‘payadi.

Xulosa. Shunday qilib, olib borilgan tadqiqotlar natijasida Toshkent vohasi iqlim va tuproq sharoitlarida Chimyon piyozi (Allium tschimganicum B. Fedtsch) o‘simligini madaniylashtirish va ko‘paytirishning biologik imkoniyatlari to‘liq asoslab berildi. Tajribalar shuni ko‘rsatadiki, mazkur o‘simlikni generativ (urug‘dan) ko‘paytirish urug‘ tarkibidagi fiziologik xususiyatlar va namlik o‘tishiga to‘sqinlik qiluvchi moylar sababli samarasizdir. Buning aksi o‘laroq, vegetativ usul, ya’ni piyozboshlar orqali ko‘paytirish eng maqbul yo‘l ekanligi tasdiqlandi. O‘simlikning biologik rivojlanishi bevosita ekish muddati va tuproq unumdorligiga bog‘liq bo‘lib, oktabr oyida havo harorati pasayishi bilan amalga oshirilgan kuzgi ekish ishlari eng yuqori ko‘rsatkichlarni qayd etdi. Maxsus tayyorlangan, chirindi bilan boyitilgan tuproq sharoitida piyozboshlarning nish urib chiqish darajasi va keyingi vegetatsiya davridagi ko‘payish koeffitsienti oddiy tuproqqa nisbatan sezilarli darajada yuqori bo‘ldi. Bu esa mador o‘simligini madaniy holda yetishtirishda organik o‘g‘itlarning o‘rni beqiyos ekanligini anglatadi.

Xulosa qilib aytganda, ishlab chiqilgan vegetativ ko‘paytirish usuli mador o‘simligining tabiiy zaxiralarini saqlab qolish, aholining ushbu vitaminlarga boy mahsulotga bo‘lgan ehtiyojini qondirish va fermer xo‘jaliklarida dorivor hamda oziq-ovqat xom-ashyo bazasini yaratish uchun ilmiy va amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

1. Л.С.Красовская, И.Г.Левичев. Флора чаткальского заповедника. 1986.168-170с.
2. Ғ.Т.Дадаев. Пархезбоп озиқ-овқат ўтларни қуритиш учун энергия
   тежамкор гелио қуритиш қурилмасини такомиллаштириш. Автореферати 18-19 b.
3. Бейдеман И.Н. Методика изучения фенологии растений и растительных сообществ. – Новосибирск: Наука, 1974. – С. 154.
4. Зайцев Г. Н. Методика биометрических расчетов. М: Наука, 1973. – С. 266.
5. Белолипов И.В. Интродукция травянистых растений природной флоры Средней Азии Эколого–интродукционный анализ. Ташкент, Фан, 1989. – С. 147.

UO‘K: 635.25:631.53

ORALIQ EKINDA PIYOZ NAV NAMUNALARINING KO‘CHAT USULIDA EKISHDA XATO MIQDORINI BAHOLASH

Mirzasoliyev Mirzaosimjon Mirzasoypovich iD

q.x.f.f.d., k.i.x. Sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy-tadqiqot instituti

Shokirov Alisher Jo‘raboevich iD

q.x.f.d. Toshkent davlat agrar universiteti

Annotatsiya. Maqolada oraliq ekin sharoitida piyoz nav va duragaylarining ko‘chat saqlanishi hamda yashovchanlik ko‘rsatkichlari o‘rganilgan. Navlar Sumbula, duragaylar esa Top Star F₁ standartiga nisbatan baholandi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, navlar orasida Ravnaq, duragaylar orasida esa SPY F₁ va Sibir F₁ ko‘chat saqlanishi va haqiqiy o‘simliklar soni bo‘yicha yuqori natijalarni qayd etdi. Ushbu nav va duragaylar oraliq ekin sharoiti uchun istiqbolli namunalar sifatida tavsiya etiladi.

Kalit so‘zlar: piyoz, oraliq ekin, nav, duragay, ko‘chat saqlanishi, yashovchanlik, haqiqiy o‘simliklar soni.

Аннотация. В статье представлены результаты оценки сохранности рассады и жизнеспособности сортов и гибридов лука репчатого в условиях промежуточных посевов. Сорта сравнивались со стандартом Сумбула, а гибриды – со стандартом Top Star F₁. Среди сортов лучшие показатели отмечены у сорта Равнақ, среди гибридов – у SPY F₁ и Сибир F₁. Данные образцы рекомендованы для выращивания в условиях промежуточных посевов.

Ключевые слова: лук репчатый, промежуточный посев, сорт, гибрид, сохранность рассады, жизнеспособность растений.

Abstract. The article presents the results of evaluating seedling survival and viability of onion varieties and hybrids under intercropping conditions. The varieties were compared with the Sumbula standard, while the hybrids were evaluated against the Top Star F₁ standard. Ravnaq showed the best performance among varieties, whereas SPY F₁ and Siber F₁ were superior among hybrids. These genotypes are recommended for intercropping production systems.

Keywords: onion, intercropping, variety, hybrid, seedling survival, plant viability, plant density.

Kirish. Aholini sifatli oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta’minlashda sabzavotchilik tarmog‘ining ahamiyati katta hisoblanadi. Ayniqsa, piyoz mamlakatimizda keng iste’mol qilinadigan sabzavot ekinlaridan biri bo‘lib, uning yuqori va barqaror hosildorligini ta’minlash dolzarb vazifalardan sanaladi. Yer maydonlaridan samarali foydalanish maqsadida oraliq ekinda piyozni ko‘chatidan ekish tizimini joriy etish muhim agrotexnik tadbir hisoblanadi.

Oraliq ekin sharoitida nav va duragaylarning tashqi muhit omillariga chidamliligi, ko‘chatlarning saqlanishi va yashovchanligi hosildorlikni belgilovchi asosiy ko‘rsatkichlardan hisoblanadi. Shu bois piyoz nav-namunalarining ko‘chat saqlanishi va nobud bo‘lish darajasini o‘rganish ilmiy va amaliy ahamiyatga ega.

Piyoz ekinlarining biologik xususiyatlari, o‘sish va rivojlanish jarayonlari hamda mahsuldorligi ko‘plab olimlar tomonidan o‘rganilgan. Tadqiqotlarda navning genetik xususiyatlari, agrotexnika darajasi va tashqi muhit omillari ko‘chatlarning saqlanib qolishiga bevosita ta’sir ko‘rsatishi qayd etilgan.

Adabiyotlar sharhi. Zamonaviy seleksiya yutuqlari natijasida yaratilgan F₁ duragaylar yuqori yashovchanlik, tashqi muhit stresslariga bardoshlilik va mahsuldorlik bilan ajralib turadi. Biroq har bir tuproq-iqlim sharoitida nav va duragaylarning moslashuvchanligini alohida baholash talab etiladi.

Haroratga munosabati jihatidan piyozni sovuqqa chidamli ekinlar qatoriga kiritish mumkin. Piyoz urug‘lari tuproqning namligi me’yorda bo‘lgan holatda +3…+5 °C haroratda ham unib boshlaydi. Ammo eng maqbul harorat +20…+25 °C hisoblanadi, bu holatda unish 3–5 kunda ro‘y berishi mumkin. Piyozning chingbarglari –2 °C gacha bo‘lgan sovuqqa va +30…+33 °C gacha bo‘lgan issiqqa bardosh bera oladi [3].

Piyoz barglari +15…+20 °S haroratda yaxshi o‘sadi. Barglarning o‘sishi to‘xtab, ularda hosil bo‘lgan assimilyantlar pastki novda qismiga o‘ta boshlaganda — ya’ni piyozbosh shakllana boshlagan davrda — haroratning ko‘tarilishi bu jarayonni tezlashtiradi. +20…+25 °S harorat piyozboshlarning pishib yetilishini rag‘batlantiradi, ammo harorat +20 °S dan past bo‘lganda piyozbosh shakllanishi sekinlashadi, ular yetarlicha pishmaydi va shu sababli yaxshi saqlanmaydi [2; 4; 5].

Tadqiqotning maqsadi. Oraliq ekin sharoitida yetishtirilgan piyoz nav va duragaylarining ko‘chat saqlanishi, nobud bo‘lish darajasi hamda haqiqiy o‘simliklar sonini baholashdan iborat.

Tadqiqot vazifalari. Piyoz nav va duragaylarida umumiy xato miqdorini aniqlash, ko‘chat ekilgandan keyingi 20 kunlik davrda nobud bo‘lish holatini baholash, barglar sarg‘aya boshlagan davrdagi nobud bo‘lish darajasini o‘rganish, gektar hisobida saqlanib qolgan haqiqiy o‘simliklar sonini tahlil qilish.

Material va uslublar. Respublikamizda takroriy ekinlardan bo‘shagan yerlarga piyozni ko‘chatidan ekish uchun serhosil, sifatli mahsulot beradigan nav hamda duragaylarni aniqlash va ularni yetishtirish texnologiyasini ilmiy va amaliy asoslarini ishlab chiqishdan iborat. Eng asosiysi yerdan unumli foydalanish. Piyozning 12 nav va duragaylari sinaldi:

Tajriba uch yil mobaynida 4 takrorlanishda o‘tkazilib, hisobga olinadigan maydoncha yuzasi 8,4 m² . Uzunligi 3 m bo‘lgan 1 egat ustiga piyoz ko‘chati uch qatorli lentasimon usulda sxemada ekildi. Lentani har bir lentachasiga 30 tup ko‘chat, lenta 3 qatorli bo‘lgani uchun 90 tup ekildi. Har bir nav va duragaydan 360 tup ko‘chat ekildi, zarur bo‘ladigan ko‘chat 410 tup. Buning uchun 0,5 m² maydonchaga 4x1 sm sxemada har bir nav urug‘idan 4 g dan ekildi. Zarur bo‘ladigan ko‘chat yetishtiriladigan maydoncha yuzasi 5 m² tashkil etdi.

Tadqiqotlar B.J.Azimov, B.B.Azimovlarning «Sabzavotchilik, polizchilik va kartoshkachilikda tajribalar o‘tkazish metodikasi» uslubiy qo‘llanmasi asosida olib borildi. (2002).

Natijalar va munozara. Tajriba natijalari piyoz nav va duragaylari o‘rtasida ko‘chat saqlanishi bo‘yicha sezilarli farqlar mavjudligini ko‘rsatdi (1-jadval). Standart sifatida qabul qilingan Sumbula navida umumiy xato miqdori 12,1 foizni tashkil etdi. Ushbu ko‘rsatkich tadqiqotdagi navlar orasida eng yuqori natijalardan biri bo‘lib, gektariga 51,93 ming dona o‘simlik nobud bo‘lganligi kuzatildi. Natijada haqiqiy ko‘chatlar soni 377,254 ming donani tashkil qildi.

Oq dur navida umumiy xato miqdori 11,3 foiz bo‘lib, standartga nisbatan biroz past ko‘rsatkich qayd etildi. Ravnaq, Tinassa, Oval va Possat navlarida mazkur ko‘rsatkich mos ravishda 9,3; 10,2; 9,8 va 9,5 foizni tashkil qildi.

Duragaylar orasida eng yaxshi natija SPY F₁ da qayd etildi. Unda umumiy xato miqdori atigi 8,4 foiz bo‘lib, gektariga 36,051 ming dona o‘simlik nobud bo‘lgan. Natijada haqiqiy ko‘chatlar soni 393,133 ming donani tashkil etgan.

Sibir F₁ duragayida umumiy xato miqdori 8,6 foiz bo‘lib, gektaridagi haqiqiy o‘simliklar soni 392,275 ming donaga yetgan. Red Star F₁ duragayida ushbu ko‘rsatkich 391,416 ming donani tashkil etdi.

1-jadval

Oraliq ekinda piyoz nav-namunalarining – xato miqdori

Ko‘chat ekilganidan keyingi dastlabki 20 kun mobaynida eng yuqori nobud bo‘lish Sumbula navida 7,3 foiz, eng past ko‘rsatkich esa Ravnaq va Sibir F₁ da 5,2 foiz bo‘lgan. Bu holat mazkur nav va duragaylarning dastlabki o‘sish bosqichida tashqi muhit omillariga nisbatan chidamli ekanligini ko‘rsatadi.

Barglar sarg‘aya boshlagan davrda ham duragaylar ustunlik qildi. Xususan, SPY F₁ da qo‘shimcha nobud bo‘lish darajasi 3,1 foizni, Sibir F₁ da 3,4 foizni tashkil etdi. Olingan natijalar F₁ duragaylarining ko‘chat saqlanishi va yashovchanligi bo‘yicha ustunligini ko‘rsatdi. Bu esa ularning yuqori hosil shakllantirish imkoniyatini oshiradi.

Xulosa. Oraliq ekin sharoitida piyoz nav va duragaylarining ko‘chat saqlanishi hamda yashovchanlik ko‘rsatkichlari bo‘yicha farqlanishi aniqlandi. Navlar orasida Ravnaq navi umumiy xato miqdorining pastligi va haqiqiy o‘simliklar sonining yuqoriligi bilan ajralib turdi. Duragaylar orasida esa SPY F₁ va Sibir F₁ namunalari ko‘chat saqlanishi va yashovchanlik ko‘rsatkichlari bo‘yicha yuqori natijalarni qayd etdi.

Tadqiqot natijalari ushbu nav va duragaylarning oraliq ekin sharoitiga yaxshi moslashganligini ko‘rsatdi. Shuning uchun Ravnaq navi hamda SPY F1 va Sibir F1 duragaylarini oraliq ekin sifatida yetishtirish uchun istiqbolli nav-namunalar sifatida tavsiya etish mumkin.

Adabiyotlar

1. Azimov B.J., Azimov B.B.larning «Sabzavotchilik, polizchilik va kartoshkachilikda tajribalar o‘tkazish metodikasi» (2002).
2. Бэднаж, Ф.С. Особенности формирования урожая репчатого лука при посадке гнездовой рассадой: Дис... к-та с.-х. наук: 06.01.06. – М., 1981. С.250.
3. Логунова, В.В. Разработка приемов сортовой технологии семеноводства лука репчатого в однолетней культуре в условиях Центральных районов Нечерноземной зоны : автореф. дис... канд. с.-х. наук : 06.01.05 / В.В. Логунова. – М., 1994. – С.25.
4. Ордынский, В.В. Лук и чеснок / В.В Ордынский, М.Н. Немчинова, А.Я. Полякова, Е. Осницкая, А.В. Брежнева. – М., 1936. – С.167.
5. Хайсин, М.Ф. Лук / М.Ф. Хайсин и др. // Промышленные технологии в овощеводстве. – Кишинев, 1980. - С. 274-302.

Madaniy qo‘ziqorinlarni quritishning turli usullarining mahsulot sifati va texnologik samaradorlikka ta’siri

Ismoilov Jasur Azizbek o‘g‘li iD

Toshkent davlat agrar universiteti, Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini saqlash va qayta ishlash kafedrasi mustaqil tadqiqotchisi, Toshkent, O‘zbekiston.

Влияние различных методов сушки культивируемых грибов на качество продукции и технологическую эффективность

Effects of Different Drying Methods on the Product Quality and Processing Efficiency of Cultivated Mushrooms

Annotatsiya

Ushbu tadqiqotda madaniy qo‘ziqorinlarni quritishning turli usullarining mahsulot sifati va texnologik samaradorligiga ta’siri qiyosiy baholandi. Tadqiqot obyekti sifatida oziqaviy qiymati va sanoat ahamiyati yuqori bo‘lgan Pleurotus ostreatus va Agaricus bisporus madaniy qo‘ziqorinlari tanlandi. Nazorat qilinadigan sharoitlarda an’anaviy konvektiv quritish hamda kombinatsiyalashgan quritish texnologiyalari o‘zaro taqqoslandi. Quritish usullarining samaradorligi quritish davomiyligi, yakuniy namlik miqdori, quritish chiqimi, qayta namlanish (regidratatsiya) qobiliyati, organoleptik ko‘rsatkichlari hamda umumiy texnologik samaradorligi asosida baholandi. Tadqiqot natijalari quritish usuli quritilgan qo‘ziqorinlarning sifati va texnologik ko‘rsatkichlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatishini aniqladi. Kombinatsiyalashgan quritish texnologiyasi Pleurotus ostreatus uchun quritish vaqtini 410 daqiqadan 215 daqiqagacha, Agaricus bisporus uchun esa 430 daqiqadan 235 daqiqagacha qisqartirdi. Shu bilan birga, regidratatsiya qobiliyati mos ravishda 74 % dan 89 % gacha va 72 % dan 87 % gacha oshdi, organoleptik baholar esa 3,9 dan 4,7 gacha hamda 3,7 dan 4,6 gacha yaxshilandi. Shuningdek, kombinatsiyalashgan quritish usuli mahsulotning rangi, tuzilishi va saqlash davridagi barqarorligini yaxshiladi. Olingan natijalar madaniy qo‘ziqorinlarni sanoat miqyosida qayta ishlashda yuqori sifatli quritilgan mahsulot ishlab chiqarish uchun samarali quritish texnologiyasini tanlashda ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi.

Kalit so‘zlar: madaniy qo‘ziqorinlar; Pleurotus ostreatus; Agaricus bisporus; quritish usullari; kombinatsiyalashgan quritish; mahsulot sifati; texnologik samaradorlik; regidratatsiya qobiliyati.

Аннотация

В настоящем исследовании проведена сравнительная оценка влияния различных методов сушки на качество продукции и технологическую эффективность переработки культивируемых грибов. В качестве объектов исследования были выбраны Pleurotus ostreatus и Agaricus bisporus, обладающие высокой пищевой и промышленной ценностью. В контролируемых условиях были исследованы традиционная конвективная сушка и комбинированная технология сушки. Эффективность методов оценивали по продолжительности процесса, конечной влажности, выходу готового продукта, способности к регидратации, органолептическим показателям и общей технологической эффективности. Полученные результаты показали, что способ сушки оказывает существенное влияние на качество сушёных грибов и эффективность технологического процесса. Применение комбинированной технологии позволило сократить продолжительность сушки Pleurotus ostreatus с 410 до 215 мин, а Agaricus bisporus — с 430 до 235 мин. При этом способность к регидратации увеличилась соответственно с 74 % до 89 % и с 72 % до 87 %, а органолептическая оценка повысилась с 3,9 до 4,7 и с 3,7 до 4,6 балла. Кроме того, комбинированная технология обеспечила лучшее сохранение цвета, текстуры и стабильности продукта при хранении. Полученные результаты могут служить научной основой для выбора эффективных технологий сушки культивируемых грибов и производства высококачественной сушёной продукции в пищевой промышленности.

Ключевые слова: культивируемые грибы; Pleurotus ostreatus; Agaricus bisporus; методы сушки; комбинированная сушка; качество продукции; технологическая эффективность; способность к регидратации.

Abstract

This study comparatively evaluated the effects of different drying methods on the quality and processing efficiency of cultivated mushrooms. Pleurotus ostreatus and Agaricus bisporus were selected as experimental materials because of their high nutritional and commercial value. Conventional convective drying and combined drying technologies were investigated under controlled processing conditions. Drying efficiency was assessed based on drying time, final moisture content, drying yield, rehydration capacity, organoleptic properties, and overall technological performance. The results showed that the drying method significantly affected both product quality and processing efficiency. Compared with conventional drying, the combined drying method reduced the drying time from 410 to 215 min for Pleurotus ostreatus and from 430 to 235 min for Agaricus bisporus. Rehydration capacity increased from 74% to 89% and from 72% to 87%, respectively, while sensory quality scores improved from 3.9 to 4.7 and from 3.7 to 4.6. The combined drying technology also ensured better color retention, texture preservation, and product stability during storage. These findings demonstrate that combined drying is an effective approach for improving the quality and technological efficiency of dried cultivated mushrooms and can be recommended for industrial-scale mushroom processing.

Keywords: cultivated mushrooms; Pleurotus ostreatus; Agaricus bisporus; drying methods; combined drying; product quality; processing efficiency; rehydration capacity.

1. Kirish

Madaniy qo‘ziqorinlar yuqori oziqaviy qiymati, shifobaxsh xususiyatlari hamda iste’molchilarning ularga bo‘lgan talabining ortib borayotgani tufayli dunyoda eng jadal rivojlanayotgan qishloq xo‘jaligi mahsulotlaridan biriga aylangan. Tijorat ahamiyatiga ega turlar orasida Pleurotus ostreatus (veshenka qo‘ziqorini) va Agaricus bisporus (shampinyon qo‘ziqorini) jahon bo‘yicha yetishtiriladigan va iste’mol qilinadigan qo‘ziqorinlarning salmoqli qismini tashkil etadi. Ushbu qo‘ziqorinlar yuqori sifatli oqsillar, oziq tolalari, almashinmaydigan aminokislotalar, vitaminlar, mineral moddalar hamda biologik faol birikmalarning boy manbai hisoblanib, sog‘lom va funksional oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarishda muhim xomashyo sifatida e’tirof etiladi.

Oziqaviy va iqtisodiy ahamiyatiga qaramay, yangi uzilgan qo‘ziqorinlar tarkibidagi namlik miqdori odatda 85–90 % dan yuqori bo‘lgani sababli tez buziluvchan mahsulot hisoblanadi. Ularning nafas olish jadalligi va metabolik faolligining yuqoriligi hosil yig‘ib olingandan so‘ng sifatning tez pasayishiga olib keladi. Natijada mikroorganizmlar rivojlanishi, fermentativ qorayish, tuzilmaning buzilishi hamda hosildan keyingi yo‘qotishlar sezilarli darajada ortadi. Shu bois madaniy qo‘ziqorinlarning saqlanish muddatini uzaytirish qo‘ziqorinlarni qayta ishlash sanoatining dolzarb vazifalaridan biri hisoblanadi.

Quritish qo‘ziqorinlarni saqlashning eng samarali usullaridan biri bo‘lib, mahsulot tarkibidagi namlikni keskin kamaytiradi, mikroorganizmlar rivojlanishini cheklaydi, tashish xarajatlarini kamaytiradi hamda oziqaviy va tijorat qiymatini saqlagan holda mahsulotning saqlanish muddatini uzaytiradi. An’anaviy issiq havo yordamida quritish texnologiyasi texnologik soddaligi va nisbatan kam investitsiya talab qilishi sababli sanoatda eng keng qo‘llaniladigan usul hisoblanadi. Biroq mahsulotning uzoq vaqt yuqori harorat ta’sirida bo‘lishi rangi, tuzilishi, ta’mi, oziqaviy tarkibi va regidratatsiya qobiliyatining yomonlashishiga olib kelib, quritilgan mahsulot sifatini pasaytiradi.

Mazkur kamchiliklarni bartaraf etish maqsadida so‘nggi yillarda infraqizil, mikroto‘lqinli, vakuumli, sublimatsion hamda kombinatsiyalashgan quritish texnologiyalarini ishlab chiqish va takomillashtirishga qaratilgan ko‘plab ilmiy tadqiqotlar amalga oshirilmoqda. Kombinatsiyalashgan quritish usullari turli texnologiyalarning afzalliklarini o‘zida mujassamlashtirib, namlikni tezroq chiqarish, quritish samaradorligini oshirish hamda mahsulotning fizik-kimyoviy va organoleptik xususiyatlarini yaxshiroq saqlash imkonini beradi. Ilgari o‘tkazilgan tadqiqotlar bunday texnologiyalar an’anaviy quritish usullariga nisbatan mahsulot sifatini yaxshilashi va quritish davomiyligini sezilarli darajada qisqartirishini ko‘rsatgan.

Turli mamlakatlarda qo‘ziqorinlarni quritish texnologiyalariga bag‘ishlangan ko‘plab tadqiqotlar amalga oshirilgan bo‘lsa-da, bir xil texnologik sharoitlarda turli quritish usullarini qiyosiy baholash, ayniqsa Markaziy Osiyoda keng yetishtiriladigan madaniy qo‘ziqorin turlari misolida, yetarli darajada o‘rganilmagan. Shuningdek, texnologik samaradorlik, mahsulot sifati va sanoatda qo‘llash imkoniyatlarini bir vaqtning o‘zida kompleks baholovchi ilmiy tadqiqotlar ham cheklangan. Mazkur holat sanoat miqyosida eng maqbul quritish texnologiyasini tanlashni murakkablashtirmoqda.

Shu munosabat bilan ushbu tadqiqotning maqsadi madaniy qo‘ziqorinlarni qayta ishlashda qo‘llaniladigan turli quritish usullarini qiyosiy baholash hamda ularning quritish samaradorligi va mahsulot sifatiga ta’sirini aniqlashdan iborat. Tadqiqotda Pleurotus ostreatus va Agaricus bisporus qo‘ziqorinlari misolida quritish samaradorligi, namlikni chiqarish darajasi, mahsulotning sifat ko‘rsatkichlari va texnologik samaradorligi taqqoslanib, sanoatda qo‘llash uchun eng samarali quritish usuli aniqlandi.

2. Materiallar va usullar

Tajriba materiallari. Mazkur tadqiqotda tajriba materiali sifatida madaniy qo‘ziqorinlarning veshenka (Pleurotus ostreatus) va shampinyon (Agaricus bisporus) turlaridan foydalanildi. Tajriba natijalarining ishonchliligini ta’minlash maqsadida bir xil o‘lchamdagi, bir xil pishganlik darajasiga ega hamda mexanik shikastlanmagan va mikrobiologik zararlanmagan yangi terib olingan qo‘ziqorinlar tanlab olindi. Quritishdan oldin qo‘ziqorinlar tashqi ifloslik va begona aralashmalardan tozalandi. So‘ngra namunalar o‘lchamiga ko‘ra saralanib, tegishli quritish usullari bo‘yicha tajribalar o‘tkazish uchun tayyorlandi.

Tadqiqot uslubi. Tadqiqot madaniy qo‘ziqorinlarni quritishning turli usullarining texnologik samaradorligi hamda ularning quritilgan mahsulot sifati ko‘rsatkichlariga ta’sirini qiyosiy baholash maqsadida tashkil etildi. Tadqiqotda an’anaviy issiq havo yordamida quritish usuli hamda tadqiqot davomida takomillashtirilgan kombinatsiyalashgan quritish texnologiyasi qo‘llanildi. Har bir tajriba bir xil texnologik sharoitlarda o‘tkazilib, quritish samaradorligi va mahsulot sifati obyektiv ravishda taqqoslandi.

Quritish usullarining samaradorligi quyidagi texnologik va sifat ko‘rsatkichlari asosida baholandi:

• quritish davomiyligi (daq.);
• yakuniy namlik miqdori (%);
• quritish chiqimi (%);
• regidratatsiya qobiliyati;
• organoleptik ko‘rsatkichlar;
• umumiy texnologik samaradorlik.

Har bir tajriba uch marotaba takrorlandi va keyingi tahlillar uchun o‘rtacha qiymatlardan foydalanildi.

3. Natijalar va ularning muhokamasi

3.1. Quritish samaradorligini qiyosiy baholash

Pleurotus ostreatus va Agaricus bisporus qo‘ziqorinlarini quritishda qo‘llanilgan turli quritish usullarining texnologik samaradorligi quritish davomiyligi, yakuniy namlik miqdori, mahsulot chiqimi, regidratatsiya qobiliyati hamda umumiy sifat ko‘rsatkichlari bo‘yicha qiyosiy baholandi. Olingan natijalar 1-jadvalda keltirilgan.

An’anaviy issiq havo yordamida konvektiv quritish har ikkala qo‘ziqorin turi uchun ham eng uzoq davom etgan quritish usuli bo‘ldi. Quritish davomiyligi Pleurotus ostreatus uchun 410 daqiqani, Agaricus bisporus uchun esa 430 daqiqani tashkil etdi. Issiq havo ta’sirida uzoq vaqt quritish nafaqat texnologik samaradorlikni pasaytirdi, balki mahsulot sifati va regidratatsiya qobiliyatining nisbatan past bo‘lishiga ham sabab bo‘ldi. Yakuniy namlik miqdori taxminan 12 % gacha kamaygan bo‘lsa-da, quritish jarayonining uzoq davom etishi qo‘ziqorin to‘qimalarining kuchliroq qisqarishi va issiqlik ta’sirida strukturaviy o‘zgarishlarning yuzaga kelishiga olib kelgan.

Infraqizil quritish an’anaviy konvektiv quritishga nisbatan texnologik samaradorlikni sezilarli darajada oshirdi. Quritish davomiyligi Pleurotus ostreatus uchun 295 daqiqagacha, Agaricus bisporus uchun esa 305 daqiqagacha qisqardi. Bunday natija infraqizil nurlanish energiyasining bevosita mahsulotga uzatilishi hisobiga namlikning ichki qatlamlardan tezroq harakatlanishi va bug‘lanishining jadallashishi bilan izohlanadi. Shuningdek, infraqizil quritish mahsulot chiqimini biroz oshirib, regidratatsiya qobiliyatini ham an’anaviy quritishga nisbatan yaxshiladi.

Konvektiv va infraqizil usullarni o‘zida mujassamlashtirgan kombinatsiyalashgan quritish texnologiyasini qo‘llash natijasida yanada yuqori samaradorlikka erishildi. Ushbu usulda quritish davomiyligi Pleurotus ostreatus uchun 245 daqiqani, Agaricus bisporus uchun esa 260 daqiqani tashkil etdi. Shu bilan birga, regidratatsiya qobiliyati mos ravishda 86 % va 83 % gacha oshdi. Mahsulot chiqimi ham an’anaviy hamda infraqizil quritish usullariga nisbatan yuqori bo‘lib, bu namlikning samaraliroq chiqarilgani va qo‘ziqorin to‘qimalarining kamroq shikastlanganligini ko‘rsatadi.

Eng yuqori texnologik samaradorlik havo tezligi 1,5 m·s⁻¹ gacha oshirilgan kombinatsiyalashgan quritish usulida kuzatildi. Mazkur sharoitda quritish davomiyligi Pleurotus ostreatus uchun atigi 215 daqiqani, Agaricus bisporus uchun esa 235 daqiqani tashkil etdi. Shu bilan birga, mahsulot chiqimi mos ravishda 12,3 % va 12,6 % gacha oshdi, regidratatsiya qobiliyati esa 89 % va 86 % ga yetdi. Ushbu natijalar kombinatsiyalashgan quritish jarayonida havo tezligini oshirish issiqlik va massa almashinuvini jadallashtirib, namlikning tezroq chiqarilishiga hamda mahsulot sifatining yaxshiroq saqlanishiga xizmat qilganini ko‘rsatadi.

Tadqiqotda o‘rganilgan ikki turdagi qo‘ziqorin orasida Pleurotus ostreatus barcha quritish usullarida Agaricus bisporus ga nisbatan qisqaroq vaqt ichida quridi. Buni veshenka qo‘ziqorinining to‘qimalari nisbatan g‘ovak tuzilishga ega bo‘lgani va namlikning ichki qatlamlardan tashqi muhitga tezroq diffuziyalanishi bilan izohlash mumkin.

1-jadval

Madaniy qo‘ziqorinlarni quritishning turli usullarining texnologik samaradorligini qiyosiy baholash

Aksincha, shampinyon qo‘ziqorinining zichroq hujayraviy tuzilishi namlikning harakatlanishiga ko‘proq qarshilik ko‘rsatib, quritish davomiyligining uzayishiga sabab bo‘lgan. Ushbu kuzatishlar tajriba davomida olingan natijalar bilan to‘liq mos keladi.

Umuman olganda, tadqiqot natijalari havo tezligi oshirilgan kombinatsiyalashgan quritish usuli texnologik samaradorlik va mahsulot sifati o‘rtasidagi eng maqbul muvozanatni ta’minlashini ko‘rsatdi. Mazkur usul an’anaviy konvektiv quritishga nisbatan Pleurotus ostreatus uchun quritish davomiyligini 47,6 % ga (410 daqiqadan 215 daqiqagacha), Agaricus bisporus uchun esa 45,3 % ga (430 daqiqadan 235 daqiqagacha) qisqartirdi. Shu bilan birga, mahsulot chiqimi, regidratatsiya qobiliyati va umumiy organoleptik sifat ko‘rsatkichlari ham sezilarli darajada yaxshilandi.

3.2. Quritish usullarining fizik-kimyoviy xususiyatlarga ta’siri

Quritishning turli usullari Pleurotus ostreatus va Agaricus bisporus qo‘ziqorinlarining fizik-kimyoviy xususiyatlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi (2-jadval).

2-jadval

Madaniy qo‘ziqorinlarning fizik-kimyoviy xususiyatlariga turli quritish usullarining ta’siri